Idee 1143.                                                


Maar, eilieve... dat is de ware echte oude: zal-i, zal-i-niet-litteratuur! 

Ja, lezer! In stipt-letterlyken zin, ja! Maar overigens? [1]

Meent ge dat ik Wouter in den hemel helpen kan, zonder hem te leiden langs lle paden die men moet doorworstelen om daar aantelanden? [2]

Dacht ge dat hy ooit den rang die hem by geboorterecht toekomt, weder zou kunnen innemen zonder in 't leger der Mensheid als rekruut te hebben dienst gedaan van de patroontasch af?

Mocht iemand, in-weerwil hiervan, aanmerking maken op Fancy's leiding, dan ligt de schuld aan hem. Het lage bestt. Wie 't loochent, liegt even misdadig als de miskenner van 't hoogere, van 't goede, want zonder laagheid is er geen hoogte denkbaar. [3]

Niet in de schildering van dat lage ligt de fout, de fout ligt in 't sierlyk aankleeden van 't gemeene, en vooral in 't belangryk maken van onnoozele lapsische platheid.

Hoort ge nog altyd niet, hoe Fancy schatert van lachen over 't veldtochtje van haar stumperige vyandin?

De nietigheid van zulke zaakjes rechtvaardigt zoo'n wyf niet. En ook onze kleine man liep gevaar... schuldiger te worden dan geoorloofd was, zelfs aan de nuchterheid van 'n kind.

Want ieder moet geoordeeld worden naar den maatstaf dien-i omdraagt in z'n eigen gemoed [4], en Wouter voelde heel goed dat-i zich bevond op... onfatsoenlyk terrein. Z ongeveer zoud-i de zaak gekwalificeerd hebben, als-i genoopt ware geworden z'n indruk te vertolken in 'n woord.

Maar... dit zeer betrekkelyk schuldbesef verheft de zaak, als zoodanig, niet tot 'n wereldberoerende kalamiteit, tot 'n casus diluvii! Och, wat zouden we weinig droge jaren hebben als er 'n god was die regenplassend toornde over zlke... kostschooljongens-vergrypen! (1265)  

Nogeens, juffrouw Laps ws 'n slecht schepsel. Om 't beoogde feit niet zoozeer, maar... ze veroorloofde zich zulke feitjes te beoogen omdt ze nu eenmaal 'n slecht schepsel was. Godsdienst, vochtmenging, zittende levenswys, en 'n tal van dusdanige ziekten meer, zouden kunnen worden aangevoerd ter verligting van schuld. Ik kan me zelfs 'n zr hoog standpunt denken, vanwaar zou mogen worden gekonkludeerd tot finale vryspraak. [5]

Maar op dt standpunt plaats ik me nu niet, heden niet! Ze was inderdaad 'n slecht schepsel, en daarmee voor 't oogenblik: uit! Of zou men misschien...

Ik beweer vandaag alleen dat ze... niet zeer byzonder was. Niet zeer buitengewoon. Niet zeer belangwekkend. [6] Geen kunstenares van eersten, noch zelfs van eenigen rang. Geen exploitatrice van ryk terrein. Geen hggeplaatst ambtenaresje van den Duivel...

Och, in myn oog zou 't mensch zoo weinig kontritie behoeven om recht te hebben op 'n goedig: uw zonden zyn u vergeven, ga heen en... arbeid!

Want, lezer, er zit veel luiheid onder de oorzaken van zulke afdwalinkjes. Menigeen toont zich wat wulpscher dan noodig en behoorlyk is, omdat-i te weinig te doen heeft, of te... denken.

Misschien had juffrouw Laps de deugd van ons kereltje met rust gelaten, wanneer men in-plaats van met God, Israel en hysterische theologie, haar pover zieltje gevoed had met... gedachten. Wasschen, schuren, boenen, is ook goed. Jazelfs, 't verstellen der onderbroeken van 'n pastoor.

Wat Femke rein en gezond bleef by de bezigheid die skabreus zou hebben toegeschenen aan besmette zieken!

Ziek, ziek... ziedaar 't woord! Juffrouw Laps was ziek! [7]

Hoe is 't mogelyk, dat ik z lang zoeken moest naar den waren naam van haar kinderachtig slechtheidje! Dit was dom en verschoold van me. De lezer bedenke dat ik veel boeken heb gelezen. [8] Toch beloof ik beterschap, en als blyk van berouw verbind ik my ter-zyner-tyd ziekteverschynsels van erger soort te schetsen. Ik zal me die laten leveren door Feith, dominee Hasebroek, en meer lu van dergelyk allergodzaligst kaliber. [9] Die voorbeelden zyn van 'n aard, dat men byna achting zou gaan voelen voor juffrouw Laps. De lezer heeft immers opgemerkt dat ze haar God wegliet by de zaak? Geschiedde dit uit schaamte? Uit diskretie? Uit besef van overbodigheid? Uit vermoeienis van 't gehuichel? Uit gebrek aan bedrevenheid in toonzetting, en vrees alzoo voor - vermeenden! - wanklank? Hoe dit zy, in al haar geknoei had het schepsel de verdienste der Sancta Simplicitas. Ze theologizeerde er niet by, en poogde niet Wouter in den waan te brengen dat-i dezen of genen Heer 'n pleizier deed door 't uittrekken van z'n jasje. Dt, of zoo-iets, trachten die andere verlokkers wl! Blyvende erkennen dat ons Lapsjen aan zeer ziekelyke aandoeningen leed, wordt het waarlyk tyd eens voor-goed de symptomen te leeren kennen die den geneesheer in-staat stellen lichte verkoudheden te onderscheiden van kwaden droes, huiselyke namiddagkoortsjes van... pest!


[1] Maar, eilieve... dat is de ware echte oude: zal-i, zal-i-niet-litteratuur! 

Ja, lezer! In stipt-letterlyken zin, ja! Maar overigens?

Multatuli had aan dergelijke literatuur een grote hekel. Wie er meer van wil weten verwijs ik naar 1053 en 1054a.


[2] Meent ge dat ik Wouter in den hemel helpen kan, zonder hem te leiden langs lle paden die men moet doorworstelen om daar aantelanden?

Hm. Maar de lezer moet toegeven dat Multatuli tamelijk tot zeer origineel was in het opvoeren van de gevaren en verlokkingen die zijn held(je) bedreigden.


[3] Het lage bestt. Wie 't loochent, liegt even misdadig als de miskenner van 't hoogere, van 't goede, want zonder laagheid is er geen hoogte denkbaar.

Dit is een interessant punt, waar ik zometeen iets meer over zeg, maar ik begin hier met de opmerking dat M.'s bewijs alleen stand houd als er "hoogte" bestaat, en dus overwegend neerkomt op begging the question. En merk op dat het hier niet zozeer gaat om fysieke hoogte of laagte, maar om morele idems.

Maar het interessante punt dat samenhangt met "Het lage bestt", hoe dit ook precies begrepen en uitgelegd wordt, is dat er feitelijk niet vaak rekening mee wordt gehouden dat de meeste mensen zelfs volgens hun eigen normen niet bijzonder deugen, en dat er kennelijk minstens evenveel door angst en eigenbelang gestuurd hypocriet moreel conformisme is als op werkelijke morele overtuiging teruggaand moreel gedrag.


[4] Want ieder moet geoordeeld worden naar den maatstaf dien-i omdraagt in z'n eigen gemoed

Nee, zeker niet: Dan zou vrijwel iedere misdadiger zich voor onschuldig houden. Bovendien - en dit is een moreel feit ver morele normen dat te weinig onderkend wordt - zijn de meeste mensen in termen van de moraal die ze zelf zeggen te belijden vaak immoreel. De menselijke doorsnee is niet goed gemeten volgens hun eigen normen voor goedheid.


[5] Nogeens, juffrouw Laps ws 'n slecht schepsel. Om 't beoogde feit niet zoozeer, maar... ze veroorloofde zich zulke feitjes te beoogen omdt ze nu eenmaal 'n slecht schepsel was. Godsdienst, vochtmenging, zittende levenswys, en 'n tal van dusdanige ziekten meer, zouden kunnen worden aangevoerd ter verligting van schuld. Ik kan me zelfs 'n zr hoog standpunt denken, vanwaar zou mogen worden gekonkludeerd tot finale vryspraak.

Zie 1141 en [6] en [7].


[6] Ik beweer vandaag alleen dat ze... niet zeer byzonder was. Niet zeer buitengewoon. Niet zeer belangwekkend.

Ik neem aan dat M. hier feitelijk gelijk had: Er waren in zijn tijd bijzonder veel sexueel zeer gefrustreerde en daardoor zeer neurotische mensen, die hun sexuele noden toch op deze of gene niet bijzonder doelmatige, handige, eerlijke of behoorlijke manieren probeerden te bevredigen of lenigen, en de sexuele interesse van een oudere juffrouw in een jonge jongen is noch heel bijzonder noch heel schokkend.


[7] Ziek, ziek... ziedaar 't woord! Juffrouw Laps was ziek!

Ja, zoals ik bij 1141 uitlegde lijkt me dit juist. Ter excuus van juffrouw Laps kan opgemerkt worden dat een mens in haar positie met haar geloof moeilijk anders kon zijn dan behoorlijk geschift, neurotisch en ongelukkig.


[8] Hoe is 't mogelyk, dat ik z lang zoeken moest naar den waren naam van haar kinderachtig slechtheidje! Dit was dom en verschoold van me. De lezer bedenke dat ik veel boeken heb gelezen.

Uiteraard is de hele behandeling die M. geeft weloverwogen opzet, en wist M. lang van tevoren wat zijn oordeel over juffrouw Laps - een zoogdier, immers - zou zijn. Zie ook 392 voor de Lapsiaanse fatsoensbegrippen omtrent haarzelf.


[9] Toch beloof ik beterschap, en als blyk van berouw verbind ik my ter-zyner-tyd ziekteverschynsels van erger soort te schetsen. Ik zal me die laten leveren door Feith, dominee Hasebroek, en meer lu van dergelyk allergodzaligst kaliber.

Een lezer heeft voor mij de volgende dichterlijke passages van domin Hasebroek gevonden, waar de lezer zelf maar van moet denken wat ie wil. Mij wil het voorkomen dat Multatuli ook in hier  behoorlijk scherp zag:

Want 'k heb hen lief, die de onschuld Englen maakt,
En de eenvoud van den teedren leeftijd Kinderen.
Noem' hen de Trots der Wijzen vrij hun minderen -
Een borst, waar nog geen zonde in is ontwaakt,
Een hoofd, dat nog geen last van schuld bevrachtte,
Een mond, dien nog geen dwaasheid heeft ontwijd,
Een hart nog nooit bezweken in den strijd, -
Bewaar my God, dat 'k me ooit daarboven achte!
........
Waar gy verschijnt, wat eensklapsche ommekeer!
De Drift verzacht voor u haar stem, - de Grijsheid
Vergeet by u de aanmatiging der wijsheid.
De Hoogmoed buigt zich vriendlijk tot u ner.
Hoe zwaar wierd soms de last der huwlijksbanden,
Verlichttet gy den jammer niet van de Echt?
Hoe menig snoer alleen nog saamgehecht
Door d'aangreep van uw kleine, teedre handen.
........
 

Idee 1143.