INLEIDING IDEEN 3
Ideen 3 handelt van begin tot eind bijna alleen over
publieke voordrachten en het onderwijs, en bestaat
uit een weergave van een publieke voordracht die Multatuli gehouden
had over het onderwijs (541-590)
gevolgd door een groot
aantal opmerkingen over zowel het één als het ander.
Er zijn een paar ideen
die over andere onderwerpen gaan, als over de Haagse straatprediker
(703),
Neerlandse geschiedschrijving (753) en
het
korte verhaal over Adèle Pluribus (805 -
818), dat een
tweeluik vormt met de
zeeziektegeschiedenis uit Ideen 1, maar de grote meerderheid van
de ideen in deel 3 betreffen het onderwijs, dat M. zeer na aan het
hart lag. In dit verband staat ook de zeer interessante aanvulling op
het budget van de
molenaarsknecht Ris uit deel 2: Het budget van een jonge
hoofdonderwijzer in 829, waaruit blijkt dat
iemand van die stand en opleiding in het toenmalige Nederland niet of
nauwelijks meer verdiende dan het toen evenzeer gruwelijk uitgebuite
Nederlandse proletariaat.
Het is wellicht daarom
dat M. z'n uitgever Funke schreef dat hij
Ideen 3 hield voor "het
beste dat ik schreef", al had hij daar m.i. geen gelijk in:
Ideen 1 gaat over véél meer onderwerpen,
en is puntiger en (nog) beter geschreven.
Wèl is Ideen 3 beter
en geïnspireerder dan Ideen 2,
maar vooral het eind van 3 is - altijd voor Multatuli's doen - wat
moeizaam, kennelijk omdat dit deel onder zeer moeilijke omstandigheden
geschreven werd (armoede, tegenslag, en betrokkenheid in
gebeurtenissen rond de Frans-Duitse oorlog van 1870), terwijl M. het
ook niet met zichzelf eens kon worden wat hij nu feitelijk wel en niet
vond van veel met het onderwijs samenhangende kwesties. Iets dat in
deze context enigszins verbaast is dat hoewel het grootste deel van 3
over onderwijs gaat er géén Woutertje Pieterse is in dit deel.
En anders dan
Ideen 2,
dat uit een betrekkelijk klein aantal langere ideen bestaat, lijkt
Ideen 3 op
Ideen 1 in dat het uit vele kortere ideen is opgebouwd, zij
het over veel minder onderwerpen dan het eerste deel.
Mede gezien
mijn eigen
slechte gezondheid zal ik mij voorlopig beperken in mijn commentaren
bij Multatuli's Ideen tot de bundels 1 t/m 3 - die overigens op het
moment dat ik deze inleiding voor mijn website schrijf nog niet geheel
af zijn in eerste redactie.
Afgezien van mijn
gezondheid is een andere reden dat Ideen 4 voornamelijk bestaat uit
het toneelstuk Vorstenschool en veel Multatuliaanse bitterheid over
z'n receptie in Nederland, terwijl Ideen 5 t/m 7 overwegend uit meer
"Woutertje Pieterse" bestaat, dat weliswaar fraai en goed geschreven
is, maar minder met filosofie te maken heeft dan 1 t/m 3, waar het mij
uiteindelijk het meest om gaat, naast het eindelijk doen wat al
meer dan 130 jaar nagelaten wordt in Nederland: Een enigermate
serieus en doordacht commentaar schrijven bij Multatuli's Ideen,
eenvoudig omdat deze veel beter geschreven, veel beter doordacht, en
veel moediger zijn dan alles wat er overigens in Nederland als
literatuur verschenen is, en M. veel meer onderwerpen behandelde dan
normalere schrijvers.
Maarten Maartensz
Amsterdam
18 mei 2003
