Idee 953.                                                


Hoe ik 't wist dat denken 'n steun oplevert in tegenspoed? Dit had misschien de man van den citroen ons kunnen zeggen, als men hem niet doodgenezen had. 

Misschien evenwel kunnen wyzelf deze vraag beantwoorden. Wel zeker! Is 't zoo vreemd, dat we by brand of schipbreuk het kostbaarste trachten te redden? Is niet het denkvermogen 't duurste dat we bezitten? De mogelykheid bestaat dat ik door denken 'n koninkryk verover - by-wyze van spreken, want dit is in onze eeuw van parlementziekte zoo'n byzonder aanlokkelyk plan niet - maar geen verslonsd denkvermogen of bedorven ziel is met tien koninkryken te herstellen. De kans dat ik Keizer van Insulinde word - gesteld dat m'n ambitie van dezen aard was - is grooter, dan dat Van Twist zou veranderen in 'n eerlyk man, of dat de goede trouw terugkeert in Nederland. [1]

In de noot op 268, die ik zoo-even aanhaalde, gaf ik 'n paar manieren op, waardoor we ons denkvermogen kunnen onderhouden, opscherpen en - by-wyze van spreken - volmaken. Doch ik erken dat niet ieder in dit opzicht dezelfde behoeften heeft. Wat den een dient, kan den ander schaden. Voor my zyn cyfers van uitstekende werking. Ook daarvan kan 'n fyn beoordeelaar de sporen in m'n arbeid vinden. [2] Ik weet niet welke beschuldiging my meer grieven zou: dat ik niet stipt redeneerde, of: dat ik geen gevoel had. Juister gezegd, deze beide dingen zyn my één. [3] Een slecht rekenaar komt me barbaarsch, onmenschelyk voor. Hy gaat immers ruw om met het gedeelte van zichzelf, dat hem van dieren en wilden heet te onderscheiden? En 'n booswicht maakt op my den indruk van 2 + 2 = 5. Ik wend me vies van hem af. [4]


[1] De kans dat ik Keizer van Insulinde word - gesteld dat m'n ambitie van dezen aard was - is grooter, dan dat Van Twist zou veranderen in 'n eerlyk man, of dat de goede trouw terugkeert in Nederland.

Multatuli hád inderdaad de ambitie Keizer van Insulinde te worden, in ieder geval rond 1861, toen hij deze ambitie openbaarde aan z'n nichtje Sietske Abrahamsz, met wie hij een verhouding had. Eén reden voor M. om zo kwaad te zijn op Duymaer van Twist was nu juist dat deze effectief Keizer van Insulinde was geweest, of althans een soort dictator uit naam van de koning, en had nagelaten te doen wat M. nodig vond.   


[2] Wat den een dient, kan den ander schaden. Voor my zyn cyfers van uitstekende werking. Ook daarvan kan 'n fyn beoordeelaar de sporen in m'n arbeid vinden.

Multatuli hield van rekenen en wiskunde en had daar talent voor. Dit is wel eens betwijfeld, o.a. door 't Hart en Hermans, maar deze gymnasiasten met een bèta-opleiding kwamen zelf nooit zover om een fraai bewijs voor de stelling van Pythagoras te vinden, en schreven ook al niet zinnig over waarschijnlijkheid, zoals M. wel, namelijk in Milloenenstudiën, waarin hij o.a. uiteenzet waarom gokkers hun geld plegen te verliezen.

Tegenover dat laatste staat dat M. jaren geprobeerd heeft een systeem te vinden om in het casino geld te verdienen, en daar herhaaldelijk in geslaagd meende te zijn in de jaren voordat hij Millioenenstudiën schreef.


[3] Ik weet niet welke beschuldiging my meer grieven zou: dat ik niet stipt redeneerde, of: dat ik geen gevoel had. Juister gezegd, deze beide dingen zyn my één.

Dit is een wat vreemde oppositie. Immers, het eerste lijkt een kwestie van keus maar het tweede niet, voor een levend mens.

Hoe het zij: Een overeenkomst en een verschil tussen mensen en computers is dat beiden kunnen rekenen, maar alleen mensen kunnen voelen. Ook lijkt het aannemelijk dat het menselijk rekenen een vorm van voelen is, eerder dan omgekeerd.

En aannemelijk dat àls de mens al een computer is, dat hij dan geen deterministische maar een statistische computer is, van een vorm die tot nu toe niet gebouwd is anders dan door de natuur. (Dit laatste is geen origineel idee van mij maar van Von Neumann, ook de architect van de bestaande deterministische computer.)


 [4] Een slecht rekenaar komt me barbaarsch, onmenschelyk voor. Hy gaat immers ruw om met het gedeelte van zichzelf, dat hem van dieren en wilden heet te onderscheiden? En 'n booswicht maakt op my den indruk van 2 + 2 = 5. Ik wend me vies van hem af.

Zie eerst [3]. Vervolgens: Sommigen hebben meer talent voor rekenen dan anderen. Dat " 'n booswicht maakt op my den indruk van 2 + 2 = 5 " kan een Multatuliaanse indruk zijn, maar is nogal dogmatisch: Eén van de dingen die moraal doet verschillen van andere zaken is dat het gedeeltelijk gebaseerd is op menselijke wensen over de bevrediging van menselijke noden en wensen en teruggaat op de mogelijkheid die mensen hebben te kiezen en met elkaar samen te werken of te konkurreren.

Maar het is een interessant feit, niet alleen over Multatuli's gevoelens inzake normen maar nogal algemeen-menselijk, dat mensen hun morele gevoelens vaak beleven in termen ontleend aan hun smaak-sensaties, en in het bijzonder dat wat moreel verwerpelijk wordt geacht geassocieerd wordt met wat vies smaakt.

Idee 953.