Idee 1086.                                                

 

Het komt me voor, dat Da Costa de elementen die den dichter vormen - Gevoel, Verbeelding en Moed - met betrekkelyke juistheid heeft opgegeven. [1] In personen die ik meende voor dichters te mogen houden - en waarvan het aantal zeer gering is - heb ik steeds de door hem geëischte kenmerken waargenomen, terwyl ze in anderen, die ik niet voor dichters mocht aanzien, òf geheel of gedeeltelyk ontbraken, òf zich vertoonden in zoo onregelmatige verhoudingen, dat ze niet leidden tot de gewenschte eenheid van richting. De gevoelige, byv. verliest zich gewoonlyk in 'n sensiblerie die den moed - voor-zoo-ver dit element aanwezig was - tot sinecuur maakt. Lieden met levendige verbeelding begaafd, dwalen dikwyls rond in onpraktische wolkerigheid, waar evenmin moed kan worden toegepast, omdat men in de wolken geen tegenstanders aantreft. Anderen weder wenden hun moed ten-koste van 't gevoel aan. Enz. 

We mogen dus vaststellen dat Da Costa de voorwaarde der juiste verhouding als vanzelf-sprekend beschouwde.

Dit aangenomen, en overigens nog in lang niet gereed om Da Costa's uitspraak volledig aantevullen, heb ik toch nu reeds 'n opmerking te maken, die misschien tot meer nauwkeurigheid leiden kan.

Ik meen dat zekere ongevoeligheid voor 't verschil tusschen groot en klein [2], tusschen hoog en laag, insgelyks tot de kenmerken sine quâ non van het dichterschap behoort, en wel voor-zoo-ver dit schynbaar gebrek aan besef van onderscheid - altyd met behulp der dacostasche gegevens - dienen kan tot het onbeschroomd áándurven van 't zoogenaamd-verhevene, en tot het adelen van 't zoogenaamd-geringe.

Door zekere byzondere schaalindeeling en rangbestemming alzoo, voelt zich de dichter genoopt en bevoegd tot het naast elkander plaatsen van denkbeelden, die in 't oog van anderen te-ver uiteen-loopen dan dat ze ooit met elkaar in aanraking zouden kunnen komen. Hy echter, boven - of althans buiten - den gewonen kring geplaatst, erkent dit verschil van rang niet, en vindt verwantschap, of zelfs gelykheid, tusschen gebeurtenissen, denkbeelden, begrippen en indrukken, die ieder ander voorkomen als heterogeen of onvereenigbaar. Zoo zou byv. 'n Bourbon personen van gelyken stand zien in twee Amsterdammers die misschien wel 'n heele straat verschillen in deftigheid.

Voor-zoo-ver nu zoodanige vergissing voortvloeide uit onkunde - Vorsten zyn zoo! - zou m'n vergelyking 'n treurig licht werpen op 't dichterschap. Zóó negatief echter is de hier bedoelde gaaf van synthese en assimilatie niet. De dichter kent het onderscheid wel maar hy acht het niet, en toont ingewyd te zyn ook in 't zoogenaamd-lage, door by voorkomende aanleiding dat lage te behandelen met dezelfde nauwkeurigheid die hy aan 't hoogere ten-koste leî. Jezus gaf 'n doorslaand blyk dat hy 't geringe niet beneden z'n aandacht stelde, en tevens dat hem de eigenaardige alles overweldigende groeikracht van 't mostertplantje bekend was, toen-i by dat kruid het Koninkryk der Hemelen vergeleek. De tot zoodanige gelykstelling - d.i. vergelyking - noodige bekwaamheid, is ver van negatief, zooals 't geval wezen zou met de demokratische verdienste van 'n koning die twee personen in dezelfde loge plaatste, waarvan de één koffi by 't pond verkocht, en de ander by de baal.

De vraag kan gesteld worden, of het dichterlyk samengrypen van hoog en laag, 'n mogelyk uitvloeisel of noodzakelyk gevolg wezen kan van een der door Da Costa genoemde eigenschappen? In dit geval zou m'n opmerking overbodig zyn. Maar voorloopig geloof ik dit niet.

Tot het wèl opvatten en wèl toepassen van de hier bedoelde assimilatie, zyn hoedanigheden noodig, die - gedeeltelyk althans - elkander schynen uittesluiten, en dan ook inderdaad by de meeste individuen onvereenigbaar zyn. Maagdelykheid van indruk namelyk moet bewaard blyven in-weerwil van veel leed - 'n gevolg van het door Da Costa gepostuleerd Gevoel - en ondanks aanhoudende oefening in denken.

De eisch is zwaar. Is 't wonder dat de dichters zeldzaam zyn, als 't in hen 'n vereischte is dat ze niet afslyten door pynlyke wryving, en dat ze kennis en oordeel ontwikkelen boven 't middelmatige zonder schade voor de naïveteit?

Reeds elders heb ik op de kinderlykheid van genien gewezen (727, 728) en de daar gemaakte opmerking is ten-volle van toepassing op den dichter. Vanhier dan ook 't uit-eenloopende der meeningen van de wereld over zoo'n natuurverschynsel. De een ziet hem voor 'n ‘geleerde’ aan, de tweede voor 'n satan - zie Byron! - de derde voor 'n kunstenmaker, de vierde voor 'n kind, en zeer velen voor 'n dwaas.

Dat by zulke oordeelvellingen de wrok over eigen lager standpunt - Kappelman weet het wel! - 'n rol speelt, ligt in de rede. We hebben hier te doen met de zeer bekende kleinsteedsche zucht om alles naar beneden te halen wat uitsteekt (635, vlgg.) Maar ook traagheid speelt hier de gewone rol. Het veroordeelen ten-gevolge van vóóroordeel, vordert minder inspanning dan Oordeel.

Wie overigens ter-goeder-trouw meent dat de dichter ontbloot zou zyn van gezond verstand, heeft 'n opvatting van 't dichterschap, die niet van zyn gezond verstand getuigt. Ik roerde dit onderwerp reeds in den vorigen bundel aan (1051) en voeg er by dat de ware dichter volkomen in-staat is het hoofd te bieden aan ‘mannen van zaken’ op hun eigen terrein. [3] By zulke gelegenheden blykt er hoe gering de waarde is van vak-routine, tegenover 'n schranderheid die gescherpt is door aanhoudende oefening in algemeenheid van opvatting.

Ter aanvulling van dit nummer, beroep ik my overigens op m'n ‘Duizend-en-eenige Hoofdstukken over Specialiteiten.


[1] Het komt me voor, dat Da Costa de elementen die den dichter vormen - Gevoel, Verbeelding en Moed - met betrekkelyke juistheid heeft opgegeven.

Zie 1058. Het is voornamelijk wensdenkerij van een dichter over dichters.


[2] Ik meen dat zekere ongevoeligheid voor 't verschil tusschen groot en klein...

Ik heb dit eruit gehaald om het begin aan te geven van een idee waarin Multatuli voornamelijk ronkt.


[3] Ik roerde dit onderwerp reeds in den vorigen bundel aan (1051) en voeg er by dat de ware dichter volkomen in-staat is het hoofd te bieden aan ‘mannen van zaken’ op hun eigen terrein.

Meer wensdenkerij over dichters. M. schreef dit rond de tijd dat hij "Millioenenstudieën" afsloot, dat vooral over gokken aan speeltafels gaat, maar eindigt met een idee waarmee M. hoopte fortuin te maken conform het hier gestelde: Door reclame op treinkaartjes. Hoewel hij er redelijk veel moeite voor deed - zie de VW - kwam ook hiervan niets terecht.

Idee 1086.