Idee 1263.                                                


Nu heusch aan 't laven! M'n toestand is moeielyker dan menig lezer wel denkt. Ik moet vertellen of Wouter behoorlyk aankomt waar-i wezen wil, en kan dit niet te weten komen zonder gevaar te loopen van 'n aanstelling in de vaderlandsche Letterkunde. Beseft men wat dit zeggen wil? In 'shemels-naam! Ik zal trachten dit gevaar te bezweren door later eens weer 'n paar hoofdstukken oorspronkelyk werk te leveren. Voor 't oogenblik heb ik mezelf nu eenmaal veroordeeld tot het aanhalen en gedeeltelyk behandelen van 'n fameuzen schryver uit den perkamenttyd, dus: hoeden af! We hebben te doen met Scriverius, of liever met Mr. Brughman, z'n vertolker, z'n uitbreider, z'n toelichter, z'n kornak by den ‘Duytschen leser’ die achterlyk genoeg was om Scriverius' latyn niet te verstaan, en toch zoo graag iets weten wou van al die hoogstbeminnelyke hollandsche graven. Brughman was alzoo 'n zeer verdienstelyk man, en zou 't in de vaderlandsche Letterkunde zeker tot iets voornaams gebracht hebben, indien niet ook hy, meegesleept door den zoo verderfelyken kunsthartstocht, de onprofesserlyke fout geleverd had, soms eigen werk te begaan. [1] Deze klad op 's mans nagedachtenis valt moeielyk uittewisschen, zelfs niet door de verdienste dat hy in z'n ‘korte Beschrijvinge der Landen’ waar al die graven van Scriverius gehaspeld hebben, zich de moeite getroost ons voortelichten omtrent den vermoedelyken afloop van Wouter's reis met de haarlemmer-schuit. Want, lezer, dáárop zal de zaak neerkomen. 't Is volstrekt m'n gewoonte niet, de nieuwsgierigheid kunstmatig te spannen, ik zeg daarom liever terstond waar ik met m'n Brughman heen wil. Toch is 't noodig dat de lezer wete met wien we hier te doen hebben, ten-einde straks in-staat te zyn tot behoorlyke waardeering van 't licht dat-i ontsteekt. De getuigenis immers van 'n obskuur schryver - tenzyd-i 'n vreemdeling ware, natuurlyk! - zou ons niet baten. Hooren wy alzoo hoe de man geprezen wordt door den ‘dichter’ Westerbaen. Wie zich hier niet laaft, is voor geen laving vatbaar, en zal 't nooit ver brengen in de nederlandsche letteren. [2]

Op de // Beschryvinge // der // GRAEVEN VAN HOLLAND // ende haere Regeeringe, // in 't Nederduytsch uytgegeven // door // Mr. Pieter Brughman. // Rechts-geleerde.
 
 Die gaeren wist wie dat wel eer de Graeven waeren
 Van Holland: hoe zy meer als seven hondert jaeren
 Daer heerschten en geboon als Princen van het Land
 Tot dat het zigh in 't eynd gedwongen vond de hand
 Van haeren laetsten Graef, den derden van de Flippen,
 En 't jock van Spanje zich t' ontwringen of t' ontslippen
 En swoer den Koningh af nae langh en taey geduld
 Omdat hy woord noch eed, waer op hy wierd gehuldt,
 Den ondersaeten hiel: die hoeft niet wyd te soecken
 Noch veel historien, kronycken, brieven, boecken
 Te gaen doorsnuffelen: dit eenigh boeck alleen
 Kan hem daer in voldoen, daer hy in 't kort by een
 Sal vinden wat daer af van veelen is beschreven,
 So 't van Schryverius wel eer is uytgegeven
 Die het versaemelt had, en nu uyt het Latijn
 Door Brughman voor de luy die ongelettert zijn
 (Op dat een leecke mee daer voordeel uyt mocht haelen)
 Getrouwelyck en wel in Duytsch is doen vertaelen
 En so ter pers gebraght. Nu viert een duytsman mee
 Van Schryvers arbeyd wel, die hem geen dienst en dee
 Eer dese gingh te beurs, en voor de Batavieren,
 (Die geen latijn verstaen) [3] aen druck-loon en papieren
 Wat gelds uytschieten wouw, maer dat wel haest weer in
 De sack, daer 't quam van daen, sal keeren met gewin.
      Hollanders, die nu mee hier van gedient kunt wesen
 En in uw moeders tael al dese dingen lesen
 Die Schryver eertyds met veel moeytens heeft vergaert,
 Waer aen oock Brughman nu geen kosten heeft gespaert,
 Komt maer en wilt uw geld hier vryelijck aen waegen,
 Ghy sult dees koopmanschap u nimmermeer beklaegen,
 Maer Schryver dancken, die den arbeyd heeft gedaen
 Van so veel boecken en kronycken op te slaen,
 En Brughman loven, die 't zich niet en liet verdrieten
 Zyn geld voor uw vermaeck en voordeel uyt te schieten
 Wanneer ghy leest hoe 't hier in Holland heeft gegaen
 Doe 't onder het gebiet der Graeven heeft gestaen,
 Wat kanssen dat het liep van winnen en verliesen
 Met Stichtse, Gelderse, met Vlaemingen, met Vriesen,
 Hoe het van buyten van zyn buyren is bestreen,
 Wat het van binnen al beroerten heeft geleen,
 Hoe de eene voor de moer en d' ander voor het kind was,
 Hoe dese kabbeljaeuws en die weer hoecks gesindt was,
 Hoe d' een den ander van de plecht af stiet, en 't roer
 Van 't schip in handen kreegh, die voor geen stierman voer,
 Wat overlast het van tyrannen heeft geleden,
 Hoe dapper dat het voor zyn vrydom heeft gestreden
 En alles opgeset, en om het Spaensch geweld
 T' ontzeylen fock, besaen, en mars-zeyl by-gestelt
 Tot dat het eyndelijk door barningen en stroomen,
 Ten ancker op de ree des Vryheyds is gekoomen,
 Daar 't God bewaeren will! Hy die ons heeft bevrydt
 Van Spanje, maeck ons oock de quae gebuyren quyt!

De lezer is me dank schuldig voor de mededeeling van dit gedicht, dat men anders niet zoo ligt onder de oogen krygt. *) Gulheid behoeft eigenlyk niet verontschuldigd te worden, maar voor m'n eigen genoegen wil ik 'n paar van de redenen opgeven die me bewogen dit prachtstuk uitteschryven. Er zyn er zes-en-dertig, natuurlyk buiten de alles beheerschende hoofdoorzaak, die gelegen is in de zucht om eens 'n oogenblikje lang voor 'n begaafd Letterman te worden aangezien. In de tweede plaats dan, heeft Westerbaen alweer 'n doorslaand bewys geleverd van Gods goedheid, die verordend heeft dat er uit alles wat te leeren zou vallen. Wie ziet niet, byv. uit z'n stuk dat myn afkeer van de leelyke dubbelletter iejejé geenszins 'n vond is om aan 't jonge Holland te behagen? In den ganschen lierzang komt dat malle ding slechts 'n paar maal voor, en in-verband met de rest mogen we 't er voor houden dat dit aan slordigheid van de zetters te wyten is. De man schynt dus niet zooals sommige Hilaridessen (V, blz. 323 tweede druk, 279) [4] in den waan verkeerd te hebben dat 'n hollandsche y 'n grieksche upsilon met 'n staart wezen zou. **) Ten-derde maak ik opmerkzaam op de aardige reklame waaruit men zien kan dat de Koster- en Bolle-advertentien evenmin nieuw zyn als myn y's. Wel looft de man geen premien uit, maar toch: ‘de leser moet te-beurs gaen’ om Brughman's ‘sack’ schadeloos te stellen voor ‘uytschot aen druckloon en papieren.’ 't Kan niet beter, en men dient er by te weten dat Brughman - ‘advocaet’ overigens - zelf 'n drukkery had. Ten-vierde moet het ieder nadenkende in 't oog vallen, hoe kiesch de poëet voorbygaat dat Brughman z'n vertaling bedorven had door 't leveren van eigen werk. Letterkunde - vooral de gerymde - verteedert het hart, en er blykt duidelyk dat de dichter onzen verdienstelyken vertaler den weg naar Leiden niet versperren wou. Brughman-zelf is minder omzichtig. In 'n voorrede bekent hy heel onnoozel dat-i by 't vertolken van ‘dit heerlijck werck van dien voortreffelijcken schryver’ zich veroorloofd heeft het te ‘vergrooten, soo in sijn Historie, als met een byvoeginge van eene korte Beschrijvinge der Landen daer dese Graven geregeert hebben.’ Och, wat zou 't gebaat hebben, z'n vergryp te ontkennen? Ter verlichting van straf moge aangevoerd worden dat-i reeds in den vierden regel van z'n ‘Toe-eygeningh aen den Leser’ heel devotelyk ‘de Ouden’ te-hulp roept. Zoo hoort het! Ook zy schreven Geschiedenissen, zegt-i, zeker om te voorkomen dat men 't Scriverius kwalyk nemen zou dat-i zich aan iets dergelyks gewaagd had. Want men moet nooit iets doen zonder precedent, 'n stelling die weer heelemaal overeenstemt met het heilig leerstuk van de laafbronnen, en dus wel gegrond wezen zal. [5] Om nog ten-overvloede te doen blyken dat-i niet in àllerhoogsten graad 'n onakademische muiteling was, bewyst Brughman in 'n ‘Voorreden aen den goetgunstigen Leser’ de oorbaarheid van Scriverius' werk uit Cicero. Die ‘vermaerde Romeynsche Orateur’ moet by zekere gelegenheid eens iets gezegd hebben dat ‘by alle geleerden bekend’ is. Nu, dan hoef ik 't m'n lezers niet te vertellen. Hoofdzaak is, dat er iets van vader Cicero aangehaald wordt, wàt dan ook, en dat we dus onzen Brughman, in-weerwil van z'n afdwalingen, eenigen eerbied schuldig zyn. Straks kan de vraag geopperd worden of Wouter dezen keer Haarlem bereiken zal, en dan moet hy ons terechthelpen in den doolhof van gissingen die zoo'n vraagstuk in 't leven roept.

*) Ook van De Decker en Vondel kreeg Brughman lofverzen op z'n uitgaaf van Scriverius. Heel mooi zyn ze beiden niet, maar dat van den laatsten vooral is geen haar beter dan Westerbaen's gerymel. Ik neem 't den armen Vondel niet kwalyk dat niet alles wat-i leverde op 'n meesterstuk geleek, maar beklaag de behoeftige zielen die uit zulke prullen geestdrift en poëzie moeten scheppen. Dit blyft echter evenzeer 't geval, wanneer de aangeprezen modellen inderdaad verdienstelyk zyn. 't Is juist aan die vermeende behoefte aan modellen dat we 't heerleger mislukte kunstenaars en schryvers te wyten hebben. De eisch der kunst is oorspronkelykheid. [6]

**) Dezelfde opmerking geldt ten-aanzien van de op blz. 125 van dezen bundel aangehaalde zinsneden van Abraham Bogaert over de Werken van Fockenbroch, en die werken-zelf. (Uitgaaf 1723) Ook in den door Brandt uitgegeven Hooft (1668, 1677) en in zeer veel werken van dien tyd, zal men de bespottelyke samenkoppeling van de letters i en j te-vergeefs zoeken.

[1] indien niet ook hy, meegesleept door den zoo verderfelyken kunsthartstocht, de onprofesserlyke fout geleverd had, soms eigen werk te begaan.

Hier begreep de intelligente en opmerkzame lezer(es) ongetwijfeld: "onprofesserlyk" ... voor een letterkundige. (Immers: Professoren in andere vakken moeten soms wel "eigen werk" leveren, maar krijgen toch niet slechter betaald dan letterkunde-professors.)
 


[2] Wie zich hier niet laaft, is voor geen laving vatbaar, en zal 't nooit ver brengen in de nederlandsche letteren.

Ikzelf bracht het nooit ver in de "nederlandsche letteren", en laafde mij bijna voorbeeldig slecht aan al het fraais dat ik niet kon vinden in gezegde letteren, zodat het bijna wonderbaarlijk is dat ik toch zoveel van Multatuli las, anglofiel als ik overigens ben, waar het literatuur betreft, vanwege mijn domme vooroordeel dat de Engelsen, m.u.v. Multatuli, beter schrijven dan de Nederlanders, zoals - 't is een troost! - de Engelsen slechter schilderen dan de Nederlanders. (Waarom deze ongelijkheden gelden is mij trouwens niet duidelijk.)
 


[3]  So 't van Schryverius wel eer is uytgegeven
      Die het versaemelt had, en nu uyt het Latijn
      Door Brughman voor de luy die ongelettert zijn
      (Op dat een leecke mee daer voordeel uyt mocht haelen)
      Getrouwelyck en wel in Duytsch is doen vertaelen
      En so ter pers gebraght. Nu viert een duytsman mee
      Van Schryvers arbeyd wel, die hem geen dienst en dee
      Eer dese gingh te beurs, en voor de Batavieren,
     (Die geen latijn verstaen)

Dit komt origineel uit de 17e eeuw, en het is aardig op te merken dat er sprake is van "Duytsch" en "duytsman",  precies als in 't Engels. Zou Michiel de Ruyter zich gewoonlijk hebben omschreven als "een waarachtig Duytschman"? Overigens: Veel Batavieren spraken wel Latijn, en dienden in het Romeinse leger.
 


[4] zooals sommige Hilaridessen (V, blz. 323 tweede druk, 279)

Zie 1064.
 


[5] Want men moet nooit iets doen zonder precedent, 'n stelling die weer heelemaal overeenstemt met het heilig leerstuk van de laafbronnen, en dus wel gegrond wezen zal.

En bovendien geheel juridisch correct is.
 


[6]  't Is juist aan die vermeende behoefte aan modellen dat we 't heerleger mislukte kunstenaars en schryvers te wyten hebben. De eisch der kunst is oorspronkelykheid.

Nee, dat is niet geheel waar, minstens. Het geldt grote kunst misschien, maar de meeste kunst is  imitatief, en dat geeft ook niet: Een symfonie kan maar één keer uitgevonden worden, maar eenmaal uitgevonden zijn er veel verschillende fraaie symfonieën mogelijk.

Idee 1263.