INLEIDING IDEEN 2
Multatuli's Ideen 2
heeft een wat andere opzet dan Ideen 1 en kwam moeizaam tot stand in
1864-65. De andere opzet van Ideen 1 is niet direct evident, want het
zijn als eerder genummerde ideeën over verschillende onderwerpen,
terwijl het aantal paginaas in de twee bundels ook niet veel
verschilt. Het verschil valt direct op als men het aantal ideen
beschouwt: 447 in Ideen 1, tegenover 92 in Ideen 2.
De ideen in bundel
2 zijn meestal lang en er zijn duidelijk een aantal hoofdonderwerpen
die in een stel lange ideen worden behandeld:
- zedelijkheid: ongehuwde moeders:
448 - 450
- maatschappij: armoede in Nederland: 451
- bestuur: Thorbecke: 452
- godsdienst: Zaalberg: 453 -
454
- geschiedenis: 514 - 517
- Multatuli: 522 - 540
- een
zeer fraai bewijs van de stelling van Pythagoras in (529)
- Woutertje
Pieterse keert terug (510).
Hier is een
puntsgewijs overzicht van de Wouter-geschiedenis in Ideën II, met
links:
- Wouter wordt redivivus verklaard
(510) en de hele familie Pieterse is
verhuisd naar een betere buurt. Iets over beter taalgebruik;
Wouter heeft nu een ander jasje, niet meer met een juk- maar met
een palfrenierskraagje, en wordt achter z'n rug om geroemd om z'n
rijmkunsten. Wouter is 12 en heeft lange Ceciel, Emma en Omikron
overwegend vergeten. Juffrouw Laps wil Wouter aan het rijmen
zetten tegen betaling van een ons ulevellen
- We leren dat juffrouw Pieterse
meent "dat
er van dien jongen nooit iets komen zou"
(512) en het lukt Wouter niet een
passend vers voor juffrouw Laps te maken. Hij gaat weer naar de Aschpoort, barst
in schreien uit, leert Femke kennen, die dan 14 à 16 is, en houdt haar
aanvankelijk voor Fancy. De lezer leert Femke's moeder kennen, die vrouw Claus
heet, en ruim voorzien is van neven en nichten, en van Pater Jansen verhaalt.
Wouter past op Femke's bleek, vecht ervoor tegen twee jongens, en wordt ontzet
door Femke, die hem kust voor z'n moed. Femke geeft les in katholieke
katechizatie. De lezer leert wat over god en godsdienst en ook dat Femke een maagd
is. Wouter peinst over eerste oorzaken en wordt vergeleken met Plato en Kant.
- Over beminnen, weten, strijden,
en over waarheid, geschiedenis en mythe (513),
en iets over kennis en liefde: "Ziedaar
Eva! was 't eerste antwoord dat de feiten gaven op de
bede om kennis. ‘Ge wilt weten... bemin!’ sprak de Noodzakelykheid
tot Adam." (517).
- De niet-mooie boeken des geloofs
komen ter sprake; Wouter vertelt Femke over Glorioso en een
Inca-sprookje; en Femke geeft Wouter als dank een zoen. (518)
- Wouter droomt dichterlijk over
Femke, en wordt ziek. (519) Z'n
zusters hebben deftiger namen gekregen, Wouter ijlt van de koorts, en
Stoffel vindt dat er een dokter moet komen. Deze komt, in 'n koets,
met 'n koetsier met 'n berevel, tot vreugde van juffrouw
Pieterse.
- Er komt een nieuw avendje. (520)
We leren van Stoffel dat "Ieder
moet op z'n zaken passen". Meester Pennewip verwijst juffrouw Laps naar
Klaasje van der Gracht voor een vers, omdat Wouter ziek is, en omdat juffrouw Lap's
vader factor was. Femke komt op bezoek bij Wouter's familie, omdat ze zich
ongerust maakt over Wouter, en nadat ze zijn adres via de boekenzaak in de
Hartenstraat en z'n vorig adres te weet is gekomen. Femke wordt de deur
gewezen, maar verzet zich, en Wouter valt bezwijmt voor haar voeten.
- De familie Pieterse verhaalt op
't avendje van Femke's wandaden, en Klaasje van der Gracht, die
teveel van zichzelf genoten heeft, zegt een vers op vol Bijbelse
kennis, maar juffrouw Pieterse krijgt morele problemen vanwege de
bijwijven, al zijn deze heel Bijbels. (521)
Deze bundel kostte
Multatuli duidelijk veel meer moeite dan Ideen 1, nam veel meer tijd,
en is van een duidelijk lager literair niveau dan Ideen 1. Het is weliswaar als
altijd zeer herkenbaar Multatuli en er zijn vele fraaie passages, maar
buiten Woutertje Pieterse wordt het niveau van de eerste bundel zelden
gehaald, en was Multatuli kennelijk niet bijzonder geïnspireerd toen
hij Ideen 2 schreef.
Natuurlijk wil dit
niet zeggen dat Ideen 2 de moeite van het lezen niet waard is, want
ook een niet bijzonder geïnspireerde Multatuli schrijft nog steeds
stukken beter dan vrijwel ieder ander Nederlander. Wellicht zal deze
of gene klagen "dat het nu toch wel wat verouderd is" - alsof er één
moderner Nederlands schrijver is die zich in vergelijkbaar goed proza
over vergelijkbaar veel onderwerpen uitliet - en het is waar dat niet
alle kwesties die Multatuli behandelt "van deze tijd" zijn.
Maar wie zichzelf
tekort wil doen: Ik vind in deze
bundel het lange idee over de Nederlandse maatschappij (451)
met daarin het terecht bekende
budget van Klaas Ris
en Multatuli over Multatuli (522
- 540) het
interessantst. Wellicht komt dit omdat ik geen vrouw, niet
godsdienstig en geen VVD'er ben. Vrouwen die willen weten waarom
zoveel intelligente vrouwen uit Multatuli's tijd zo hoog met 'm
wegliepen; "liberalen" van VVD-huize die menen - zoals ik dit jaar nog
mocht horen op de radio - dat "Thorbecke de grootste Nederlander" was;
of zij die door een godsdienstige opvoeding gehersenspoelden werden, kunnen hierboven
vinden wat ik hen aanraad.
Mijn eigen commentaren gaan - als in
Ideen 1 - alle kanten op, en zullen volgens velen "niet veel met
Multatuli" te maken hebben. Wat "velen" vinden vind ikzelf zelden
interessant terwijl ikzelf nog meer in ideeën dan in Multatuli
ben geïnteresseerd en mijn geest volg waar deze mij leidt, ook als
anderen daar geen begrip voor hebben.
Ook zijn m'n commentaren weer
voornamelijk logisch of filosofisch van aard, al geef ik af en toe
korte toelichtingen, verklaringen of verwijzingen. Maar het
systematisch verklaren van de zeer vele niet-Nederlandse woorden en
frases, de vele eigennamen en allerlei relevants geschiedkundigs ligt
niet op mijn weg. Wie hier veel van wil weten verwijs ik naar de
Multatuli Encyclopedie van K. ter Laan, die in één deel zeer veel
termen uit de Ideen - en M.'s overwige werk - verheldert.
Verstokte Multatulianen moeten er mee
rekenen dat ik - geheel Multatuliaans wat dat aangaat - waar ik moet
kiezen tussen logica en waarheid of Multatuli voor logica en waarheid
kies. Daarom ben ik het lang niet altijd met hem eens, al blijft hij
ook waar dat ook als hij het mis heeft de intellectueel en stilistisch
interessantste Nederlander is waar ik weet van heb, terwijl ik ook doe
waar hij recht op heeft: Ik beargumenteer mijn meningen, ook waar de
lezer van mijn commentaren dat niet nodig vindt.
En mijn commentaren dienen ook mijn
eigen interesses:
Wie enigermate serieus over Nederland,
Nederlanders of Nederlands wil nadenken doet er verstandig aan het
verzameld werk van Multatuli in een goede editie (alleen antiquarisch
verkrijgbaar) te verwerven met daarnaast de documentatie-delen 8-25 van de VW, die
verreweg het beste beeld van Nederland, Nederlanders en Nederlands
(uit de 19e eeuw) geeft dat bestaat. (Zoals ik uitleg in
mijn voorwoord bij Ideen 1 zijn de
delen 1-7 van de VW feitelijk een gruwelijk verminkte uitgave van
Multatuli's zorgvuldig verzorgde fraaie uitgaves bij Funke, om welke
reden ik u dringend adviseer 1-7 van de VW te vermijden, behalve
wanneer u dringend een braakmiddel nodig heeft.)
Verder wens ik iedereen veel
leesplezier en een goed verstand - en dat laatste hebt u nodig om
Multatuli's Ideen en mijn commentaren naar waarde te schatten. De
Ideen zijn namelijk een uitstekende intelligentie-test: Hoe minder u
er aan vindt, hoe dommer u bent.
MM
26.xii.2002
