Idee 1055b.                                                


Zelfde tekst: Bilderdyks taal.

Floris zegt dat hy niet onverschillig is voor: Machtelds Noodlot, in den prang van dees uw' huwlyksband.’ Het staat er.

Hy beweert Velzens: ‘minnenijd te zien, hoezeer gy 't wilt verzaken.’ Denk aan 't rym, Machteld! ‘Blaken.’ Zeer wel.

Zy is, volgens hem, 'n ware kurioziteit. - ‘Een parel namelyk in een krans, die in de laagste hut een Rijkskroon blind zou schitteren.’ Het staat er. [1]

Floris heeft Velzen: ‘opgehoopt met eer, met weldaโn, met genoegen.’ 't Staat er.

De tirade waarin dit voorkomt, eindigt met het zonderling voorstel, om hem - Floris - ‘een middel integeven’ en wel omdat Velzens: ‘kwaal toeneemt.’ Het staat er.

Machteld spreekt van ‘haar deugd’... chut! Maar toch beklaagt ze zich by Floris niet: ‘van 't hart van myn Gemaal’ waarschynlyk omdat Hollanders - met uitzondering altyd van de zeer speciale taalmonarchen - niet gewoon zyn zich ‘van’ iets te beklagen.

Van taalheerschappy gesproken, ziehier hoe imperatorig onze Floris zich aanstelt:

 ’'k Verban eene achterdocht die u en Velzen hoont;
 En die 't u licht zal zijn dat ge ongegrond betoont.’

Z๓๓ staat het er.

Machteld jammert: ‘de zorg dreef my naar herwaart aan.’ En, zegt ze: ‘Velzen zal mijne onschuld weten.’ 't Staat er.

Velzen beweert... 

Geheel te-onrechte, lezer, want Floris was 'n byzonder kuische Graaf. De grootste dichter dien Nederland ooit bezat, heeft over z'n kuisheid 'n heel treurspel geschreven.

Geheel ten-onrechte dan, is die Velzen van meening dat er: ‘door den boezem’ van Floris een: ‘vlam dartelt.’ En wel 'n vlam die... die...

Maak u gereed, lezer, tot het aanschouwen van 'n rare vlam!

 ‘Die uit zijn wulpsch gelaat, in zichtbre vonken...

Denk aan 't rym, Machteld!

 in zichtbre vonken... spartelt.’

Het staat er zoo.

By 'n verdrietige gelegenheid belooft Machteld dat ze zich, onder zekere voorwaarden, met niets meer zal bemoeien. Dit heet in dichterlyke taal - de stumpert moet rymen op: ้้ne - ‘dan zwijge ik, en versteene.’ 't Staat er.

Maar, meent ze, Velzens leven is in gevaar. Ze wil hem, haar echtgenoot... neen, ja toch... nu 't doet er niet toe, ze wil Velzen behoorlyk schuwen, en roept alzoo: ‘wacht, wacht uw leven!’ 't Staat er.

Neen, beweert Velzen, 't is u niet te doen om my myn leven te doen wachten, uw toeleg was tot den graaf te gaan: ‘om 't wulpsche vuur te boeten.’ 't Staat er.

Arme Wouter!

‘Men dreigt het hoofd’ van Floris. Maar Machteld, waarschynlyk omdat ze deze uitdrukking niet zeer nauwkeurig vindt, wil hem: ‘'t licht ho๊n.’ 't Staat er. *)

Om zich te verantwoorden over zeker briefje, verzekert zy dat ze 't ontvangen heeft van: ‘Myn Maagd.’ En, zegt ze:

 ‘Ik achtte 't U bestemd, wanneer ik d'inhoud zag.’

Velzen is: ‘'t getroost.’ Het staat er.

Om Velzen eens ter deeg op z'n plaats te zetten, noemt ze hem by zekere gelegenheid in 'n paroxysme van akeligheid - er moest gerymd op: ‘voedde’ - ‘verwoedde!’ En... by-uitzondering had ze ongelyk, want juist deze keer scheldt-i haar veel zachtzinniger uit dan gewoonlyk. 't Is waar dat z'n rym hem dit genadig veroorloofde of zelfs voorschreef. Machteld was ditmaal 'n: ‘onnoozel wicht’ omdat ze hem gebracht had: ‘een hoofdeloos bericht’.Maar hy beweert dat ze haar ‘minnaar was toegevlogen’ en ook dat er iets onbehoorlyks geschiedde: ‘wanneer ik binnentrad’ Het staat er.

Machteld laat hemzelf beoordeelen: ‘uit wat bron die aandracht zij geschept.’ Ze kan maar niet begrypen hoe: ‘Velzens aadlijk bloed met vuige Vorstenbeulen tot muichelmoord en - klimax! - eedverbreking kan heulen.’ Ook ik begryp niet hoe men met iemand tot iets heulen kan. Maar... 't staat er.

Ze gelast nu haar: ‘verdwaasde hersens’ te: ‘beven.’ Haar ziel was, o.a. niet gevormd voor: ‘misvertrouwen.’ Er ‘faalt weinig aan of ze bezwalkt haar grijzen Vader als Staatsverrader.’

In-weerwil van dit alles beroemt zy zich...

En ze heeft volkomen gelyk, lezer, al kunt gy, nog altyd m'n ้้nen ‘knoop’ niet kennende, haar de daarvoor verschuldigde zeer byzondere eer niet geven. Wacht maar!

Machteld roemt er op dat ze niet: ‘door Velzens bed... met zijn geest van achterdocht is besmet.’ De allerzuiverste waarheid! Geen Vorst of Volk weet nog ten-halve hoe treurspellig-onbesmet die Bilderdyks Machteld is.

Raad er niet naar, lezer. Spaar u de onnoodige vermoeienis. Ze was... o, die ้้ne knoop! Ik bezwyk onder m'n knoop. En 't is nog niet eens de ware, de groote, de eigenlyke!

Neen, Machteld, ge waart niet ‘besmet’ door ‘Velzens bed!’ Jammer dat ge hier, geperst door 't tiranniek rym, dat meubel by den waren naam moest noemen. Hoe burgerlyk! Het ding heet eigenlyk koets, weetje, of... diligence, of omnibus, of kar, fourgon, cal่che... kies maar uit, als 't maar iets uit 'n stal is, hoe ge 't dan ook blieft te noemen, doch besmet door dat rytuig zyt ge niet, o Machteld van Mr. Willem Bilderdyk! De onbesmetheid van uw... bedtyd is - op ้้n na! - de schoonste schoonheid van z'n stuk... op 't rym na! Mensch, houdje daaraan! En ga voort:

‘Het Hof van Floris verstrekt geen val voor vrouwen van mijn staat.’ By herdruk stel ik voor, hier in-plaats van ‘val’ een knip te verstrekken. 't Heeft beter houding voor: ‘Vrouwen van mijn staat’ zich by vogeltjes dan by muizen te vergelyken. Tevens zou hier dan kunnen worden opgegeven welk soort van vrouwen - naar de zedelykheidsbegrippen des godvruchtigen auteurs - w่l mochten geknipt worden in 't ‘Hof’ van zoo'n byzonder eedlen Graaf?

't Is: ‘op mijn eeuwigdierbre Nicht’ dat Amstel: ‘de hoop mijns levens - 't rymwoord, Machteld! - sticht.’ Het staat er.

Het meer bekende: wacht in 't geweer! en: sauve qui peut, luidt in den mond eener dichterlyk gekonditioneerde Edelvrouw: ‘mijn Maagden! dat ik vlied'!’

Iets beschermen, verdedigen, heet: ‘veiligen.’

Amstel beweert dat zyn dood: ‘baten noch herstellen zou voor 't hem gepleegd verraad.’

Wat beteekent - let wel: na 'n punt - ‘Ontdekken daar hy rijst?’ Deze alleraardigste uitdrukking is de dichterlyke overzetting van: zou 't ook misschien goed zyn, hem straks by z'n ontwaken de zaak meetedeelen?’ Dit had de lezer zeker niet kunnen raden. Men moet dan ook om den auteur in z'n taalvlucht te volgen, zoo knap zyn als ik, of als 'n lid van het treurspelpersoneel. Amstel, byv. valt zichzelf volstrekt niet in de rede, om te vragen: wat zou ik daar eigenlyk hebben willen zeggen?

In-plaats hiervan, overweegt de deugd- en godvereerende gauwdief, of 't in dit geval zou te-pas komen Floris te: ‘smeeken dat hy lafhartig worde, om my, om laffen moordenares te wettigen? 't Staat er.

Floris: ‘wist vorstelijk 't edel hart liefde te ontrukken.’ Een beetje vertaling is hier alweer niet overbodig. De bedoeling van den hoogzedekundigen schelm - 't is weer Amstel die spreekt - schynt te zyn, dat Floris, vorstelyk deugdzaam als immer, in zyn hart de liefde voor Machteld onderdrukt had.

Doch hoe men de zaak wende of keere: ‘daar is geen uitkomst aan.’ En zelfs: ‘geen beraโn.’ Het - dortsche? - ‘Lot’ heeft Floris' val: ‘bestemd en bezegeld.’ Dat dan ook dit ‘Lot’ hem: ‘der band ontslaak’ en:

 ‘zoo 't mooglijk is...

Heel lief van den innig godsdienstigen verrader, het ‘Lot’ zooveel speling te gunnen:

 ‘Zoo 't mooglijk is, herstelle, en voor zijn welzijn waak.’

Dit moet, volgens Amstel, het ‘Lot’ doen. Hyzelf echter moet 'n rymwoord gereed maken voor ‘nader.’ ‘Wanneer 't ‘Lot’ zoo krek z'n plicht doet als hy, is Floris subiet gered. Want: ‘dat ik mijn kracht vergader'!’ zegt-i zonder bedenken.

Kuik is 'n allerbraafste ridder. Hy heeft o.a. ‘geen eedgespan onderschreven.’ Dit getuigt voor z'n taalkennis. Wel komt-i: ‘als vyand hier, maar waardig aan z'n stam.’ 't Is aan Amstel bekend, zegt hy, dat men op hem wachtte: ‘eer de aanslag werken mocht.’

By de sc่ne van den Geerteminnebeker - historisch hoekkanteeltandje van grootmama! - toont de kuische Floris dat-i ook huishoudelyk, zindelyk en ordentelyk is. ‘Geef acht om niet te plengen’ zegt-i. Het staat er.

Het: ‘paleis waagt van 't schandaal.’ Toch moet Machteld: ‘dit vreezen staken’ en, volgens Kuik, behoort Floris: ‘die fierheid vrij te verbannen.’ Hiertoe was te-meer reden, omdat-i: ‘in zijn Hof verradersch wordt aangerand. 't Staat er.

Maar Floris - die z'n degen heeft weggeworpen - is 'n modelheld. ‘Meent ge, zegt-i, dat ik 't licht van een verraโr zou bedelen?’ Dit doet hy niet. Misschien wel uit vrees dat de verraโr meenen zou dat-i om 'n bougie vroeg. By deze gelegenheid: ‘vervalt de Staf.’

Het woord: ‘dartel’ wedyvert met: ‘wulpschheid’ in kluchtige frekwentie.

Floris is 'n: ‘dartle Koningszoon.’ Hy is schuldig aan: dartle drift.’

 ‘Maar, 't waakt verschriklijk op uit zulk een dartlen droom.’

Met de vlammen die door den boezem ‘dartlen’ en daarna - haar leven beterend zeker - uit het gezicht ‘spartelen’ hebben we reeds vereerende kennis gemaakt. Het spreekt vanzelf, dat al deze beschuldigingen van verregaande dartelheid in den mond der verraโrs gelegd worden, en dat ze ongelyk hebben. Wel bezien is onze treurspel-Floris nogal houterig, en 't komt me voor dat 's mans dartelheid wel de laatste reden zou opleveren om hem doodteslaan. Maar z'n verraโrs zyn met dit motief volkomen tevreden.

De nogal bruikbare imperatief: zwygt! luidt in 'n behoorlyk treurspel: ‘men legg' de tong van wederzijde in toom.’ Toom, zoom, droom... 't rymt!

Over 't geheel wordt er 'n ruim gebruik gemaakt van verheven optatieven. De ridders schynen jaloers op de taalkennis van 't gepeupel, en zelfs militaire orders vinden wy in dezen zeer praktischen vorm gegoten. Een verbetering die ik aanbeveel in de attentie van de Specialiteiten die zich bezig houden met defensie-wanhoopsverhandelingen. ‘Men hou den wal bezet!’ kommandeert generaal Woerden. ‘De wachter op den Dom geef seinen...

Van wat? vraagt de domme lezer die geen dichter is.

Leer dit van Bilderdyk, 'n fatsoenlyk treurspeldomwachter geeft geen seinen ‘van’ iets. Hy: ‘geef seinen wat er nadert!’ Zoo staat er, en zoo is het.

‘Dit stemde en nam ik aan’ zegt Kuik. Het staat er.

Ziehier weer 'n paar staaltjes van onze Machteld, waaruit men leeren kan hoe de kuisheid zich soms behelpt met niet zeer gekuischt hollandsch.

De: ‘Hemel’ weet dat zy zich nooit 'n: ‘zucht veroreloofde, die voedsel was van...

By de hedendaagsche vervalsching van levensmiddelen, en duurte van brandstof, is 't niet onbelangryk eens optemerken wat men in de middeleeuwen voor voedsel gebruikte, en van wat?

Een: ‘zucht’ dan, die: ‘voedsel was van 't vuur...

Hier volgt 'n allerzonderlingste eigenschap van ‘vuur.’ Waarschynlyk
'n gevolg van de rare voeding:

 ‘vuur, hetgeen mijn plicht verdoofde.’

In heb dezen keer geen lust dat ‘hetgeen’ te benoemen tot vierden naamval. Er komt 'n eind aan alles, en de rol van Newfoundlander begint me te vermoeien. Als laatste poging dan: de dichter bedoelt dat Machtelds plicht haar vuur verdoofde, en niet omgekeerd.

Hierop maakt ze haar sterfplan voor de vyfde Akte gereed, en roept er God by: ‘Gy, Hemel, stem het, gy!’

Floris: ‘geboren tot den Staf’ houdt 'n zeer belangryke politiek-theokratische redevoering. Maar we zyn aan taal. Hy verhaalt aan God, dat 'n: ‘Wees, die 't gezag aanvaardt na 't uitgaan der Voogdij’ een: ‘vreesselijken stand’ heeft. Hy spreekt van: ‘'s lands ontzagbre toomen’ en van de: ‘slapheid van de vuist die... een ijdlen naam bewaart voor 't rijpend Vorstlijk kind.’ God zal wel begrepen hebben wat Floris eigenlyk bedoelde. En zelfs ik zie nagenoeg kans uitteleggen wat de dichter hier, tot onderwys en vermaak van Vorsten en Volken, aan God herinnert. Maar... ik blyf 't ongepast vinden, iets te doen bewaren door ‘de slapheid van een vuist’ en 'n ‘Voogdij’ te laten ‘uitgaan’ als 'n kaarsje.

Prachtig, majestueus en... goddelyk, zyn in dat monologisch kollokwium, de beide volgende regels. Ziehier wat het rypend Vorstlyk kind uitvoert:

 ‘Het grijpt de teugels, ja; maar machtloos om de rossen
 Te dwingen die in 't wild met kar en voerman hossen.’

Tirons l'้chelle, meent ge, na zoo'n dichterlykheid?

Neen! Ik moet m'n taak afwerken, ten einde toe. Ik ben zoo omstreeks aan nummer vierhonderd en twintig. Er staan nog maar 'n paar dozyn profeetjes te wachten. Geslacht worden z๙llen ze...  

't Is m'n PLICHT! [2]

*) Noot van 1877. Uit vrees dat onkundigen dit fraaie ho๊n voor 'n kip zouden aanzien, hier de opmerking dat onze kromprater hier hoeden bedoelt. Deze toelichting is minder overbodig dan sommigen wel meenen. Men bedenke dat we te doen hebben met 'n publiek dat genoegen neemt met letterprofessers die van zoogende kippen spreken. Zie daarover Loffelts Jupiter Van Vloten en zijn kritiek, blz. 24


[1] Zy is, volgens hem, 'n ware kurioziteit. - ‘Een parel namelyk in een krans, die in de laagste hut een Rijkskroon blind zou schitteren.’ Het staat er.

Ook in dit idee zal en kan ik niet alles verklaren, en vind dat niet nodig. Het is ondertussen - voor wie 't voorgaande idee las - wel meer dan duidelijk dat Bilderdijkse toneelpo๋zie voor een groot deel opzettelijke kromtaal was, vanwege rijm en metrum, en ik neem ook aan dat de meeste toehoorders uit Bilderdijks tijd meenden dat toneelpo๋zie zo hoorde, en dat het vast heel mooi was.

Toch zou ik wel willen weten of dit verwrongen verstoethaspelde Hollands toen normaal was onder Nederlandse dichters en toneelschrijvers. (Nee, ik geloof literatuur-historici niet erg. Dit heeft een gang naar een goede bibliotheek nodig, en redelijk wat naar ik vrees zeer saaie uren studie, waarvoor me zowel de lust als de gezondheid ontbreken.)

En het is wat vreemd dat in de tijd dat Bilderdijk Nederlands schreef zoals hij kennelijk deed in Engeland Engels geschreven werd door Coleridge, Wordsworth, Shelley, Lamb, Keats, Byron en Hazlitt. Men vergelijke!
 


[2] 't Is m'n PLICHT!

Maar er kwam desalniettemin weinig van terecht. Wat later in dit deel van de Ideen legt Multatuli nog een 18e eeuwse taalkenner op z'n slachtbank, maar tot - zeg - de voor Multatuli eigentijdse letterkundigen-en-dichtervorsten Potgieter, Beets en Van Vloten kwam hij niet, wellicht omdat deze financieel hielpen z'n vrouw en kinderen te onderhouden, terwijl Multatuli zelf met Mimi, die een stuk jonger en aantrekkelijker was dan Tine, samenleefde in Duitsland, inderdaad van heel weinig geld.

Idee 1055b.