Idee 493.                                                 


Men kan de leugens verdeelen in algemeene en byzondere. Of, juister misschien, in organieke en speciale.

Veel ouders en opvoeders die hun kind streng berispen over 't zeggen van 'n onwaarheid, schamen zich niet over den nen grooten leugen der geheele opvoeding. Ze nemen kwalyk dat er een distel groeit op 't veld dat zyzelf maakten tot 'n wildernis. # [1]

 #  Er bestaat - als tusschen deugden en deugd - groot verschil tusschen onwaarheid spreken en onwaar zyn. Zeer oprechte menschen zullen soms iets onwaars zeggen, terwyl anderen z slinks het uitspreken eener stellige onwaarheid weten te vermyden, dat hun geheel zedelyk bestaan den menschenkenner voor oogen ligt als n doorgaande leugen. Dit laatste is, helaas, het kenmerk der Maatschappy, zoo als zy zich vertoont in Kerk, op de School, in Politiek, op de Beurs, in de Dagbladen, in Letterkunde... overal! [2] Niemand zou willen te-doen hebben met 'n individu die zich schuldig maakte aan de karakterloosheid van: ieder-een. Men is slecht. Dit is dan ook de hoofdoorzaak der sociale rampen waaraan wy lyden. Herstel is onmogelyk zonder terugkeer tot Waarheid. (1872) [3]


[1] "Veel ouders en opvoeders die hun kind streng berispen over 't zeggen van 'n onwaarheid, schamen zich niet over den nen grooten leugen der geheele opvoeding. Ze nemen kwalyk dat er een distel groeit op 't veld dat zyzelf maakten tot 'n wildernis."

Ja, zo gaat dat. Maar de reden is makkelijk te begrijpen: De ouders hebben er belang bij dat hun kinderen niet liegen tegen hen, maar leren liegen tegen iedereen die niet tot hun groep behoort. Voor kinderen is dit moeilijk te begrijpen, en de meesten leren het niet voor hun puberteit. Zie 74.


[2] "Er bestaat - als tusschen deugden en deugd - groot verschil tusschen onwaarheid spreken en onwaar zyn. Zeer oprechte menschen zullen soms iets onwaars zeggen, terwyl anderen z slinks het uitspreken eener stellige onwaarheid weten te vermyden, dat hun geheel zedelyk bestaan den menschenkenner voor oogen ligt als n doorgaande leugen. Dit laatste is, helaas, het kenmerk der Maatschappy, zoo als zy zich vertoont in Kerk, op de School, in Politiek, op de Beurs, in de Dagbladen, in Letterkunde... overal!"

Juist - en zie mijn commentaren bij 74, 276, 423. En zie M.'s conceptie van de Ideen, want hij is hier weer eens aangeland bij zijn fundamentele inspiratie voor de Ideen: De leugens waarmee de maatschappij en het kwaad in stand gehouden wordt.


[3] "Niemand zou willen te-doen hebben met 'n individu die zich schuldig maakte aan de karakterloosheid van: ieder-een. Men is slecht. Dit is dan ook de hoofdoorzaak der sociale rampen waaraan wy lyden. Herstel is onmogelyk zonder terugkeer tot Waarheid."

Ook dit lijkt me overwegend waar, maar er schuilt hier een grote moeilijkheid. Stel, met Multatuli, dat de begrippen van de meeste mensen van de meeste zaken - betreffende: mens, maatschappij, godsdienst, moraal, werkelijkheid, onderwijs, opvoeding - overwegend onzinnig en onwaarachtig zijn en indien waar maar ten dele waar zijn, en dat de moraal van de meerderheid op veel schijnheiligheid en conformisme neerkomt. Stel, met Multatuli, dat de enige oplossing hieraan te ontkomen is dat "men" - de meerderheid, de massa - beter nadenkt en zich eerlijker en rechtvaardiger gedraagt.

Dan blijft het fundamentele probleem dat mensen niet veel beter kunnen dan ze doen, al zouden ze willen. Alleen uitzonderlijke mensen zijn in staat tot het hebben van en leven naar uitzonderlijke begrippen - en zij zullen daarom door de meerderheid gemeden en gediscrimineerd worden, niet vanwege hun begrippen maar vanwege hun anders zijn dan "men" - weldenkende, welwillende gesundes Volksempfinden "denkende" - doorsnee "men" is, en doet, en vindt. En zo is 't altijd geweest onder mensen.

Idee 493.