Idee 1153.                                                


Zoo eindigde Solon Verlaan 't eerste hoofdstuk van z'n verhaal. Het tweede en laatste zal ik vertellen, of vanzelf laten spreken. We laten dus 't boschkatje voor 't oogenblik onder de hoede van de aanstaande Geertje-meu die op zich genomen had haar, of de zaak, te klaren. Nu, dit deed ze. Sint Maarten was er niet by. [1]

Op den ryweg langs den Amstel joelde 't Volk maar altyd voort. Van-lieverlede verdwenen de koetsen van de hooge heerschappen. Ook de ruiters verveelden zich, en zochten vryer plaats dan die buurt op dat oogenblik kon aanbieden. De menigte drong, zong, schreeuwde en dronk. Om zich schadeloos te stellen voor 't mislukte hardzeilen, begon men hier-en-daar zich te vermaken met het afsteken van vuurpylen, die den volgenden dag in de couranten tot getuigen werden geroepen van de ontzaggelyke liefde des Volks voor alle mogelyke prinsen en prinsessen.

Dit was onjuist. Het Volk houdt van vuurpylen omdat ze blazen en proesten en sissen en glinsteren.

Ook zwermers - de Amsterdammers noemen ze voetzoekers. Wie kan me zeggen: waarom? - ook zwermers werden aangevoerd als bewyzen voor de zeer byzondere gehechtheid des Volks aan alle Souvereinen... [2]

De Paltsgravin gelfde het. Heusch!

Maar ze had ongelyk, precies als die kranten.

Want, lezer, de menigte houdt van voetzoekers omdat ze sissen, en vuur spuwen, en 'n harden klap geven. Dt is de zaak! Men kan er gerust alle grieksche wysgeeren op nalezen, op Solon Verlaan na, die z'n heele wysheid heeft opgemaakt aan 't bedenken der diepzinnige spreuk van zoo-even. [3]

Ook de zevenklappers... klapten. Ze spraken en getuigden van dynastieke opwinding, en alle Souvereinen zaten met zevenvoudige gerustheid op hun troonen...

Maar de Souvereinen waren wat voorbarig in die gerustheid. Want 'n zevenklapper maakt wel veel geraas, maar bewyst niemendal. Het volk steekt ze niet af om trouw te zweren, maar omdat die dingen zoo grappig heen-en-weer springen, en by elken sprong zoo'n knetterend geluid geven. Al zeggen nu hierover de grieksche wysgeeren geen woord - zeker omdat ook zy nu uitgeput zyn na de inspanning hunner denkvermogens over de ware beteekenis van 'n voetzoeker - toch is het zoo!

Veracht me niet te zeer, lezer, als ik u betuig dat de ware vreugd die er uit vuurwerk te halen is, in 't afsteken - zlf afsteken! - van zevenklappers en voetzoekers bestaat. Een groot vuurwerk is 'n ellendig ding, 'n menschonteerende foppery. Eigenlyk 'n schimp, 'n beleediging, 'n laesio dignitatis generis humani!

Om dit intezien, behoeft men zich maar 'n oogenblik te verbeelden zoo'n vertooning bytewonen...

In eenzaamheid! Want als u iemand betrapt in de autopsie die ik voorsla, zyt ge in zyn opinie 'n reddeloos verloren mensch. Uw vrouw kon echtscheiding aanvragen, en zeker zou ze 't proces winnen voor elken rechter die verstand heeft van menschenwaarde.

Verbeeld u dan dat gy, in uw binnenkamer en alleen, zoo'n vuurwerk aanschouwt. Roep, zeg, mompel of fluister - in-godsnaam z zacht dat gyzelf uw eenige hoorder zyt - fluister 't onvermydelyke: h... ... ...

En houd u 'n spiegeltje voor!

Dan, lezer - al waart gy de verfoeielykste athest - ontsnapt u de verontwaardigd-religieuze verzuchting: God, myn God... hebt ge my drtoe geschapen? [4]

En by zoo'n gelegenheid voelt men - tenzy men onvatbaar werd voor lke gewaarwording - yverzucht op de intelligentie van z'n paraplui of laarzentrekker!

Maar... voetzoekers, zevenklappers! Men staat er niet by met den open mond die by elke teekenoefening den leerling wordt aangeprezen als de uitsluitende vertegenwoordiger van wl geopenbaarde btise! Men is handig by 't aansteken. Er is gevaar als ze haperen. Men werpt ze! En... snel, snel... n sekonde te laat: ze bersten in de hand! Allergevaarlykst!

Eens namelyk heeft de traditioneele iemand die de hoofdpersoon is van alle volks-akeligheden, zich door het te lang tusschen de vingers houden van 'n zwermer, 't even traditioneele groot ongeluk op den... hals gehaald, dat... enz.

Och, hoe prettig is die angst. Hoe allerakeligst vermakelyk!

Helaas, pret en gevaar zyn afgeschaft! De stedelyke Regeeringen verbieden zulke ruwe vermaken... om 't brandgevaar, sedert alle huizen met pannen gedekt zyn. In den tyd der stroodaken kon die vreeselyke losbandigheid oogluikend worden geduld. Maar nu?

En de andere gevaarplezieren! [5] Hoe menige juffer kwam thuis - byna zelfs kwam ze niet thuis - met 'n verbrande jurk! Gilde ze niet van de pret? En 'n jongen - altyd: de jongen die ook overal met z'n neus by moet wezen - had-i niet eens - byna, alweer - 'n volle lading in 't gezicht gekregen?

Was er niet gevaar geweest - nogeens: byna - dat z'n oogen 't gelag te betalen kregen van die onbescheiden neus?

En... 't mikken met zoo'n aangestoken voetzoeker! Dt is wat nders dan 'n joujou de Normandie!

Ik weet - en betreur het van-harte! - dat er nog altyd hier-en-daar menschen worden gevonden, die meenen zich te vermaken met schyfschieten, 't ouwevrouwigste plezier dat men kan uitdenken, 'n naaischoolige parodie op ridderlyke wapenoefening. 't Is waarachtig niet drmee, dat men op Scyros zou hebben uitgemaakt of Achilles 'n jongetje was, en of-i z'n opvoeding ontving in 't pensionaat van Chiron! [6]

Zndnadels, Beaumonts, Chassepots zyn verachtelyke voorwerpen. [7] Ze spreken niet mee. De kogel die zich zoo onnoozel laat voortdryven uit de buis van die dingen, is eigenlyk te dwaas om in z'n eentje de parabool te beschryven die de artilleristen van hem vorderen. Men zegt dat er projektilen geweest zyn die hun weg vergaten, en zoo slaafs zich hielden aan de routine die ze meenamen uit den loop...

Sakkerloot, ziedaar 't geheim opgelost van de verregaande ongekwetstheid en welvarendheid der geslagen legers! [8] Die menschlievende kogels zyn op-reis in den... aether, en willen arolith spelen op deze of gene planeet, waar men nog dom genoeg is aan arolithen en aether te gelooven.

De voetzoeker - hoeden af, lezer! - geeft den drommel van zoo'n bekrompen loops-opvatting. Hy heeft karakter, en volgt z'n eigen senie... zou juffrouw Pieterse zeggen. Hy leeft, en kiest z'n weg. Hy spuwt vuur, en deinst voor 't recul van z'n eigen strydlust. Hy kampt om 't verloren terrein te herwinnen, en wisselt van zwaartepunt, en wendt z'n grilligen loop, en kronkelt als 'n vliegende lintwurm. Hy schryft z'n naam in gloeiende krullen, en vecht tegen den luchtdruk, en sliert al duiklend voort, en braakt arabesken. En waar-i was, keert-i weer, als iemand die nog wat te zeggen heeft. En waar-i niet was, komt-i aanrollen, blazend, blakend, brandend, schroeiend, sissend, schetterend... altyd verrassend door nieuw-uitgedachte huppeling, altyd verschrikkend door vreemdluimigen sprong, altyd boodschapper van 't onverwachte, maar altyd de drager ook van 'n herhaalde opwekking tot gillend plezier. [9]

En de zevenklappers! 't Is waar, ze vuurden niet zoo prettig, en gingen aanvankelyk bedaarder hun weg. Maar men was zekerder van z'n worp! En... nmaal 'n openstaand venster ingekeild, werden ze wakker en roerig. Dan klapten zy, en sloegen, en sprongen als toornige duiveltjes, voltigeerden links-rechts op-en-neer door de kamer, kris-kras-kruis op de tafel, tegen den spiegel, achter de schilderyen, tusschen de stoelen, onder bed en sofa. Ja, soms dansten ze - sarkastische demonen! - de kaars uit...

De Archimedes die de evolutien van 'n rechtgeaarden zevenklapper weet te berekenen, moet nog geboren worden. [10] Dit spyt me niet erg, omdat ik voor ditmaal aan 't zeer byzonder effekt van 'n eerste uitbersting genoeg heb. Ze had plaats naby Wouter's linkerwang, juist op 't oogenblik toen juffrouw Laps hem daarop een kus wilde geven: haar Rubicon! [11]

Heel aangenaam zou 't Wouter nog altyd niet geweest zyn wanneer 't haar gelukt was die omineuze rivier overtesteken, maar 't blyft de vraag of-i daarna kracht, besef of afkeer genoeg zou hebben overgehouden om zich te verzetten tegen finale verovering.

De geestige zevenklapper won hem den gevaarlyken tweestryd uit. Wat die prinses Erika mikken kon! [12]

Juffrouw Laps had haar zondige lip gebrand, en riep:

- Heere Krrristis, wat's dt?

Heel veel anders viel er dan ook by die malle gelegenheid niet te vragen.

Wat het ws?

Wl... 'n brokstuk uit het Register der Handelingen en Besluiten van Fancy. Ze hield zich bezig met het verevenen van kansrekening, en de lezer wordt uitgenoodigd, als by 'n vuurwerk, te blazen: h... ... ! [13]


[1] We laten dus 't boschkatje voor 't oogenblik onder de hoede van de aanstaande Geertje-meu die op zich genomen had haar, of de zaak, te klaren. Nu, dit deed ze. Sint Maarten was er niet by.

Geertje Verlaan zal prinses Erika in wat van haar - Geertje's - eigen kleren steken, waarin we de prinses binnenkort zullen aantreffen. En er is sprake van St. Maarten omdat deze immers zijn mantel deelde met een bedelaar. (Er stt in de Garmond-editie "niet", wat wellicht "niets" was in het handschrift, omdat de prinses aanzienlijk meer kleren kreeg van Geertje dan de bedelaar van de heilige.)
 


[2] Ook zwermers - de Amsterdammers noemen ze voetzoekers. Wie kan me zeggen: waarom? - ook zwermers werden aangevoerd als bewyzen voor de zeer byzondere gehechtheid des Volks aan alle Souvereinen...

Terwijl ik me op mijn beurt afvraag waarom die voetzoekers "zwermers" genoemd worden door Multatuli, die net als ik Amsterdammer was. Het ligt wat voor de hand dat de term afgeleid is van of samenhangt met het duitse "Schwrmer", wat in ieder geval de notie van "bewyzen voor de zeer byzondere gehechtheid des Volks" etymologisch zou ondersteunen. Het kan ook zijn dat Multatuli feitelijk een germanisme gebruikt, wellicht n dat toen gebruikelijk was. (Misschien werd het vuurwerk toen uit Duitsland gemporteerd.)
 


[3] Men kan er gerust alle grieksche wysgeeren op nalezen, op Solon Verlaan na, die z'n heele wysheid heeft opgemaakt aan 't bedenken der diepzinnige spreuk van zoo-even.

Ik heb de indruk dat M. probeert "aardig te schrijven" in dit idee, dat hij ook schreef in de tijd dat hij besloten had schrijver van beroep te zijn. M. verwijst hier kennelijk naar de diepzinnigheid die ik behandelde onder [12] bij het vorige idee.
 


[4] Dan, lezer - al waart gy de verfoeielykste athest - ontsnapt u de verontwaardigd-religieuze verzuchting: God, myn God... hebt ge my drtoe geschapen?

Namelijk: Om er zo dom uit te zien, met een gapende open mond van verbazing. Overigens is dit sowieso geen geheel onterechte overweging, zeker niet voor gelovigen.
 


[5] En de andere gevaarplezieren!

Dit is een heel aardig woord dat ik niet van elders ken.
 


[6] 't Is waarachtig niet drmee, dat men op Scyros zou hebben uitgemaakt of Achilles 'n jongetje was, en of-i z'n opvoeding ontving in 't pensionaat van Chiron!

Ook ik heb enige jaren gymnasiaal onderwijs ondergaan, en kan de daarmee ongestichte lezer(es) melden dat Achilles zich poogde te onttrekken aan medewerking met de oorlog tegen Troje, en zich verborg op het genoemde eiland tussen vrouwvolk.
 


[7] Zndnadels, Beaumonts, Chassepots zyn verachtelyke voorwerpen.

Dit gaat over geweren.
 


[8] Sakkerloot, ziedaar 't geheim opgelost van de verregaande ongekwetstheid en welvarendheid der geslagen legers!

Multatuli was van mening dat de generaals en overige legeraanvoerders van zijn tijd uitblonken in lafhartigheid.  Ik heb deze mening eerder besproken, en verwijs naar 475.
 


[9] ... altyd verrassend door nieuw-uitgedachte huppeling, altyd verschrikkend door vreemdluimigen sprong, altyd boodschapper van 't onverwachte, maar altyd de drager ook van 'n herhaalde opwekking tot gillend plezier.

Ik denk dat deze alinea een bewuste proeve van Multatuliaanse schoonschrijverij is.
 


[10] De Archimedes die de evolutien van 'n rechtgeaarden zevenklapper weet te berekenen, moet nog geboren worden.

Nee, dat geloof ik niet. En kandidaat voor de hier genoemde rol is Josiah Willard Gibbs, een Amerikaanse tijdgenoot van Multatuli, en een wiskundige en ingenieur die de statistische mechanica op nieuwe wiskundige grondslagen zette. 
 


[11] Dit spyt me niet erg, omdat ik voor ditmaal aan 't zeer byzonder effekt van 'n eerste uitbersting genoeg heb. Ze had plaats naby Wouter's linkerwang, juist op 't oogenblik toen juffrouw Laps hem daarop een kus wilde geven: haar Rubicon!

Bij deze gelegenheid - de lezer(es) hoeft geen opklaring van "Rubicon" dunkt me - werd geen teerling geworpen maar een voetzoeker: Veni, vidi, fictie voor het Lapse plan.
 


[12] De geestige zevenklapper won hem den gevaarlyken tweestryd uit. Wat die prinses Erika mikken kon!

De causale betrokkenheid van prinses Erika is nogal indirect, dunkt me: Zoals de tweede alinea van dit idee zegt is deze alleen: Om zich schadeloos te stellen voor 't mislukte hardzeilen, begon men hier-en-daar zich te vermaken met het afsteken van vuurpylen, die den volgenden dag in de couranten tot getuigen werden geroepen van de ontzaggelyke liefde des Volks voor alle mogelyke prinsen en prinsessen.

Maar Multatuli had ongetwijfeld plannen voor prinses Erika en Wouter, die hij helaas nooit uitgeschreven heeft, om welke reden ze hier opgevoerd wordt als deeloorzaak van de voetzoeker die de Lapse plannen doorkruisten.
 


[13] Wat het ws?

Wl... 'n brokstuk uit het Register der Handelingen en Besluiten van Fancy. Ze hield zich bezig met het verevenen van kansrekening, en de lezer wordt uitgenoodigd, als by 'n vuurwerk, te blazen: h... ... !

Dit slaat vooral terug op Ideen 1122 e.v. en 't begin van 1146.

Idee 1153.