Idee 1264.                                                


- Wel, jongeheer, daar schynt wat vreemds voortevallen. Hoor me die vrouwspersonen eens schreeuwen!

- Ja, m'nheer, ze schelden. Ik geloof zeker dat er ruzie is. 

De opmerking van pater Jansen was gegrond, en Wouter's geloof ditmaal eens byzonder goed. Er was inderdaad iets byzonders aan de hand, en er werd gescholden. Op 't voetspoor van een Oude moet ik er wat van zeggen. Want ook Horatius laat het lawaai niet onvermeld, dat by 't afvaren van de Feronische schuit plaats vond, en we mogen hieruit leeren hoe, behoudens 'n oneindige verscheidenheid in de byzaken, de aard der dingen zich ten-allen-tyde gelyk blyft. Die onmisbare verscheidenheid wordt in dit geval geleverd door 't verschil der oorzaken van 't geschreeuw by de twee gelegenheden, die ik hier in m'n hoedanigheid van aspirant-letterkundige moet samenkoppelen omdat ze in de werkelykheid 'n eeuw of negentien van elkaar gescheiden zyn. Daar nu van-oudsher 'n voedster meer beteekent dan 'n zuigeling, is 't billyk dat ik met het klassieke begin. Eerst Horatius, en dan ik. Zonder den minsten broodnyd verheugt het me den lezer te kunnen meedeelen dat de trekschuit-reedery van z'n vrindje Mecenas blykbaar goede zaken deed. Of - tch broodnyd! - zou men zekere passage in 't Ve Hekeldicht, die dit schynt te bewyzen, voor 'n reklame moeten houden? Geheel ondenkbaar is dit niet, want de pers die in later tyden wegens overmaat van goed gedrag tot koningin der aarde bevorderd werd, was in die heidensche dagen maar 'n veile deern. En dit kn niet anders, omdat er nog geen kranten bestonden, die de hoogheid van haar afkomst, roeping en werkkring aan 't licht brachten en tweemalen daags feitelyk staafden. 't Staat nu geheel aan den lezer, of-i geloof wil slaan aan de verzekering van den auteur dat de schuit van Aricia naar Feronia een zoo geliefkoosd vervoermiddel was - vr 't uitvinden van de kranten namelyk liefkoosde men zulke dingen: thans weet ieder beter, en gebruikt men dat woord by 't schetsen der verhouding tusschen 't publiek en 'n danseres - nu dan, Horatius verzekert dat er getwist en gevochten werd om 'n plaats. Men verweet den schipper dat-i wel driehonderd personen in z'n schuit zou willen stoppen als men hem maar begaan liet. Maar men liet hem niet begaan, en Casaubonus verzekert ons stilzwygend in z'n de Romanorum satira, dat de reedery by die gelegenheid door 't verbolgen publiek gedwongen werd tot het leveren van 'n byschuit. Immers die geleerde zegt in bedoeld werk geen woord over al de ongelukken die 't noodzakelyk gevolg zouden geweest zyn van hardnekkige weigering. De vernuftige Justus Lipsius heeft almede de goedheid gehad deze zaak tot zekeren graad van helderheid te brengen door ze niet aanteroeren in z'n Antiquarium lectionum libri V, 'tgeen ieder vryheid geeft als mogelyk aantenemen dat al de schreeuwende passagiers waarvan Horatius gewag maakt, dien dag behoorlyk te Feronia zyn aangekomen. Ook in z'n Epistolae selectae spreekt die schryver geen woord over achterblyvers. Dat nu onze Brughman zich implicite tegen deze meening verzet - gelyk straks blyken zal - zou kunnen worden toegeschreven aan geloofshaat, want hy was hollandsch advokaat in 1667, en Lipsius katholiek. Misschien ook had Brughman gelyk, en sproot de zwygende bewering van Lipsius voort uit de zucht om by-tyds tegentespreken wat er 'n eeuw n hem door 'n protestant zou gezegd worden. Geleerden zyn zoo.

- Och, och, wat scheelt dat mensch, hooren we Wouter zeggen, tegen wien heeft ze 't toch?

Ik roep Plato tot getuige dat ik, op slechts 'n paar uitzonderingen van weinig belang na, niets liever wil dan Wouter's vraag beantwoorden en tevens den nieuwsgierigen lezer tevreden stellen, maar men moet al heel weinig besef van letterkunde hebben om niet intezien dat ik me vooraf behoorlyk moet laven aan 'n bron. 't Zou 'n onverantwoordelyke ligtzinnigheid wezen als ik aan 't schetsen ging van die zeer moderne scheldparty, voor ik eerst had nageslagen hoe de antieken gewoon waren zulke zaken te behandelen. De lezer is dus wel genoodzaakt zich met my nog eens te laten drenken door Horatius. Oppervlakkig gezien is 't zog deze keer wat schraal, maar we zeggen met Galenus en Dr Alleb dat het wanhopen den zuigeling leelyk staat. [1] We hopen dus, en onze hoop is gegrond ook. 't Is wel waar dat onze auteur zich tot het vermelden van den wrevel over 't volstoppen bepaalt, en dus de zaak wat te kort afdoet om 'n volledig model te leveren van 'n schuitafvaarttwistbeschryving, [2] maar hy stelt ons hiervoor schadeloos door 't zeer nauwkeurig relaas van 'n andere ruzie, waarvoor hy opzettelyk de voedendste deelen van z'n zog schynt bewaard te hebben. Om menschelyker te spreken, hy bezingt 'n assaut op de tong, waarmee zekere Sarmentus en Messius Cicirrus elkaar en de reizigers vermaakten, toen deze waren aangekomen op de villa van Cocceus, waar ze 't middagmaal gebruikten. Met andere geleerden vermoed ik dat deze Buitenplaats in die dagen de funktien waarnam van Bloemendaal, 't Brouwerskolkjen of Kraantjelek, 'n gissing waarin ik versterkt word door de opmerking dat er nooit 'n voet gezet werd door Voetianen, gelyk straks uit de terminologie van Sarmentus voldoende blyken zal. Die theologant namelyk scheldt z'n tegenparty voor 'n paard uit - equus staat er, en niet quagga, zebra of dsjaggetai, gelyk Balthasar Huidecoper verkeerdelyk schynt gelezen te hebben - en ik beweer dat Sarmentus uit eerbied voor den gastheer ezel zou gezegd hebben, als er Voetianen in 't gezelschap waren geweest. De hoorn die hy z'n vrind Messius toedicht, en andere byzonderheden die tot-nog-toe de aandacht der meeste uitleggers ontsnapten... och, ik word al te scherpzinnig, zelfs voor annotator van 'n oud boek. [3]

Wie meent dat ik blyk geef van te weinig zelfvertrouwen, door 't zoeken naar 'n voorbeeld hoe men 'n twist beschryft, wordt verwezen naar m'n modelschryver-zelf, die tot het wl bezingen van die Messiade heel uitdrukkelyk de hulp van z'n muze inroept:

                Nunc mihi paucis
 Sarmenti scurrae pugnam Messique Cicirri
 Musa velim memores, et quo patre natus uterque
 Contulerit lites.

't Ligt nogal in de rede, vind ik, dat ik niet kan doen zonder Horatius, wat Horatius niet doen kon zonder muze. En wl is juist hy waard tot model te worden gekozen, hy die in z'n eigen werk zoo duidelyk aantoont dat het niet te-pas komt iets voorttebrengen znder model. Het aanroepen van die muze, byv. had-i van Homerus die, naar we letterkundiglyk vertrouwen, zoo'n kordaten greep ook niet op z'n eigen houtje zal gewaagd hebben. En meer nog. Voor we van Horatius te weten komen welke onaangenaamheden die twee Cocceanen elkaar te zeggen hadden, vergast-i ons op 'n soort van extrakt uit het register van den burgerlyken stand der twee partyen. De heer Messius was 'n Oscier, en de identiteit van Sarmentus wordt omschreven - homeriaanscher kan het niet! - door 't bericht dat z'n meesteres nog in leven, m.a.w. dat-i maar 'n vrygelatene of misschien wel gedrost was. Sarmenti domina exstat, lezen we. Dit beteekent zooveel alsof men in onze dagen iemand verweet dat z'n ouwelui niet in 'n toehuis woonden, of dat een van z'n voorouders minister van Kolonien geweest was. Vervolgens... komaan, ik zal de vertaling van onzen Huydecoper geven. Heel letterlyk is ze niet overal - dit zagen we reeds aan equus - maar toch voldoend duidelyk om te doen zien hoe geestig men elkaar uitschold in de dagen toen de Heilige Simeon nog in de kracht van z'n leven was *) en hoe noodzakelyk 't alzoo voor 'n schryver sis, zich naar modellen uit den gryzen voortyd te richten. Dit is nu eenmaal in dit hoofdstuk onze tekst. We geven 't woord aan Horatius-Huydecoper:

 Zing nu, Zanggodin, op eenen toon, niet droef,
 Den strijd van Messius Cicirrus met den boef
 Sarmentus; en uit wie dees helden zijn gesprooten,
 Zo dapper. Messius is eene van de looten
 Der Osciers: De vrouw, wier slaaf Sarmentus was,
 Die leeft noch. Zulk een paar, wiens glorie blinkt als glas,
 Kwam hier met moed ten strijd. Sarmentus gaf het teken,
 En vong den krijg eerst aan, toen hy begon te spreeken:
 'k Zeg datje 'r uitziet als een woudpaard. Zulk een groet
 Deedt ons uitschaatren. Maar Messius, wiens bloed
 Van eedle gramschap, op dien laster, raakte aan 't kooken,
 Verheft zich, schudt het hoofd; en hadt byna gesproken.
 Och, voer Sarmentus voort, hoe goed is 't, dat men u
 Dien hoorn sloeg van den kop! wat deedt gy niet, die nu
 Verminkt zo fel noch dreigt? Cicirrus hadt ter zijden
 Van 't hoofd een teken, dat met hair van lange tijden
 Begroeid, hem hadt gemaakt afschuwelijk van schijn.
 Maar de ander, noch al voort kortswijlende met zijn
 Campaansche landziekte en gestalte, sprak: Ter eeren!
 Tsa luchtig! dans ons eens een Cyclops, 'k wil u zweeren!
 Dat gy noch mom noch laars van doen heb tot dien dans.
 Hier zweeg hy eindelyk. Cicirrus, ziende kans
 Om zich, op zijne beurt, kloekmoedig te verdeedigen,
 Vraagde: Of Sarmentus, om de Huisgoon te bevredigen,
 Zijn slaafsche keten reeds aan hun hadt toegewijd?
 't Recht uwer Meesterresse, ofschoon gy schrijver zijt,
 Is noch het zelfde op u, die stil zijt doorgedroopen.
 En om wat reden zijt ge uit uw' dienst geloopen?
 Was 't ook uit honger? neen: want zulk een hallif man
 Heeft daags aan een pond brood meer dan hy bergen kan.
 Aldus versleeten wy die maaltijd wel te vreden.

Veeleischend op 't stuk van geestelyk voedsel waren alzoo die heeren uit den voortyd niet. En iets dergelyks mag, naar me voorkomt, getuigd worden van letterkundigen en lezers die zich weten te verzadigen aan de van zlken disch gevallen kruimeltjes.

*) Horatius was geboren den 8 December van 't jaar 65 V.C. en er blykt uit het vervolg van dit stuk, dat-i nog redelyk jong was, toen-i 't beschreven plezierreisje met de trekschuit maakte.

[1] we zeggen met Galenus en Dr Alleb dat het wanhopen den zuigeling leelyk staat.

Ja, daar valt veel voor te zeggen, al is de zuigeling de wereld in gebracht zonder z'n toestemming of kennis. Trouwens, S. Butler - de 19e eeuwse, want er waren anderen van die naam met enige bekendheid - merkt ergens op over de veelbesproken vraag wat nu eigenlijk "the meaning of life" zou zijn dat "That is a question fit for an embryo, not for a man".
 


[2] 'n schuitafvaarttwistbeschryving

Enigermate letterkundig: Multatuli creerde veel woorden, en dit is er n van. Ik vermoed dat er een niet onaardig letterkundig proefschrift te schrijven zou zijn over de woorden die Multatuli creerde maar toch niet opgenomen zijn in de Nederlandse woordenboeken, die onveranderlijk en uniform dezelfde kwaliteit hebben als de Nederlandse literatuur.
 


[3] ... och, ik word al te scherpzinnig, zelfs voor annotator van 'n oud boek.

Als "annotator van 'n oud boek" wil ik wel kwijt dat ik redelijk wat scherpzinnigheden die ik op had kunnen merken achterwege heb gelaten, al is het ook zo dat dit niets zegt over wat ik niet onderdrukte.

Idee 1264.