Idee 1096.                                                


Ik zal wel genoodzaakt wezen soms terugtekomen op eenige byzonderheden in de werking van zekere boeken op Wouter's gemoed. [1] Evenals dokter Holsma vroeg wat de familie gewoon was te eten, toen-i geraadpleegd werd over de menigvuldige kwalen van Petrò, heeft de lezer eenig recht op de kennis van wat er al zoo aan Wouter werd ingegeven in die leesbibliotheek op den Zeedyk. En ik zou 'n slordige geschiedschryver zyn als ik daarvan geen melding maakte.

Daar waren drie, vier, planken, die met 'r allen één schryver torschten...  

O!

Voor-als-nog voel ik me onbekwaam den indruk te schetsen van die... vier planken! Ik zou daartoe meer kans zien wanneer ik alleen bejaarde menschen onder m'n gehoor had, personen by wie 't meminisse me kon te-hulp komen...

Ach!

Maar om nu, nu, in 1873...

na 't wonderjaar '48... 

na en gedurende de toepassing van stoom en elektriciteit...

na 't uitvinden van debating-clubs en kieskollegien...

na de verheffing der Industrie tot 'n generale agentuur ter bevordering der sofistikatie van levensmiddelen...  

na 't oprichten van hoogere-burgerscholen en de schrikbarende vermenigvuldiging van knappe kinderen...

na 't meedoogenloos uitroeien van het naïve...

na, na... na alles dus wat het tegenwoordig geslacht zoo oneindig hoog verheft boven 't voorlaatste...

Ik wil maar zeggen dat ik niet den moed heb, den naam te noemen van 'n schryver die zestig jaar geleden zooveel planken buigen, en zooveel harten kloppen deed, tot brekens en berstens toe. [2]

Toch hoop ik 't eenmaal te doen, en wel zoodra ik mezelf betrap op 'n vleugje van excentriciteit.

Maar vooraf heb ik behoefte aan 't opfrisschen van m'n herinnering. Al beleefde ik den bloeityd der hier bedoelde soort van litteratuur niet, toch ligt de kennismaking te lang achter my, om zonder opzettelyke studie den toenmaligen smaak te kunnen toetsen aan m'n tegenwoordig oordeel. Ik moet eerst 'n gedeelte van die werken - godbewaarme voor de heele vier planken! - met aandacht weder lezen. De my opgelegde taak heeft iets van 'n geestbezwering, en de veelschryvende vriend van m'n jeugd zal wel genoodzaakt wezen ter-zyner tyd de rol te spelen van revenant.

Dit weet ik, en 't verwonderde my dus in 't minst niet by onderscheiden gelegenheden te bemerken dat z'n naam uit het geheugen gewischt is van de kleinkinderen zyner vereerders niet alleen, maar zelfs van bekwame boekhandelaars en bibliofilen! Ach - en: O! - sic transit! [3]

Die naam was toch eenmaal 't pas- wacht- en heiligwoord, waaraan legioenen eenzame kluizenaars in afgelegen dalen en ongenaakbare wildernissen, elkaar herkenden! Er bestond 'n tyd, dat het portret van dien man in armband of halssieraad, het uitsluitend bevoorrecht embleem was, het shibboleth van modieuze gevoeligheid en sentimenteelen goeden toon. Verloofden zwoeren dure eeden dat 's mans helden en heldinnen - nu ja, één of twee uit den groep - peet wezen zouden van de eerste - en volgende - vruchten hunner ‘bekroonde’ liefde, en menig trouwverbond werd gesloten onder aanroeping van de... aandoeningen - ‘beginselen’ mag ik niet zeggen - die hy had opgewekt in de harten!

Om me voortebereiden tot de nauwkeurigheid die ik hoop in-acht te nemen by de behandeling van dien schryver, moet ik reeds nu de opmerking maken dat dit: ‘opwekken van aandoeningen’ slechts in zeer betrekkelyken zin juist gezegd is. Op de individuen die zich overgaven aan de betoovering van z'n stem, moge deze uitdrukking nagenoeg toepasselyk zyn, over 't geheel echter was de door my bedoelde voorganger van één dag, slechts de uitdrukking van z'n tyd, een der trompetten waarop de logika der feiten 't mondstuk zet. [4]

Voorloopig echter wil ik dit voorbyzien. Hy oefende grooten invloed uit, en is in zekeren zin een der hoofdbewerkers van 't hedendaagsch materialismus, geenszins in theologischen zin - j'en suis! - maar in zedelyke en artistieke beteekenis. Ik bedoel het materialismus der geldmakery, en van de jacht op plomp genot.

De lezer zal aan 'n drukfout denken, of - met 'n krant die me dezer dagen onder de oogen kwam - meenen dat ‘de oorlog met Atjin me in 't hoofd geslagen is’ wanneer-i, na deze bewering, te weten komt dat de O! 's en Ach! 's waarmee ik zoo-even 'n paar zinsneden verfraaide, aan dien schryver ontleend zyn. O- en Ach-auteurs en... materialismus?

Ja. O! Ach! en materialismus!

Om nu den lezer nog verder van den weg te helpen...

Reklame! Onder al de dertienhonderd millioen aardbewoners is niemand dan ik in-staat hem er weer behoorlyk op te brengen. En alzoo:

... om 't verband tusschen die eenzame kluizenaars, halssieraden, peetschappen en trouwbeloften met materialismus, nog ontastbaarder te maken...

O!

...en den lezer te dwingen op myn bon plaisir te wachten voor-i den sleutel vindt, waarmee deze mysterie kan ontraadseld worden...

Ach!

...daarom hier 'n citaat uit onzen schryver. Men bedenke dat ik z'n boeken niet by-de-hand heb, en uit het geheugen aanhaal.

‘En zuchtte zy: Ergoteles,
Dan lispte hy: Theone!’

Zie-zoo, m'n ‘knoop’ is gereed! De lezer is nu wel genoodzaakt m'n schryfheld onder verzenmakers te zoeken: éérste dwaling. Hy moet hem voor 'n graecus houden: Ergoteles...εργον! Theone...θεοζ! Dit is duidelyk, niet waar? Zeer duidelyk, en de tweede dwaling. Hy was 'n schoolmeester, en plaatste 't woord: Ergoteles in de maat, om z'n leerlingen te waarschuwen tegen 'n lapsisch: èrregotélis. Ook dit lydt geen tegenspraak, en vormt alzoo de derde dwaling die ik in 't leven roepen wilde.

Quaeritur nu: welke graecizeerende verzenmakende schoolmeester heeft met behulp van: O! en: Ach! meegewerkt aan 't veroorzaken van het thans heerschend materialismus op 't gebied van Smaak, Kunst en Zeden? [5]

O? Ja! Ach? Ja! En men durft spreken van Göthe's Werther! Van 't onnoozel liefdeheldje dat de schuld dragen zou van zooveel zelfmoorden? Gekheid! Noch Göthe, noch een van z'n scheppingen waren ooit zoo populair als de man van m'n raadseltje en die vyf planken - misschien waren 't er zeven of acht! - en wat al die zelfmoorden aangaat, lezer, ik geloof er niet aan. [6] Mocht ik hierin ongelyk hebben, dan nog beweer ik dat één held van myn gevoelsman, des-verkiezende zou in-staat geweest zyn meer kerkhoven te bevolken dan tien Werthers... met de misteekende Mignon er by. Maar dit deden die helden niet, waarlyk niet! Zonder deze pryzenswaardige onthouding toeteschryven aan diskretie alleen... geloof me, lezer, dat sterven aan ongelukkige liefden is 'n boosaardig uitstrooisel van ‘bekroonde’ echtparen die zich vervelen, en die niet verdragen kunnen dat anderen 't romantisch geluk hebben zoo belangwekkend ongelukkig te zyn.


[1] Ik zal wel genoodzaakt wezen soms terugtekomen op eenige byzonderheden in de werking van zekere boeken op Wouter's gemoed.

Dat is een goed idee, hoewel we er in de twee delen Ideen die resteren niet veel van te horen zullen krijgen.
 


[2] Ik wil maar zeggen dat ik niet den moed heb, den naam te noemen van 'n schryver die zestig jaar geleden zooveel planken buigen, en zooveel harten kloppen deed, tot brekens en berstens toe.

Het was August Lafontaine, een Duitse schrijver, niet te verwarren met de bekende Fransman met vrijwel dezelfde achternaam.
 


[3] Dit weet ik, en 't verwonderde my dus in 't minst niet by onderscheiden gelegenheden te bemerken dat z'n naam uit het geheugen gewischt is van de kleinkinderen zyner vereerders niet alleen, maar zelfs van bekwame boekhandelaars en bibliofilen! Ach - en: O! - sic transit!

Zoals de namen van degenen die nu Bekende Nederlandse Schrijvers zijn of dat de vorige eeuw waren binnen niet al te veel jaren niet meer in het bewustzijn van de dan levenden te vinden zullen zijn, bij gebrek aan onmiskenbare kwaliteit en bij afwezigheid in de media.
 


[4] Op de individuen die zich overgaven aan de betoovering van z'n stem, moge deze uitdrukking nagenoeg toepasselyk zyn, over 't geheel echter was de door my bedoelde voorganger van één dag, slechts de uitdrukking van z'n tyd, een der trompetten waarop de logika der feiten 't mondstuk zet.

De uitdrukking is aardig, maar geldt voor iedereen: Zelfs degenen die hun tijd ver vooruit zijn, zijn dat altijd hoogstens in enkele opzichten, die gewoonlijk niet toegankelijk zijn voor alledaags of gemiddeld verstand - waarbij komt dat degenen die hun tijd vooruit zijn dat zelden of nooit weten, en hooguit konden hopen.
 


[5] ... het thans heerschend materialismus op 't gebied van Smaak, Kunst en Zeden?

Wat Multatuli bedoelt met "materialismus" legde hij eerder uit ("geldmakery, en (..) de jacht op plomp genot"), en het is nu ongetwijfeld een stuk erger dan in de 19e eeuw. De reden heeft minder met modes of invloed van schrijvers te maken dan met doorsnee onvermogen tot iets beters, gecombineerd met de algemene nivellering door TV, welvaarsstaat en democratie, die ook overwegend teruggaan op het gemiddelde menselijke onvermogen tot iets beters of anders.

Idee 1096.