Aanleiding tot
opmerkingen van dezen aard ontbreekt niet, doch heden in 't byzonder
werd ik tot deze beschouwingen opgewekt door 'n stuk dat in 'n
duitsche courant m'n aandacht trok. Even als by ons vertoont zich
hier-te-lande groote beweging op 't gebied van Onderwys, en meer nog
dan by ons is de bemoeiziekte van den Staat gekompliceerd met
ziekteverschynselen van theologischen aard. Het is te voorzien dat
het reglementeerzuchtige Duitschland 'n volle eeuw langer dan wy zal
moeten wachten op vryheid van Onderwys. Aan dezen
natuurlyken eisch der zaak wordt niet gedacht, naar 't schynt - en
in Holland ook niet - maar wel wordt er dapper gestreden en gekeven
over de ware manier waarop 't verkeerde behoort te worden in-stand
gehouden. [1] Als naar gewoonte, begrypen de meesten 't belang eener
zaak niet voor ze kan worden pas-gemaakt in 't lystje van 'n
‘party.’ [2] De liberalen keuren 't onderwys in goddelyke zaken op de
scholen af, en verzetten zich tegen de inmenging van de
geestelykheid, omdat ze... tot de liberale party behooren, en zich
alzoo van gods- en rechtswege geroepen voelen dat vervloekte
klerikalismus te bestryden. Wanneer de geloovers 'n nieuwen
God uitvonden, zou de oude
Jehovah met gejuich in de scholen worden gehaald door
'tzelfde liberalismus dat hem nu daaruit verbannen wil omdat ze in
hem 't middel zien om 't opgroeiend geslacht tot 'n werktuig in de
hand van z'n tegenstanders te maken. Van zedelyk en wysgeerig
streven naar waarheid, blyft in dit alles alweer geen spoor
te ontdekken. Tout comme chez nous, alzoo. ‘God’
wordt gekritizeerd, geanalyzeerd, geanatomizeerd, gepulverizeerd of
zelfs - wat nogal wat zeggen wil - geridikulizeerd, maar...
vernietigen mag men hem volgens 't polemizeerend liberalismus
niet! Men mocht hem eens noodig hebben in den stryd met de
klerikalen! Zie 'n staaltje van die slimmigheid in
970. Ook
wordt daarop gedoeld in 'n paar van de aan
Thorbecke gewyde grafschriftjes. [3]
In
het duitsche stuk dat ik zoo-even bedoelde, waarschuwt de inzender -
'n gymnasial-Director - tegen de verderfelyke begrippen die
door sommige leesboekjes van klerikale kleur, aan kinderen worden
ingeprent. Hy noemt die boekjes van ‘oft mehr als zweifelhafter
Natur.’ Deze uitdrukking klinkt wat zacht in den mond van 'n
schryver die er op volgen laat:
‘Sie sind häufig
gefüllt mit Geschichten der wässrigsten Art, denen jede pointe
fehlt, oder mit Erzählungen in denen der liebe Gott als deus ex
machinâ eine grosse Rolle spielt...
Daar is-i
God voor! De schryvers van zulke verhaaltjes
zyn volkomen konsekwent, en heeren liberalen zouden wèldoen daaraan
'n voorbeeld te nemen.
...oder mit
Histörchen durch welche eine geradezu krankhafte Religiosität
geweckt und genährt wird. [4]
[1]
maar wel wordt er
dapper gestreden en gekeven over de ware manier waarop 't verkeerde
behoort te worden in-stand gehouden.
Dit is inderdaad de gewone gang van zaken,
maar dit kan ook niet anders zijn zolang zovelen zoveel verschillende meningen
hebben.
[2] Als naar gewoonte, begrypen de meesten 't belang eener
zaak niet voor ze kan worden pas-gemaakt in 't lystje van 'n
‘party.’
Dit is alweer de gewone gang van
zaken, en maakt rationeel en onbevooroordeeld redeneren onmogelijk,
door partijgangers. Het lijkt overigens alsof de menselijke soort zich
een miljoen jaar bekwaamd heeft in het genereren in de menselijke
doorsnee van de gevoelens en vooroordelen die helpen een menselijke
horde in stand te houden tegen andere menselijke hordes, en dat de
laatste paar duizend jaar menselijke beschaving daar telkens opnieuw
door in gevaar wordt gebracht. Anders gezegd: Men is geen partijganger
of godsdienstfanaat uit rationeel overleg, maar uit sociaal dier-zijn.
Hyena's en wolven vreten elkaar ook levend op, als ze niet de geur van
de eigen groep hebben, en zouden god's lof en het heil van de horde
erbij halen als ze daaraan konden denken.
[3] Ook wordt
daarop gedoeld in 'n paar van de aan
Thorbecke gewyde grafschriftjes.
Zie 972.
[4]
...oder mit
Histörchen durch welche eine geradezu krankhafte Religiosität
geweckt und genährt wird.
Zie 138, voor een fraai voorbeeld.
