Idee 539.                                                 


Gewoon alles in verband te brengen met alles - de natuur der dingen is éénvoudig - paste ik de aldus opgedane ondervinding tevens op andere zaken toe. Sedert jaren trachtte ik, eerst in kleinen kring, later op vry grooter terrein, goed te doen. Ik legde my toe op 't verkrygen van wat kennis, ik zocht naar waarheid. En waar ik iets meende gevonden te hebben, deelde ik den uitslag mede, eerst alleen waar ik geroepen was tot het uiten myner meening, en sedert 'n vyftal jaren, ook daar waar ik myzelf riep. Maar voor ik overging van 't byzondere tot het algemeene, gaf ik een voorbeeld van de oprechtheid myner pogingen. Ik offerde niet meer of min dan alles wat ik had, en dacht dat men dit genoeg vinden zou. Welnu, 't schynt niet voldoende geweest om iets anders te bewerken dan wat toejuiching over m'n geschryf. Wel heb ik daaraan ten laatste een eind gemaakt, door de herhaalde verklaring dat my zùlk gevolg van myn poging walgt, maar daarvoor trad niets in de plaats dan 't eerbiedig zwygen waarop Jehovah zoo byzonder gesteld was. My bevalt het niet. [1] Ik schyn moeielyker te voldoen dan ‘Israels God.’ Nu, dit spreekt vanzelf. Ik heb my meer moeite getroost dan hy, en had nooit 'n zevenden dag om te rusten. Ook ben ik sterfelyk, en heb dus minder tyd tot wachten. [2]

Myn oorvegen-betoog - thesis, deductie en slotsom, alles uit één stuk - is me byzonder goed bevallen. [3] 't Was kort, bondig, overtuigend. Het putte my niet uit. Integendeel, zoo'n executie verlicht het gemoed, geeft lust tot verder betoogen. Bovendien 't hoeft niet gecorrigeerd te worden, zoo-als ander geschryf. Ik moet erkennen dat ik moeite had, niet terstond naar den Haag te gaan, en op soortgelyke manier aan Van Twist te bewyzen hoe verkeerd het is, geld en rang aantenemen van de Natie, om goed te doen, en in-stee daarvan het kwade te beschermen. Maar ik bedacht hoe hy reden van klagen hebben zou indien ik hem, den grooten misdadiger, gelykstelde met de kleine ploerten in 't parterre van dien schouwburg. Al blyf ik beweren dat de soort dier nieuwe rhetoriek goed is, toch behoort er verschil te zyn in maat en wyze van toediening. [4] Ik erken dat Van Twist recht heeft op iets beters dan een oorveeg. Vooral nu ik gezien heb hoe makkelyk zeker soort van bedeelden zulk een demonstratie aannemen en meedragen.

En nog iets. Die Van Twist moge een vervelend voorbeeld zyn van gewetenlooze luie zelfzucht, hy is noch de eenige, noch de meest schuldige die gekastyd moet worden. Dit zy dus voortaan myn optelossen voorstel: hoe moeten de vele personen die schuldig zyn aan 't bederf van ons Volk worden gestraft, zonder dat een hunner te klagen hebbe over gebrek aan behoorlyke waardeering zyner medeplichtigheid? [4]

Ik zàl de oplossing vinden! Er zyn moeielyker dingen geschied dan 't straffen van 'n paar dozyn schelmen.


[1] " Sedert jaren trachtte ik, eerst in kleinen kring, later op vry grooter terrein, goed te doen. Ik legde my toe op 't verkrygen van wat kennis, ik zocht naar waarheid. En waar ik iets meende gevonden te hebben, deelde ik den uitslag mede, eerst alleen waar ik geroepen was tot het uiten myner meening, en sedert 'n vyftal jaren, ook daar waar ik myzelf riep. Maar voor ik overging van 't byzondere tot het algemeene, gaf ik een voorbeeld van de oprechtheid myner pogingen. Ik offerde niet meer of min dan alles wat ik had, en dacht dat men dit genoeg vinden zou. Welnu, 't schynt niet voldoende geweest om iets anders te bewerken dan wat toejuiching over m'n geschryf. Wel heb ik daaraan ten laatste een eind gemaakt, door de herhaalde verklaring dat my zùlk gevolg van myn poging walgt, maar daarvoor trad niets in de plaats dan 't eerbiedig zwygen waarop Jehovah zoo byzonder gesteld was. My bevalt het niet."

Multatuli vervolgt hier het vorige idee, dat handelt over z'n uitdelen van oorvegen in een Amsterdamse schouwburg.

Wat hij in het citaat zegt is een goede algemene samenvatting van veel van wat hem dreef (zoeken naar kennis en eerlijk de waarheid spreken); wat er gebeurde (eerlijk de waarheid spreken over maatschappelijke misstanden); hoe daarop gereageerd werd (u schrijft zo mooi en bent zo kritisch dat we u doodzwijgen); en wat M. daarvan vond ('t is dezelfde karakterloze lafheid die ten grondslag ligt aan de meeste maatschappelijke misstanden).


[2] "Ik schyn moeielyker te voldoen dan ‘Israels God.’ Nu, dit spreekt vanzelf. Ik heb my meer moeite getroost dan hy, en had nooit 'n zevenden dag om te rusten. Ook ben ik sterfelyk, en heb dus minder tyd tot wachten."

Dit is weer een vergelijking van Multatuli van zichzelf met Jezus die hem niet populairder maakte onder gelovigen.

Een probleem in iedere discussie tussen religieus gelovigen en ongelovigen of aanhangers van een ander geloof is dat de religieuse waarheden van de één behoren tot wat een ander voor waanzin houdt - of zou houden, als het geen religie was. En als Jezus niet de zoon van God was, dan waren er minstens diverse steekjes los aan hem, hoe goed z'n bedoelingen ook waren en hoe mooi hij ook gepreekt kan hebben.


[3] "Myn oorvegen-betoog - thesis, deductie en slotsom, alles uit één stuk - is me byzonder goed bevallen."

Ik kan het niet écht geloven. Het resultaat voor M. was in ieder geval dat er de komende jaren een vonnis was dat hem verhinderde in Nederland te verblijven omdat hij het risico liep gearresteerd te worden. Verder deed het zijn reputatie natuurlijk geen goed. Overigens werd het vonnis enkele jaren later ingetrokken, namelijk toen het even leek alsof M. voor de toen zittende regering zou kunnen gaan schrijven.


[4] "Dit zy dus voortaan myn optelossen voorstel: hoe moeten de vele personen die schuldig zyn aan 't bederf van ons Volk worden gestraft, zonder dat een hunner te klagen hebbe over gebrek aan behoorlyke waardeering zyner medeplichtigheid?"

Nee, dat is niet de juiste vraagstelling. Een aanzienlijk betere verwante vraagstelling is: hoe moeten de vele personen die schuldig zyn aan 't bederf van ons Volk worden verwijderd, zonder dat de maatschappij geruïneerd wordt en zonder dat vele schuldeloze personen geschaad worden?

Want waar M.'s hele kritiek van de misstanden in Nederland en Nederlands Indië naar tendeerde was maatschappelijke revolutie - zie onder 217 - en inderdaad leefde hij in een tijd waarin veel revolutie gepredikt werd, namelijk door communisten, socialisten, anarchisten, syndicalisten, alle vertegenwoordigers van pas ontstane bewegingen met enig succes, als de onderdrukte grote volksopstanden van 1848 (revolutiejaar) en 1871 (commune van Parijs) "succes" mogen heten.

Er zijn vele interessante verschillen tussen M.'s ideen en die van z'n revoutionaire tijdgenoten. Twee zijn dat M.'s proza veel beter geschreven was en dat hij werkelijk opgang maakte als schrijver, wat Marx, Bakoenin, Kropotkin, Proudhon etc. niet deden en dat M.'s ideen heel anders van inhoud waren.

Mijn eigen inschatting is dat de enige mogelijkheid voor de meeste door M. gewenste maatschappelijke veranderingen was dat hij erin geslaagd zou zijn een aanzienlijk deel van de toen heersende maatschappelijke élite en de hogere stand te overtuigen, wat hij feitelijk probeerde te doen met z'n Ideen, maar zonder het minste succes te hebben.

Idee 539.