Idee 1052.                                                


Lapsen-triumf. Galgebrokken. Weldadighedens
in extremis. De roem van Floris V gestaafd door de verhevenheid van 'n komma. Letterkundige oefeningen onder de leiding van meester Pennewip. Idem... van den auteur. Halsbrekende psychologische studien in 'n koffihuis. Wouter's arglistig gebed.

- Maar hebje dan wel ooit 'n komedie gezien? vroeg Pennewip, schoon hy 't antwoord wel raden kon. 

Het mensch betuigde haar zondagsche verontwaardiging over 't veronderstellen van zoo'n mogelykheid, en riep daarby duchtig haren Heer aan.

- Of gelezen?

- N, meester! Wat ik lees, lees ik in de Schrift... dt lees ik! [1]

- Voorzeker behoort de H. Schrift tot de klasse der alleruitstekendste boeken... jazelfs, men kan zeggen, Gods Woord is het alleruitstekendste boek. Dit zal niemand betwisten, juffrouw. Doch het is den mensch geoorloofd, of... vergund...

De meester haalde hier 'n boekjen uit den zak, dat-i voor de gelegenheid had meegebracht, en betoogde dat men niet juist terstond ieder als verdoemd behoefde te beschouwen, die... nu-en-dan... met mate... onder opzien tot hooger...

- Wel zeker, riep Stoffel, by my op school ook! De jongens lezen in 'n Chrestomathie van 't Nut...

- In wt voor 'n ding? snauwde juffrouw Laps.

- In 'n chres... to... ma... thie, juffrouw. C, h, r, e, s... kres!

- Of, volgens sommigen: gggres, kommenteerde de meester. Kristus of... Gggristus... [2]

- Dat zyn allemaal heidensche nieuwigheden! Ik zeg maar: Kristisss... want z heet de Heer, en niet anders! Jelui zult me toch m'n geloof niet willen afnemen?

- Maar juffrouw...

- Ik wil er niets van weten! Dat komt van al die wereldsche geleerdhedens! Wat zegt Paulis... of neen, wat zein ze tegen Paulis? Ze zein dat-i gek was van geleerdheid. En z is het! Want ik zeg: Kristisss is Kristisss, en daar ga ik niet af, al ging jelui op je hoofd staan met je been. En voor Wouter is 't ook niet goed, juffrouw Pieterse, dat-i zulke praatjes aanhoort. 't Kind is pas ziek geweest, en als de Heer hem niet gespaard had, zoud-i nu al voor 't Gericht staan... zoodat ik maar zeggen wil, dat ik vasthoud aan m'n geloof. Maar als-i uitgaat, moet-i 'ns by me komen, dan zal ik hem eens onder-handen nemen, want met z'n kathechizatie zit het er dun op. Dat heb ik al lang gemerkt. En nu, dankje voor je koppie thee, juffrouw Pieterse... n, meester, geen woord meer... 't is zonde! Verlokken laat ik me niet... ik blyf by den Heer... nou, stuur 'm eens by me - Wouter meen ik - als-i uitgaat.

Onder dit gerammel was 't schepsel opgestaan, en ze vertrok, met overwinnaarsblikken 't slagveld overziende, waarop ze zooveel roem meende behaald te hebben.

Juffrouw Pieterse was niet tevreden met den uitslag van den veldtocht. Ze had van haar beide maarschalken meer verwacht. Pennewip en Stoffel beweerden dat juffrouw Laps te dom was voor 'n behoorlyk debat. Wie zal dit ontkennen? Maar 't was de eenige reden niet. Ze vond in haar steil entirisme zekere kracht, die haar tegenstanders niet konden putten uit het al te flauw bewustzyn dat er iets kon bestaan, wat naar gezond verstand geleek. [3] Ze zou dan ook met behulp van haar frazeologie de overwinning behaald hebben op veel ontwikkelder vyanden nog, dan ze zoo-even uit het veld sloeg. De eerste pogingen tot overgang van volstrekt geloof tot onafhankelyk nadenken, werken verlammend, en het is niet te verwonderen dat zoo weinigen de kracht bezitten, zulke pogingen doortezetten tot het uiterste toe. [4] Zeker is het, dat deze kracht niet kon gezocht worden by den ouwerwetschen Pennewip en den bekrompen Stoffel.

En had die Laps wel zoo geheel-en-al ongelyk? Inderdaad, wat doen we met wereldsche geleerdheid, als wy de hemelsche voor 't grypen hebben? Het dilemma van Sultan Omar was zoo dwaas niet. De Koran is 'n volmaakt boek. Daarin staat al wat goed is, en: wat daarin niet staat, is niet goed. Weg dus met de bibliotheek van Alexandrie! [5] Juffrouw Laps zou er ook den brand in gestoken hebben... hm, wie weet! Als men 'n ronde som geboden had voor 't behoud?

Il est avec le ciel des accommodements!

Was ze dus 'n huichelaarster? Dit is niet zoo gemakkelyk te zeggen. Een zeer slecht mensch was ze zeker, maar we doen de geloovery te veel eer, wanneer we zulke kwalifikatie als onvereenigbaar beschouwen met werkelyk geloof. [6] Halve en kwart vrydenkers begaan dikwyls de fout, zekeren steun voor hun beweringen te zoeken in de afdwalingen van lieden die voor vroom doorgaan. Zien ze niet in, dat men hierdoor aan de godsdienst 'n geheel onverdiend kompliment maakt?

Dat 'n geloovige een braaf mensch kn zyn, stem ik toe, al begryp ik niet dat en hoe hy al die inkonsekwentien slikt, die z'n overtuiging hem oplegt. Maar de slechte daden die we dagelyks van de meeste vromen te zien krygen, staan geenszins tegen-over hun geloof. Ze gaan daarmee hand-aan-hand, en vloeien er uit voort. Een vrome die niet slecht is, zou eigenlyk dubbelen lof verdienen, omdat-i goed bleef ondanks z'n onzedelyk stelsel. [7] En de goddiener die 'n booswicht is, handelt niet tgen z'n goddienst, maar toont juist daarin mr konsekwentie dan iemand die gelooft, en tch geen schelm is.

Is niet het leerstelsel over schuldvergiffenis na kontritie, 'n verfoeielyke premie op 't zondigen? In 't dagelyksch leven noemen we dat: galgeberouw. [8] En, als ware het om deze benaming tot 'n letterlyke waarheid te maken, we vinden byna zonder uitzondering de meest onbepaalde geloovery by galgebrokken. Er werden ten-allen-tyde weinig lu gehangen, die niet aan God geloofden. De hemel moet vol slecht volk wezen.

Andere, meer deftige, modellen van handige exploiteurs der genade-leer, worden ons geleverd, door de testamenten. Het pleit niet voor scherpte van blik, dat we dagelyks deze soort van weldadighedens in extremis zoo hooren ophemelen. Begrypt men dan de strekking niet van die omkoopery? God moet al zeer goedig zyn, of weinig verstand van zaken hebben, om 't minste stukje zaligheid wegtegeven voor zoo'n valsche munt. Over 't geheel reeds is de zoogenaamde Weldadigheid 'n maatschappelyk euvel, maar dat goochelen met posthume mildheid... nu ja, 't bewyst dat er galgeberouw bestaan kan, zonder galg.

Ieder kent het oostersche sprookje van den Kadi die de duizend Sechinen waarmee 'n misdadiger hem had willen omkoopen, als zoovele getuigen tegen den beschuldigde te-voorschyn haalde. Zoo behoorde Petrus ook te doen, by 't keuren der aanspraken van hemelkandidaten. En de verhouding is nog niet eens gelyk. Die oostersche misdadiger gf iets, hy toonde metterdaad bereid te zyn tot het derven der waarde van z'n geschenk. Wat wordt er geofferd door vrome testateurs! Bestellen ze niet hn zaligheid ten-koste van de erfgenamen?

Indien deze of gene Kerk, een-of-ander Genootschap, zekere Propaganda, of de Armen behoefte hadden aan uw gaven, o stervende vromen, waarom dan uw mildheid uitgesteld tot den stond waarop 't geschonkene voor uzelf alle waarde zal verloren hebben?

De Geschiedenis der Stichtingen van Weldadigheid, e.d. zou 'n vry nauwkeurig statistiek leveren van misdaad en zedenbederf. [9]

Toch is ook daaruit alweder te leeren dat huichelary 'n veel kleiner rol speelt dan men gewoonlyk meent. Wie zoo goedkoop den hemel tracht te bereiken, is 'n falsaris, 'n smokkelaar, maar... 'n huichelaar is hy daarom nog niet. De mogelykheid bestaat dat-i aan dien hemel gelooft, al zy dan z'n geloovery niet sterk genoeg om de kosten van 't omkoopen voor eigen rekening te nemen.


[1] Wat ik lees, lees ik in de Schrift... dt lees ik!

De Bijbel - dat trouwens "het boek" betekent - is eeuwen lang voor miljoenen de enige of vrijwel de enige literatuur en het enige boekenbezit geweest.

Het is de moeite waard aan te tekenen dat juffrouw Laps hier een waarachtig Protestants streven uitspreekt, want de Katholieken zijn altijd veel minder enthousiast geweest voor het lezen van de Bijbel, en de eerste Bijbelvertalingen naar een volkstaal stuitten op aanzienlijke protesten van de Katholieke kerk, waarvan de voorgangers vonden dat de gewone gelovigen het Woord van God alleen in het Latijn en bemiddeld door priesters mochten horen.


[2] - Of, volgens sommigen: gggres, kommenteerde de meester. Kristus of... Gggristus...

Ook dit is nog steeds zo, anno 2006: Er is een groep van Protestanten die de eigen Christelijke voortreffelijkheid uitdrukt door naar zichzelf te verwijzen als Ggggristen, alsof alleen de Ware Christen verdient Ggggristen te heten, en Ggggristen de door de Heer gegeven waarachtige klank is waarmee de waarachtige gelovige, en uitdrukkelijk alln de waarachtige gelovige Ggggristen, aangeduid wordt. 
 


[3] Ze vond in haar steil entirisme zekere kracht, die haar tegenstanders niet konden putten uit het al te flauw bewustzyn dat er iets kon bestaan, wat naar gezond verstand geleek.

Ja, zo gaat dat inderdaad: De waarachtige gelovige van ieder geloof - religieus of politiek - gelooft tegen de klippen op, tegen de logica in, ongeacht gezond verstand of feitenkennis. Wr, volgens de gelovige, is wat Het Geloof voorschrijft dat waar is, en hoe onwaarschijnlijker of onlogischer of onalledaagser dit is, hoe meer dit geacht wordt de goedertierenheid, almacht, wonderbaarlijkheid en voorzienigheid van de Heer (Protestants, Katholiek, Islamitisch, Joods, of anderszins) te "bewijzen". "Credo quia absurdum!".
 


[4] De eerste pogingen tot overgang van volstrekt geloof tot onafhankelyk nadenken, werken verlammend, en het is niet te verwonderen dat zoo weinigen de kracht bezitten, zulke pogingen doortezetten tot het uiterste toe.

Ikzelf geloof dat het minder om de ontbrekende "kracht " dan om afwezig of onvoldoende verstand gaat. En overigens is er natuurlijk altijd een grote maatschappelijke pressie op wie afwijkt van de meerderheid in meningen of gedrag om zich aan de meerderheid te conformeren. Ongeacht het geloof of de normen waaraan men anderen tracht te doen conformeren is dit rationeel in de zin dat wie gewoon is voorspelbaar is.
 


[5] Het dilemma van Sultan Omar was zoo dwaas niet. De Koran is 'n volmaakt boek. Daarin staat al wat goed is, en: wat daarin niet staat, is niet goed. Weg dus met de bibliotheek van Alexandrie!

Sultan Omar redeneerde inderdaad zou, en deed de grootste bibliotheek van de klassieke oudheid op basis van dit argument verbranden, wat vrijwel zeker zeer veel tot dan bestaande kennis, overlevering en teksten heeft gekost.
 


[6] Was ze dus 'n huichelaarster? Dit is niet zoo gemakkelyk te zeggen. Een zeer slecht mensch was ze zeker, maar we doen de geloovery te veel eer, wanneer we zulke kwalifikatie als onvereenigbaar beschouwen met werkelyk geloof.

Hier ligt een diep menselijk thema, waar ik eerder iets over opgemerkt heb, zoals onder 73, 74 en 107, 116, 136, 220 en 276. Verder zie o.a. 423, 447, 593, "On people" en 616 en 618.

Het gaat uiteindelijk om doen alsof, en het al dan niet de moed hebben zichzelf te zijn, en zich overwegend te geven zoals men is en voelt, inclusief het vele dat men niet weet of weet alleen te gissen of vermoeden.

De overgrote meerderheid van de menselijke individuen bestaat uit falsificaties van wie ze hadden kunnen zijn als ze maar gedurfd zouden hebben, en zijn overwegend rollen zonder werkelijke andere inhoud dan doen alsof om den brode, om de veiligheid, om niet gekritiseerd of vervolgd te worden. "L'enfer, c'est les autres." (Sartre)
 


[7] Dat 'n geloovige een braaf mensch kn zyn, stem ik toe, al begryp ik niet dat en hoe hy al die inkonsekwentien slikt, die z'n overtuiging hem oplegt. Maar de slechte daden die we dagelyks van de meeste vromen te zien krygen, staan geenszins tegen-over hun geloof. Ze gaan daarmee hand-aan-hand, en vloeien er uit voort. Een vrome die niet slecht is, zou eigenlyk dubbelen lof verdienen, omdat-i goed bleef ondanks z'n onzedelyk stelsel.

Nu, "die inkonsekwentien" van het geloof plegen natuurlijk geslikt te worden door, vanwege, met hulp, in naam van en met Het Geloof, welk dat ook moge zijn. De twee essenties van ieder Geloof zijn wensdenkerij en cirkel-redenering: Waar is wat wij wensen dat het geval is, en wat wij wensen dat het geval is is waar omdat wij nu eenmaal, voortreffelijke mensen als we zijn, Het Ware Geloof hebben.

Het lijkt mij wel waar dat "Maar de slechte daden die we dagelyks van de meeste vromen te zien krygen, staan geenszins tegen-over hun geloof. Ze gaan daarmee hand-aan-hand, en vloeien er uit voort.", en de voornaamste reden zit weer in het doen alsof. Zie [6].
 


[8] Is niet het leerstelsel over schuldvergiffenis na kontritie, 'n verfoeielyke premie op 't zondigen? In 't dagelyksch leven noemen we dat: galgeberouw.

Ja, maar afgezien van "galgeberouw" en de opmerking dat dit "leerstelsel over schuldvergiffenis na kontritie" vooral opgesteld en geperfectioneerd is door de Katholieken is dit hl slim bedacht of uitgevoerd door priesters en domines: Precies het kunnen schenken van absolutie - "uit naam van de Heer" - voor gedane zondes geeft ze veel macht over de gelovige zondaars.
 


[9] De Geschiedenis der Stichtingen van Weldadigheid, e.d. zou 'n vry nauwkeurig statistiek leveren van misdaad en zedenbederf.

Wellicht, en het is ongetwijfeld zo dat veel 19e eeuwse burgelijke "Weldadigheid" nogal walgelijk schijnheilig braaf zal zijn geweest. Maar er was geen bijstand en geen AOW, en er waren in overwegend Protestants Hollands ook geen kloosters meer voor hulp aan de zieken en armen.
 


[10] Toch is ook daaruit alweder te leeren dat huichelary 'n veel kleiner rol speelt dan men gewoonlyk meent. Wie zoo goedkoop den hemel tracht te bereiken, is 'n falsaris, 'n smokkelaar, maar... 'n huichelaar is hy daarom nog niet. De mogelykheid bestaat dat-i aan dien hemel gelooft, al zy dan z'n geloovery niet sterk genoeg om de kosten van 't omkoopen voor eigen rekening te nemen.

Ja, dat is zo - tot op zekere hoogte. Toch is er vrijwel altijd ook sprake van een aanzienlijk kwantum aan "huichelary" bij vrijwel alle gelovigen, althans in de zin van doen alsof: Ze geven bijvoorbeeld voor dat hun geloof groter is dan het werkelijk is, om allerlei nogal voor de hand liggende redenen, als maatschappelijke populariteit.

Idee 1052.