Idee 940.                                                


Toch ligt er in 't versmaden van den schyn zelfs der waarheid, zekere verwatenheid die 't bedrog des te walgelyker maakt voor wie 't doorziet, maar... des te gevaarlyker ook voor wie zich daardoor vangen laat. De orthodoxen - katholiek of zoogenaamd-protestant - hengelen met koekdeeg. De modernen met nagemaakt-levende vliegjes. ‘Als daarin 'n angel zat, zou 't diertje zich niet zoo liberaal bewegen’ denkt de visch, en hapt toe.

De onbeschaamdheid van de modernen gaat voor oprechtheid door. ‘Precies 'n vliegje!’ De handigheid waarmee ze hun aas doen bewegen, is dan ook 't eenig talent dat ze bezitten, maar voor de meeste visschen onder hun hoorders is 't voldoende.

Ge weet wat ik hun op zoo menige bladzy verweet. Al m'n beschuldigingen komen hierop neder, dat zy te-gelyker-tyd zich trachten meester te maken van den hemel en van de aarde: geloof met steenkool. (454) [1]

Dit doen de katholieken ook, zegt ge? Zeker! Maar ik bedoel hier eigenlyk niet uitsluitend het najagen van geld en goed, schoon onze modernen zich daarin by voorkomende gelegenheid
zoomin onbetuigd laten als de rest. Bovendien, onder de katholieken werden dan toch ten-allen-tyde geestdryvers en asceten gevonden, die inderdaad niet streefden naar dit doel. Uitzonderingen zyn het, maar ik betwyfel of ge zulke uitzonderingen onder de modernen vinden zoudt.
[*] Doch niet hiervan spreek ik nu. Ik bedoelde het streven om den invloed dien 't hemeldragonderschap verleent, te vereenigen met de aanspraken van 't gezond verstand, en dit zonder voor barvoeten, zwarten jurk, bef of zuurkyken te waarschuwen. [2] Molière's Tartuffe - 'n sukkel! - doet zich voor, alsof-i geen belang stelde in wereldsche en vleeschelyke dingen. Om in z'n rol te blyven, zou hy moeten zwygen waar 'n schoolknaap spreekt, en - huichelend, maar dit's nu de vraag niet - verzuchten: de kinderen der duisternis zyn bekwamer dan de kinderen des lichts!

Dat nu de Tartuffe van Molière deze moeielyke rol speelt - en zeer slecht: men riekt z'n bedrog zes mylen boven'swinds - is juist 'n verlichtende omstandigheid, die men aan lieden van zyn soort moet toerekenen tot verzachting van straf. Bovendien, ze doen iets, vermoeien zich, wagen iets. Het is waarachtig zoo gemakkelyk niet, op-eenmaal van God en genade overtewippen op den molligen schoot van Elmire! De mislukte prototype van 't ras bewyst dit door z'n onhandigheid, en komt dan ook niet verder dan haar kleed, waarvan-i de étoffe moëlleuse pryst als 'n winkeljongen. De stumpert wordt in z'n manoeuvres belemmerd door 't besef:

Je sais qu'un tel discours de moi parait étrange,

dat er ten-laatste hakkelend uitkomt. Och 't moest wel! Vergelyk deze opmerking over Molière's ongelukkigen Tartuffe, met een-en-ander wat aangaande dit onderwerp voorkomt in 't ‘Naschrift’ by den laatsten druk van de Bruid daarboven.

Zonder nu in 't minst te beweren dat onze modernen zich byzonder toeleggen op zulke, wat al te ouwerwetsche en tooneelachtige, spitsboevery - ze zyn daartoe veel te praktisch! - zeg ik u dat zy op de terreinen die ze wel bearbeiden, moderne middelen vonden om dat lastig gehuichel overteslaan. Liegende schreeuwen zy: ik lieg! [3] ‘Dàt's 'n oprechte kerel, roept de leek, ik laat me inschryven in z'n register.’ En er is 'n zieltje gewonnen. Voor den Hemel niet - daaraan gelooven zy zoomin als wy, en zyn er grootsch op [4] - maar voor de gemeente, en... ter-zyner-tyd voor de stembus. Want: die moderniteit gaat hand-aan-hand met het Nederlandsch Liberalismus. 't Een is 't ander waard.

Vraagt ge 'n bewys? Wilt ge 'n voorbeeld van de manier waarop ze met gesloten knie en enkel heenspringen over de moeite van 't huichelen? Over de schaamte? Niet langer dan 'n maand geleden heeft een der voorgangers van die eerlyke sekte, op 'n kongres zich openlyk beroemd op de schurkery die ik hun herhaaldelyk verweet. Ge ziet het, dat's wat anders dan Tartuffe! Het was zoo byzonder voordeelig, verklapte die woordvoerder, de winsten van 't Geloof te deelen met de Orthodoxen, en te-gelyker-tyd met de mannen van verstand en vooruitgang, de vruchten der Wetenschap. De ‘broeders’ - eigenlyk geloof ik dat ze elkaar: ‘vrienden’ noemen, of: ‘waarde vrienden’... de oude zalf met 'n modern etiket! - de ‘vrienden’ schenen dit met hem eens. Althans in 't zeer kurieuse verslag der zitting komt alweer niets voor, dat op 'n protest gelykt. [**] Integendeel, een andere ‘vriend’ hield 'n preek over 't Darwinismus, en betoogde dat dit stelsel heel goed kon worden van-pas geknoeid in 'n modern zwendel-systeem. [5]

[*] Noot van 1874. Ja, er bestaan zulke uitzonderingen! Ik heb onder de moderne predikanten hartelyke achtenswaardige eerlyke mannen leeren kennen. Hoe dit te rymen zy met hun halfheid in de Leer, blyft my 'n psychologisch raadsel dat op verklaring wacht. Voorloopig gelieve men myn uitvallen tegen al dat verkrachten van logische en zedelyke konsekwentie te beschouwen als tegen de zaak, en niet tegen personen gericht. Het blyve hunzelf overgelaten, aantetoonen dat ze niet met hun zaak mogen vereenzelvigd worden. Sedert vele jaren zie ik van sommigen dusdanige hoognoodige verdediging met groot verlangen te-gemoet.

[**] Men kan dit verslag vinden in 't byvoegsel van de N. Rotterdammer Courant van 11 April 1872.


[1] Al m'n beschuldigingen komen hierop neder, dat zy te-gelyker-tyd zich trachten meester te maken van den hemel en van de aarde: geloof met steenkool. (454)

Hier is M. wat te bescheiden over z'n religie-kritiek: Hij verweet de religieuzen aanmerkelijk meer, en met recht. Zie bijvoorbeeld Ideen 1.


[2] Ik bedoelde het streven om den invloed dien 't hemeldragonderschap verleent, te vereenigen met de aanspraken van 't gezond verstand, en dit zonder voor barvoeten, zwarten jurk, bef of zuurkyken te waarschuwen.

Dit was in de 19e eeuw, na de 18e eeuw van de rede, na de opkomst en het evident succes van de wetenschap, waarvan zich ook niets terug laat vinden in enig Goddelijk Heilig Boek, en zeker na de opkomst van het Darwinisme, een belangrijk probleem voor religieuze voorgangers en priesters: Hoe de pretenties van de religie te verenigen met of te vrijwaren van wetenschap.


[3] zeg ik u dat zy op de terreinen die ze wel bearbeiden, moderne middelen vonden om dat lastig gehuichel overteslaan. Liegende schreeuwen zy: ik lieg!

Ja, dat is zo - of althans: Een deel van de opzet van de moderne gelovers het geloof te redden was het te presenteren als metafoor, gelijkenis, interpretatie en wat al niet meer, én tegelijkertijd van hoger orde dan "alleen wetenschap", bijvoorbeeld - ook zo'n leugen die nog steeds populair is - omdat de religie zich ook zou toeleggen op moraal en daar bijzonder gekwalificeerd in en voor zou zijn.


[4] En er is 'n zieltje gewonnen. Voor den Hemel niet - daaraan gelooven zy zoomin als wy, en zyn er grootsch op

Hier heeft M. mijns inziens ook groot gelijk: Er kan onder leidende politici en religieuzen vrijwel niemand zijn die de eigen leugens gelooft. Om te beginnen hebben ze ze te vaak gehoord, en overigens zijn het weliswaar zelden zeer begaafde mannen en vrouwen die carrière maken door het publiek te bedriegen met politieke en religieuze leugens, maar ook zelden bijzonder domme mannen en vrouwen.

En het werkelijk gelovig deel onder hen, dat er ook is, valt toch vooral op omdat ze een vermogen  hebben geloof te hechten aan zeer implausibele zaken, zoals de hemel of het millenium, en dat evident doen uit emotionele behoefte, zelf-gegenereerde blindheid voor alle bestaande evidentie daartegen, die hun vooroordelen in stand houdt en afschermd, en wensdenkerij: Waar is wat ik wens dat waar is; onwaar is wat ik wens dat onwaar is.


[5] Integendeel, een andere ‘vriend’ hield 'n preek over 't Darwinismus, en betoogde dat dit stelsel heel goed kon worden van-pas geknoeid in 'n modern zwendel-systeem.

Zoals ook gebeurde, en inderdaad makkelijk kon, met hulp van De Heer, en het vermogen geloof te hechten aan onmogelijkheden en tegenspraken, waarna alles volgt wat men maar wenst.

Maar het is interessant op te merken dat tegenwoordig, kennelijk omdat de massa gemiddeld écht dom is en écht totalitair van aanleg, o.a. in de Verenigde Staten een tegengesteld religieus systeem erg populair is onder de talrijke domkoppen, fanaten en verkopers van Christelijk geloof: Het Creationisme, dat botweg alle wetenschap en in het bijzonder het Darwinisme ontkent en tegenspreekt. In een moderne democratie, met een overwegend hersenloos publiek geïnformeerd door TV, zonder enig wetenschappelijk inzicht, zonder de intellectuele vermogens die te verwerven, met algemeen stemrecht, en met het brutale onbenul zich met alles te willen bemoeien waar ze gevoelens en waanideeën over hebben, blijkt dat een heel werkzame optie om populair en machtig mee te worden.

Idee 940.