Idee 459                                                 


Kunst - in hoogen zin - is een der krachtigste middelen tot het opwekken van schoonheidsgevoel. Dat is: ter veredeling. Dat is: tot oefening in de bekwaamheid om te genieten. Dat is: om deugdzaam te wezen. Dat is: te naderen aan geluk. [1]

Regeerders die meenen dat kunst geen regeeringszaak is  *   maken 't regeeren tot 'n kunstje. [2]

*  Dit namelyk was door den heer Thorbecke beweerd. Misschien heeft hy zich anders uitgedrukt dan z'n bedoeling was, schoon de dorheid dezer meening geheel strookt met de wyze waarop hy zich in andere opzichten deed kennen.
Hoe dit zy, ik beweer geenszins dat de Kunst by den Staat in den kost moet besteed worden. Officieele broeiery houd ik voor nadeelig. (blzz. 77 en 90, III.) Maar wel is 't de plicht der Regeering kunst en schoonheidsgevoel optenemen in den kring van staathuishoudkundige gegevens. Dit wordt ook door de economisten te veel over het hoofd gezien, en 't is wel treurig dat men, naast den boer die 'n aardappel heeft... laten groeien, zoo heel nederig een plaatsje vragen moet voor den artist die dan toch ˇˇk waarde heeft voortgebracht. De enorme prysverhooging die 'n stuk yzer ondergaat door het te veranderen in horlogeveeren, is bekend. Toch is de daaraan besteedde arbeid grootendeels slechts van fabriekmatigen aard. Ik dring aan op staathuishoudkundigen eerbied voor de inspanning van den kunstenaar, in wiens voortbrengsels het verschil der waarde van grondstof en bewerkt artikel veel grooter is.
En ook in andere opzichten is de barre opinie van den heer Th. te veroordeelen. Geest, smaak, kunstgevoel, genialiteit - 't woord wordt heden-ten-dage allertreurigst misbruikt - en zelfs genie... al die hoedanigheden bevinden zich tegenwoordig waarlyk niet in bloeienden toestand. Mag nu 'n minister zyn officieel standpunt misbruiken, om een minachtend stempel te zetten op de vooroordeelen der Kappelluţ? ĹKunst is geen Regeeringszaakĺ zegt gy - koffi en suiker wŔl, niet waar? - welnu, Mr. Thorbecke, ik hield altyd het regeeren voor iets zeer moeielyks, doch naar de wyze waarop gy u afmaakt van die taak, kom ik tot de overtuiging dat uw regeeren - zˇˇ regeeren - geen Kunst is. (1872)


[1] "Kunst - in hoogen zin - is een der krachtigste middelen tot het opwekken van schoonheidsgevoel. Dat is: ter veredeling. Dat is: tot oefening in de bekwaamheid om te genieten. Dat is: om deugdzaam te wezen. Dat is: te naderen aan geluk."

Dit vat een aantal meningen van Multatuli kort samen waar ik 't overwegend mee oneens ben. Bijna even kort:

Schoonheidsgevoel leidt tot kunst eerder dan omgekeerd. Kunst die doelt op veredeling is vrijwel altijd smakeloze propaganda of morele kitsch. Genieten kan evenmin geleerd worden als kleuren zien. Zelfs als deugd als doel het verhogen van genot of verminderen van leed heeft dan nog bestaat deugd vooral in onthouding en zelfbeheersing en niet in genot. En het is zinniger te streven naar verminderen van leed dan naar vermeerderen van geluk (behalve voor wie absoluut verslaafd wil raken aan hero´ne of coca´ne).


[2] Regeerders die meenen dat kunst geen regeeringszaak is  *   maken 't regeeren tot 'n kunstje.

Het probleem is wat ingewikkeld.

Wat Thorbecke bedoeld kÓn hebben is dat de staat zich moet onthouden in het voorschrijven van wat mooi en lelijk is en dit overlaten aan de burgers zelf, die zelfstandig mogen en behoren te bepalen wat ze geloven en waarderen. Zo gezien is dit een redelijk liberaal standpunt.

Wat Thorbecke ook bedoeld kÓn hebben is dat de staat zich moet onthouden van propaganda. Ook dit is een redelijk liberaal standpunt. En er zijn nauwelijks of geen groter gruwelen op kunstterrein dan de staatsgruwelen van het socialistisch realisme: Edelkitsch voor de massa, zogenaamd opvoedkundig, maar feitelijk door en door verleugend en vervalst.

Waar Multatuli gelijk in had is dat een behoorlijke regering in ieder geval zorgt dat de voorwaarden bestaan waarin kunst en wetenschappen kunnen floreren.

Idee 459