Inleiding Ideen 2                                                 

 

INLEIDING IDEEN 2

Multatuli's Ideen 2 heeft een wat andere opzet dan Ideen 1 en kwam moeizaam tot stand in 1864-65. De andere opzet van Ideen 1 is niet direct evident, want het zijn als eerder genummerde ideeŽn over verschillende onderwerpen, terwijl het aantal paginaas in de twee bundels ook niet veel verschilt. Het verschil valt direct op als men het aantal ideen beschouwt: 447 in Ideen 1, tegenover 92 in Ideen 2.

De ideen in bundel 2 zijn meestal lang en er zijn duidelijk een aantal hoofdonderwerpen die in een stel lange ideen worden behandeld:

  • zedelijkheid: ongehuwde moeders: 448 - 450
  • maatschappij: armoede in Nederland: 451
  • bestuur: Thorbecke: 452
  • godsdienst: Zaalberg: 453 - 454
  • geschiedenis: 514 - 517
  • Multatuli: 522 - 540
  • een zeer fraai bewijs van de stelling van Pythagoras in (529)
  • Woutertje Pieterse keert terug (510).

Hier is een puntsgewijs overzicht van de Wouter-geschiedenis in IdeŽn II, met links:

  • Wouter wordt redivivus verklaard (510) en de hele familie Pieterse is verhuisd naar een betere buurt. Iets over beter taalgebruik; Wouter heeft nu een ander jasje, niet meer met een juk- maar met een palfrenierskraagje, en wordt achter z'n rug om geroemd om z'n rijmkunsten. Wouter is 12 en heeft lange Ceciel, Emma en Omikron overwegend vergeten. Juffrouw Laps wil Wouter aan het rijmen zetten tegen betaling van een ons ulevellen
  • We leren dat juffrouw Pieterse meent "dat er van dien jongen nooit iets komen zou" (512) en het lukt Wouter niet een passend vers voor juffrouw Laps te maken. Hij gaat weer naar de Aschpoort, barst in schreien uit, leert Femke kennen, die dan 14 ŗ 16 is, en houdt haar aanvankelijk voor Fancy. De lezer leert Femke's moeder kennen, die vrouw Claus heet, en ruim voorzien is van neven en nichten, en van Pater Jansen verhaalt. Wouter past op Femke's bleek, vecht ervoor tegen twee jongens, en wordt ontzet door Femke, die hem kust voor z'n moed. Femke geeft les in katholieke katechizatie. De lezer leert wat over god en godsdienst en ook dat Femke een maagd is. Wouter peinst over eerste oorzaken en wordt vergeleken met Plato en Kant.
  • Over beminnen, weten, strijden, en over waarheid, geschiedenis en mythe (513), en iets over kennis en liefde: "Ziedaar Eva! was 't eerste antwoord dat de feiten gaven op de bede om kennis. ĎGe wilt weten... bemin!í sprak de Noodzakelykheid tot Adam." (517).
  • De niet-mooie boeken des geloofs komen ter sprake; Wouter vertelt Femke over Glorioso en een Inca-sprookje; en Femke geeft Wouter als dank een zoen. (518)
  • Wouter droomt dichterlijk over Femke, en wordt ziek. (519) Z'n zusters hebben deftiger namen gekregen, Wouter ijlt van de koorts, en Stoffel vindt dat er een dokter moet komen. Deze komt, in 'n koets, met 'n koetsier met 'n berevel, tot vreugde van juffrouw Pieterse.
  • Er komt een nieuw avendje. (520) We leren van Stoffel dat "Ieder moet op z'n zaken passen". Meester Pennewip verwijst juffrouw Laps naar Klaasje van der Gracht voor een vers, omdat Wouter ziek is, en omdat juffrouw Lap's vader factor was. Femke komt op bezoek bij Wouter's familie, omdat ze zich ongerust maakt over Wouter, en nadat ze zijn adres via de boekenzaak in de Hartenstraat en z'n vorig adres te weet is gekomen. Femke wordt de deur gewezen, maar verzet zich, en Wouter valt bezwijmt voor haar voeten.
  • De familie Pieterse verhaalt op 't avendje van Femke's wandaden, en Klaasje van der Gracht, die teveel van zichzelf genoten heeft, zegt een vers op vol Bijbelse kennis, maar juffrouw Pieterse krijgt morele problemen vanwege de bijwijven, al zijn deze heel Bijbels. (521)

Deze bundel kostte Multatuli duidelijk veel meer moeite dan Ideen 1, nam veel meer tijd, en is van een duidelijk lager literair niveau dan Ideen 1. Het is weliswaar als altijd zeer herkenbaar Multatuli en er zijn vele fraaie passages, maar buiten Woutertje Pieterse wordt het niveau van de eerste bundel zelden gehaald, en was Multatuli kennelijk niet bijzonder geÔnspireerd toen hij Ideen 2 schreef.

Natuurlijk wil dit niet zeggen dat Ideen 2 de moeite van het lezen niet waard is, want ook een niet bijzonder geÔnspireerde Multatuli schrijft nog steeds stukken beter dan vrijwel ieder ander Nederlander. Wellicht zal deze of gene klagen "dat het nu toch wel wat verouderd is" - alsof er ťťn moderner Nederlands schrijver is die zich in vergelijkbaar goed proza over vergelijkbaar veel onderwerpen uitliet - en het is waar dat niet alle kwesties die Multatuli behandelt "van deze tijd" zijn.

Maar wie zichzelf tekort wil doen: Ik vind in deze bundel het lange idee over de Nederlandse maatschappij (451) met daarin het terecht bekende budget van Klaas Ris en Multatuli over Multatuli (522 - 540) het interessantst. Wellicht komt dit omdat ik geen vrouw, niet godsdienstig en geen VVD'er ben. Vrouwen die willen weten waarom zoveel intelligente vrouwen uit Multatuli's tijd zo hoog met 'm wegliepen; "liberalen" van VVD-huize die menen - zoals ik dit jaar nog mocht horen op de radio - dat "Thorbecke de grootste Nederlander" was; of zij die door een godsdienstige opvoeding gehersenspoelden werden, kunnen hierboven vinden wat ik hen aanraad.

Mijn eigen commentaren gaan - als in Ideen 1 - alle kanten op, en zullen volgens velen "niet veel met Multatuli" te maken hebben. Wat "velen" vinden vind ikzelf zelden interessant terwijl ikzelf nog meer in ideeŽn dan in Multatuli ben geÔnteresseerd en mijn geest volg waar deze mij leidt, ook als anderen daar geen begrip voor hebben.

Ook zijn m'n commentaren weer voornamelijk logisch of filosofisch van aard, al geef ik af en toe korte toelichtingen, verklaringen of verwijzingen. Maar het systematisch verklaren van de zeer vele niet-Nederlandse woorden en frases, de vele eigennamen en allerlei relevants geschiedkundigs ligt niet op mijn weg. Wie hier veel van wil weten verwijs ik naar de Multatuli Encyclopedie van K. ter Laan, die in ťťn deel zeer veel termen uit de Ideen - en M.'s overwige werk - verheldert.

Verstokte Multatulianen moeten er mee rekenen dat ik - geheel Multatuliaans wat dat aangaat - waar ik moet kiezen tussen logica en waarheid of Multatuli voor logica en waarheid kies. Daarom ben ik het lang niet altijd met hem eens, al blijft hij ook waar dat ook als hij het mis heeft de intellectueel en stilistisch interessantste Nederlander is waar ik weet van heb, terwijl ik ook doe waar hij recht op heeft: Ik beargumenteer mijn meningen, ook waar de lezer van mijn commentaren dat niet nodig vindt.

En mijn commentaren dienen ook mijn eigen interesses:

Wie enigermate serieus over Nederland, Nederlanders of Nederlands wil nadenken doet er verstandig aan het verzameld werk van Multatuli in een goede editie (alleen antiquarisch verkrijgbaar) te verwerven met daarnaast de documentatie-delen 8-25 van de VW, die verreweg het beste beeld van Nederland, Nederlanders en Nederlands (uit de 19e eeuw) geeft dat bestaat. (Zoals ik uitleg in mijn voorwoord bij Ideen 1 zijn de delen 1-7 van de VW feitelijk een gruwelijk verminkte uitgave van Multatuli's zorgvuldig verzorgde fraaie uitgaves bij Funke, om welke reden ik u dringend adviseer 1-7 van de VW te vermijden,  behalve wanneer u dringend een braakmiddel nodig heeft.)

Verder wens ik iedereen veel leesplezier en een goed verstand - en dat laatste hebt u nodig om Multatuli's Ideen en mijn commentaren naar waarde te schatten. De Ideen zijn namelijk een uitstekende intelligentie-test: Hoe minder u er aan vindt, hoe dommer u bent.

MM
26.xii.2002

Inleiding Ideen 2