Idee 1271.                                                


Maar... die wereld-zelf kende hy nu eenmaal niet! Hy wist er niet veel meer van dan z'n biechtelingen hem konden of wilden meedeelen, en deze zeer gebrekkige inlichtingen namen nog bovendien steeds de kleur aan van z'n eigen schuldeloos gemoed. Elk bedreven kwaad scheen hem 'n ongeluk toe, en de vermaningen die hy uitsprak, of de boetedoening die hy soms meende te moeten voorschryven, geleken meer op 'n vriendschappelyk toegediende hartsterking dan op berisping en straf. 't Was waarlyk geen wonder dat-i niet recht vatte wat er by die haarlemmer-schuit verhandeld werd! Een der hoofdpersonen in het drama-bedryf dat hier werd afgespeeld, de vrouw die door haar luidruchtigheid en gemeenen opschik de aandacht van 't publiek tot zich trok, was te Amsterdam geweest om wat koopwaar optedoen voor haar winkel te Haarlem. Die koopwaar bestond in 'n tweetal... meisjes, neen - twee meiden zeg ik ook niet graag - uit twee jeugdige vrouwspersonen dan, die ze door geschenken en de voorspiegeling van 'n lui leven tot zich had weten te lokken. [1] Wat ik hier geschenken noem, was in werkelykheid 'n driedubbel geboekt woekervoorschot. En ze had het zwart op wit zei ze, op haar dy slaande, waar de kostbare dokumenten geborgen schenen die haar woorden konden bevestigen. Deze bewysvoering was tegen de moeder van een der beide schepseltjes gericht, die lucht van de zaak gekregen, en gezorgd had vr 't afvaren van de schuit daar te zyn. 't Woord moeder klinkt liefelyk, en de goedige lezer verwacht dat de vrouw zich daar bevond om haar kind te ontrukken - zoo noemt men zulks zou Stoffel zeggen - aan de klauwen des verderfs... och, ik ben daar jammerlyk op 'n boekenfraze verzeild geraakt. Dat komt er van, als men z'n schryftafel zoo vol modellen heeft liggen! Die moeder was doodeenvoudig daargekomen om 'n aandeel te vorderen in 't reeds genotene, en vooral om 'n aandeel te bedingen in de toekomstige winst. Het toegeschoten publiek was verontwaardigd, of toonde zich zoo, en verdeelde de uiting van z'n misnoegen vry gelyk tusschen de moeder en de waardin. Deze beiden aan 't kyven! De twee rekruten zwegen, maar toch kon 'n opmerkzaam toeschouwer te weten komen wie van de strydvoerende partyen met haar sympathie vereerd werd, en wel door de plaats die zy innamen, of die ze trachtten te hernemen als ze voor 'n oogenblik vandaar waren weggedrongen. Blykbaar schaarden ze zich, zoowel in overdrachtelyke, als in letterlyke beteekenis van 't woord, aan den kant der waardin. En er was reden toe! Deze had so werachtlich as Chot niets minder verzekerd dan dat haar kontubernaaltjes 'smorgens zoo lang konden slapen als ze maar verkozen, en 's avends zouden ze onthaald worden op jenever met suiker... als ze maar 'n heer wisten te bewegen die versnaperingen voor zyn rekening aan 't buvet te bestellen. Nu, hiertoe meenden de meisjes kans te zien. Maar 't zou haar tegenvallen. Ze overschatten den invloed en den marktprys van haar bekoorlykheden - de goedkoopste zaak ter-wereld! - en ook wel 'n beetje de mildheid van de heeren. Maar de beminnelyke waardin liet haar aanstaande voedsterlingetjes in den waan dat er met nagebootste huurliefde terdeeg wat te verdienen viel. [2] En er werd nog meer beloofd. Ze zouden Krelien en Sefie heeten [3], en door de meid juffrouw genoemd worden. Om 'n voorsmaak van die heerlykheid te geven, en tevens van den toon die in haar etablissement heerschte, sprak 't wyf gedurig van haar dames. Wat kon, tegenover zulke schitterende aanloksels, de moeder bieden, zy die maar 'n arme werkster was? Ik weet wel dat sommige boekenlu 'n antwoord op deze vraag gereed hebben. Ze spreken by zulke gelegenheden van tucht, reinheid van ziel, eer, gemoedsrust, moederlyke teederheid... och, onze beide Kaatjes hadden liever jenever met suiker! Maar ik moet er by zeggen dat de keus haar niet z moeielyk gemaakt werd, als de papiermoralisten van zoo-even wel denken zouden, want de moeder hield zich met al die roerende dingen niet op. Ze reklameerde haar deel van de zaak, en eischte vr alles 'n bonten voorschoot terug, dat ze volgens haar beweren aan haar dochter geleend had.

- En zal ik er nou dt niet eens van hebben, riep ze, dat ik m'n eigen goed weerom kryg? Hy heeft me drie skelling en 'n oortje gekost!

Er van? Wrvan, o vrouw? Wrvan? Ik vraag u, wrvan? [4] Nu, dit kon hr niet schelen, en:

- Dat kan my niet schelen, schreeuwde ook de waardin. Mensch, je moest je schamen, dat moest je! Wel ja, wat zeg jylui - dit was 'n beroep op de kiesheid van de omstanders, die deze onderscheiding ten-volle verdienden - wat zeg jylui? Is 't geen schande dat 'n moeder haar eigen kind 'n standje komt maken om 'n boezelaar?

- Ik wou maar dat we-n-afvoeren, zuchtte een van de Kaatjes. Wat treuzelt die schipper!

- Drie skelling en 'n oortje, zoo waar as er 'n God in den hemel is, op de Numrt in den bontjeswinkel! Geef hier, m'n goed! 't Is myn goed, zeg ik je! Geef hier!

Een poging om 't betwist voorwerp met geweld machtig te worden, mislukte. Op-eens wendde de teedere moeder de zaak over 'n anderen boeg. Ze trachtte haar stem aandoenlyk te maken, en huilde:

- Heb ik je drtoe opgebracht?

Wel zeker! Waartoe nders, o teedere moeder?

- 't Is om te besterven, menschen, dat is het! En zeg, wat zal je vader daarvan zeggen?

- Nou, laat er je man maar buiten, zou ik je raden! Die zit hoog en droog in de rooie zaagsel. *) Wat zeg jy, Ka?

Kaatje bevestigde de zaak wel niet uitdrukkelyk, maar gaf toch 'n antwoord dat heel weinig op verontwaardigde ontkenning geleek, door op-nieuw moeite te doen om zich van haar moeder te verwyderen, en 'n veilig plaatsje te krygen achter de waardin. Deze haastte zich 'n zegel op de beteekenis van Kaatje's manoeuvre te zetten:

- Wel ja, meid, 'n woord 'n woord, 'n man 'n man, niet waar? En... ik heb ommers al de papieren in m'n zak. Wat zeg jylu? Een mensch kan toch niet meer verlangen als zwart op wit!

De vrouw had weer op haar dy geslagen, en scheen antwoord te wachten. Er gingen dan ook uit het publiek eenige stemmen op, maar ze getuigden van verdeeldheid der meeningen. Wel hoorde men hier-en-daar: zieje, 't is toch altyd haar moeder! maar ook toonden sommigen zich verontwaardigd over de vreemde soort van 't moederschap dat hier vertoond werd. Een stemming by zitten-blyven en opstaan kon moeielyk verordend worden, omdat de heele zaak in de letterlyke termen van 'n standje viel. Bovendien, de strydvoerende partyen wachtten zich wel 'n beroep op de meerderheid te doen, voor ze met eenige zekerheid berekenen konden die meerderheid op haar hand te hebben. [5] En hiertoe bestonden aan geen van beide zyden voldoende gegevens. Velerlei scheldwoorden rezen uit de vergaderde menigte op, maar 't viel moeielyk te beslissen tot wie ze gericht waren, omdat ze meestal nogal toepasselyk konden geacht worden op ieder van de vier vrouwspersonen in 't byzonder. De hieruit voortspruitende verwarring bewees hoe groot de behoefte was - ook zelfs in de laagste standen der Maatschappy - aan eenig besef van onderscheid tusschen schelden en beschuldigen, en 't is den lezer bekend dat ik in 1031 getracht heb aan dat misverstand 'n eind te maken. Of ik geslaagd ben, zal de tyd leeren. [6] Wel jammer dat ik verzuimd heb er by te zeggen dat de plaats ergens by... Cicero - of 'n ander - gevonden wordt. Nu, dit verzeker ik by dezen.

- M'n drie skellinge wil ik hebben, kryschte de vrouw, terwyl ze trachtte haar dochter by den voorschoot te grypen. Ik wil m'n geld, m'n drie skellingen, of anders...

Haar schreeuwen herinnerde Wouter aan de wanhoop der edele Hersilia over die verloren zeven gulden dertien, en langs de rails van al wat er sedert 'n etmaal weer met hem was voorgevallen, liep z'n herinnering uit op de vyftig guldens die hy in z'n zak had. Als hy eens die arme vrouw aan 'n nieuw voorschoot hielp? God zou 't zeker weer niet doen, en daar er nu toch eenmaal in 't helpen iets goddelyks ligt:

- Wat dunkt u, m'nheer? vroeg-i aan pater Jansen?

- Ik ben erg bedroefd over die menschen, zei de goede man.

- O zeker, m'nheer! Maar... die boezelaar? Drie schellingen is nog geen volle gulden, en als wy nu eens...

- Dat mag volstrekt niet, jongeheer! Het doet my in de ziel leed dat die menschen op zoo'n verkeerden weg zyn - want dit moet ik er haast wel van gelooven - maar 't geld dat je by je hebt, is je niet gegeven om...

- M'n drie skellinge, huilde het wyf, of anders ten-minste m'n kind weerom!

Dit ten-minste was verrukkelyk! Zal er misschien straks blyken dat prinses Erika onzen Wouter die vyftig guldens geschonken heeft om 'n radelooze moeder weer in 't bezit van haar verloren kind te stellen?

- Ze is heel ongelukkig, m'nheer... hoor maar! Och, wat komt er nu voor ns die ne gulden op aan? En... 't is nog niet eens 'n volle gulden!

- We mogen 't heusch niet doen, jongeheer! Kom, kom mee in de schuit! Ik word er koud van, en kan 't heusch niet langer aanzien.

't Scheen wel dat pater Jansen z'n eigen standvastigheid wantrouwde en de verlokking ontvlieden wou. Maar hy aarselde. Ook Wouter volgde slechts heel langzaam, en niet zonder telkens op-nieuw by z'n geleider aantedringen op interventie.

- Wat is voor ns 'n enkele gulden, m'nheer!

Kyk me-n-eens zoo'n kleine rykaard! Jansen antwoordde niet, bleef weer staan, en scheen te weifelen. De vrouw die met 'n eigenaardig armelu's-instinkt iets bemerkt had van wat er tusschen die twee gaande was, vond het raadzaam van tekst en toon te veranderen, en begon te jammeren over de drie wurmen die ze thuis had, en die nu zouden moeten vergaan van ongemak en kou. In-hoever deze verdrietige omstandigheden 't gevolg konden wezen van Kaatje's wangedrag, of van 't bankroet dat ze aan haar boezelaar leed, liet zy onopgehelderd. Toch had vooral de beweerde plotselinge temperatuurverlaging van die wurmen zoo in 't hartje van den zomer, best eenige meteorologische toelichting kunnen gebruiken. Maar hiernaar werd door de tegenparty niet gevraagd. Zoowel de waardin als anderen uit den hoop beantwoordden haar klachten slechts met onwetenschappelyke scheldwoorden, doch ter-eere van 't stukje publiek dat hier vergaderd was, moet ik erkennen dat ook de koopvrouw uit Haarlem niet verschoond werd. Haar beroep leverde overvloedige stof tot schimp en smaad. Maar 't scheen dat ze de uitdrukkingen waarmee men haar zedelyk en maatschappelyk standpunt kwalificeerde, wel eens meer gehoord had, en niet gewoon was flauw te vallen om 'n beetje schande. Tartend, en als om te pronken met haar ongedeerdheid, bauwde zy de scheldwoorden na die men haar naar 't hoofd wierp, en wanneer daarin zekere eentonigheid begon te heerschen, omdat de voorraad wat klein bleek in verhouding tot den duur van de scne, hielp zy de schreeuwers op den weg door 'n sarrend: nou mot jelui dt weer 'ns zeggen! of: ik heb in lang niet dt of dt gehoord, koman, bedenk jelui je nou 'reis goed of je niet ereis wat nieuws weet! Deze betrekkelyke kalmte prikkelde tot opwinding, en op zeker oogenblik nam de afkeer van haar ellendig bedryf zoo de overhand... neen, dit is onjuist, men werd z boos over de onverschilligheid waarmee ze 't schelden opnam, dat de moeder hoop begon te scheppen. Het blyft 'n raadsel wat die vrouw eigenlyk van plan was met haar kind aantevangen als 't bevryd wezen zou uit de handen van de waardin, doch zonder zich hierover te bekommeren begon de meerderheid haar bytevallen. 

Wouter zou weer ruimschoots in de gelegenheid geweest zyn de physiologie van de massa te bestudeeren, als-i niet te zeer vervuld ware geweest van z'n zucht om... ja wat? Hy wou helpen, redden, te-rechtbrengen, hy wou iets doen. Wel ja, 'n mensch heeft niet alle dagen twintig heele ryksdaalders in z'n zak! [7] En niet dikwyls valt zoo'n schitterend standpunt samen met 'n drama als hier vertoond werd, noch met de akeligheid waarmee 't - niet gansch onverhoopt, om de waarheid te zeggen - straks dreigde of beloofde te sluiten. Er werd namelyk geroepen: te-water! en dit woord klinkt vreeselyk in de ooren van 'n hollandsch jongetje, opgebracht in de vreeze voor kou-vatten en den wallekant!

- Te-water, allo, dat wyf de vaart in, sebiet! En die meiden na huis!

Naar huis, o onbesuisde menigte? Naar wlk huis? Naar de krotten waar ze onder opzicht komen zouden van zlke moeders? Ik ben overtuigd dat geen myner lezers, indien hy 't hier beschreven voorval had bygewoond, zich met die hoogstonfatsoenlyke zaak zou bemoeid hebben. Maar, lezer, gesteld eens dat ge hadt moeten stemmen? Zoudt ge in-gemoede hebben durven roepen: die meisjes naar huis? Men behoeft waarlyk niet zoo onnoozel als pater Jansen te wezen, om verlegen te zitten met de keus tusschen twee hellen. En wat het lynch-vonnis tegen die waardin aangaat... onze Maatschappy - hier niet byzonder oneigenaardig vertegenwoordigd door 'n troep gemeen - is wel zonderling! Het schepsel dat men hier tewater wilde dringen, was een van hr leden, en 'n lid ook van 't gild dat diezelfde Maatschappy blykens eeuwenlange ervaring nooit heeft kunnen ontberen. Waarom nu, als zoo'n onmisbaar meubelstuk onzer beschaving zich in 't openbaar vertoont, op-eens zooveel verontwaardiging voorgewend? Verbiedt niet de wysheid der volkeren 't schenden van z'n aangezicht? Bedenk toch, o preutsche Maatschappy, dat zoo'n winkelierster in ontucht een uwer meest vooruitstekende neuzen is!

- Te-water met dat wyf, werd er weer geroepen, de vaart in!

Er viel optemerken dat de hevigheid van dit geschreeuw in omgekeerde rede stond tot de nabyheid van de plek waar de bedoelde exekutie zou plaats hebben, en hieruit bleek dat de verst-afstaanden 't meest verontwaardigd, d.i. de deugdzaamsten waren. [8] We mogen aannemen dat ze zich in hun braafheid wel 'n beetje gesterkt voelden door de betere kans zich snel uit de voeten te maken, zoodra het deugd-zoenoffer zou liggen te spartelen in de Haarlemmer-vaart. Ieder weet immers dat niets op aarde onvermengd is, tot en met de courage van de braven toe? [9] Hierop scheen de waardin dan ook te rekenen, want ze gaf weinig blyk van angst, en de uitkomst bewees dat ze gelyk had. Het doet me leed dat ik den lezer, die waarschynlyk braaf is, en - als die verst-afstaanden! - met fatsoenlyk verlangen uitziet naar de zegepraal der deugd, eenigszins moet teleurstellen. Het wyf werd beschimpt en gehoond, maar... ze bleef droog. Wie er spyt van heeft, trooste zich met de kameraadschap van Wouter, die by mangel aan ander emplooi van moed, gulheid en goeden wil, zoo byzonder graag eens iemand uit het water gehaald had. 't Komt zoo zelden voor! mymerde hy, en dit vind ik ook. Het redden van drenkelingen moet 'n vervelend vak wezen, tenzy men er comprage by te-pas brengt, en hieraan werd noch door Wouter noch door 't kandidaat-offerlam gedacht.

Wel ver van zich op 't altaar der zedelykheid te laten zoenofferen, noch zelfs blyk te geven dat ze zich rechtens als de zwakste beschouwde, dreigde de waardin met de policie.

- Wel nou nog mooier! Jy, schandvlek, wou jy de policie roepen, jy? Je mag God danken dat er geen diender in de buurt is, jy, die hier de meissies komt verdibbeseeren! [10]

- Ik heb 't zwart op wit, schreeuwde zy weer. En, als er policie was, zou ik 't jelui laten zien!

Wt? Haar dy? Neen, denk ik. Dat ze in haar recht was? Dit ook wel niet, maar toch was de kans dat de vertegenwoordigers der autoriteit haar niet geheel-en-al in 't ongelyk zouden gesteld hebben, grooter dan sommigen wel meenen.

*) Dat wil zeggen: in het tuchthuis waar de veroordeelden Campche- of Fernambuk-hout raspten.

[1] Die koopwaar bestond in 'n tweetal... meisjes, neen - twee meiden zeg ik ook niet graag - uit twee jeugdige vrouwspersonen dan, die ze door geschenken en de voorspiegeling van 'n lui leven tot zich had weten te lokken.

De oudere vrouw is dus een hoerenmadam. Het is opmerkelijk maar niet verbazend dat M. weer een gedurfd onderwerp kiest, en het zou interessant zijn meer te weten over het 19e-eeuwse hoerendom, dat zowel uitgebreid was als nogal geheimzinnig want onfatsoenlijk. En ik bedoel dan niet anecdotische informatie, al mag dat van mij ook, als vooral statistieken en andere cijfers, gewoon om een enigermate goed beeld te krijgen van het economisch, sociaal en sexueel belang van die bedrijfstak, die toch immers al eeuwen floreert in het zeevarend en handeldrijven Nederland.

Als ik de stukjes van prof.dr. Maria Mathijsen die ik soms lees in de NRC goed begrepen heb, dan is zij behoorlijk op de hoogte van de samenhang tussen hoerenlopen en literatuur in de 19e eeuw, althans op anecdotisch niveau, en waar het Nederlandse auteurs betreft. Dit lijkt - ik oordeel nog steeds op basis van haar stukjes - n van haar grote interesses, en misschien zou ik er ook zo over denken als ik Neerlandistiek letterkundige was.

Hoe het zij.... misschien dat er ruimte is voor een gecombineerd proefschrift van een statistisch onderlegd historicus en een sexuologisch niet naef Neerlandicus? Of verlang ik hier weer eens veel meer dan de Nederlandse universiteiten behoorlijk kunnen leveren? Het onderwerp, mits goed behandeld, is toch werkelijk interessant genoeg: literatuur, sex, schijnheiligheid, verborgen aspecten van de Nedercultuur, Neerlandse moraal in de praktijk, en meer.
 


[2]  Maar de beminnelyke waardin liet haar aanstaande voedsterlingetjes in den waan dat er met nagebootste huurliefde terdeeg wat te verdienen viel.

Zie [1], dat uitlegt waarom ik alleen kan gissen: Waarschijnlijk meer dan als meid, met minder fysieke inspanning, maar wel met een aanzienlijk risico op geslachtsziekte en een vroege dood.
 


[3] En er werd nog meer beloofd. Ze zouden Krelien en Sefie heeten

Dus Carolien en Sofie, zegge - alweer een letterkundige opmerking, lezer! - beminde en wijsheid.
 


[4] Er van? Wrvan, o vrouw? Wrvan? Ik vraag u, wrvan?

Niet lang geleden las ik dat er een proefschrift is verschenen over de semantiek van het woordje "er" in het Nederlands. Ik heb het niet gelezen, maar dit soort onderwerpen vind ik wel interessant, en woordjes als "er" ook, vanwege hun belang voor de logica. Dat is nu eens een onderwerp en een proefschrift waar ik wel warm voor loop, in beginsel, anders dan voor Nederlandse literatuur, met enkele uitzonderingen.

Afgezien van Multatuli, voor wie 't interesseert: Reynaert de Vos van Willem; scheepvaartjournalen; de Schoolmeester; Piet Paaltjens; Marten Toonder; drs. P. En er zijn er meer, al vind ik ook dat vrijwel niemand die in het Nederlands literatuur schreef in de 20ste eeuw werkelijk goed kon schrijven.

En het probleem voor mij blijft dat ik de Engelse literatuur beter ken dan de Nederlandse, en deze mij veel beter bevalt. In Nederland waren, altijd weer met uitzondering van Multatuli, geen schrijvers met vermogens als Shakespeare, Donne, Swift, Pope, Johnson, Boswell of Hazlitt - en dan ben ik nog niet verder dan 1830, en noemde veel namen niet die ik ook had kunnen noemen. 
 


[5] Bovendien, de strydvoerende partyen wachtten zich wel 'n beroep op de meerderheid te doen, voor ze met eenige zekerheid berekenen konden die meerderheid op haar hand te hebben.

Zoals gebruikelijk, en het lijkt me tactisch ook heel verstandig.
 


[6] De hieruit voortspruitende verwarring bewees hoe groot de behoefte was - ook zelfs in de laagste standen der Maatschappy - aan eenig besef van onderscheid tusschen schelden en beschuldigen, en 't is den lezer bekend dat ik in 1031 getracht heb aan dat misverstand 'n eind te maken. Of ik geslaagd ben, zal de tyd leeren.

Nee. Zie onder 1031.
 


[7] Wouter zou weer ruimschoots in de gelegenheid geweest zyn de physiologie van de massa te bestudeeren, als-i niet te zeer vervuld ware geweest van z'n zucht om... ja wat? Hy wou helpen, redden, te-rechtbrengen, hy wou iets doen. Wel ja, 'n mensch heeft niet alle dagen twintig heele ryksdaalders in z'n zak!

Voor Wouter's studie zie 1107 (waar Wouter over de massa leert bij de Holsma's) en 1113 (i.v.m. pruimtabak). Overigens is Wouter in de geciteerde passage als Multatuli, waarvoor ook zie M.'s eerste publicatie.
 


[8] Er viel optemerken dat de hevigheid van dit geschreeuw in omgekeerde rede stond tot de nabyheid van de plek waar de bedoelde exekutie zou plaats hebben, en hieruit bleek dat de verst-afstaanden 't meest verontwaardigd, d.i. de deugdzaamsten waren.

Zoals gebruikelijk.
 


[9] Ieder weet immers dat niets op aarde onvermengd is, tot en met de courage van de braven toe?

Nu ja - maar velen vergeten het zodra ze gemotioneerd raken.
 


[10] verdibbeseeren!

Geheel onletterkundige opmerking: Lezer, ook ik heb gn idee wat bedoeld wordt!

Idee 1271.