Idee 77.                                                 

- Inderdaad, die man is...

M'n vriend of zoo-iets, hield daarop 'n verhandeling over mislukte genieŽn - die er niet zyn - en trachtte my overtehalen iets te doen voor den man die zo gedťklasseerd was.

Ik dacht na. Ik legde de klyige kruim van 't broodje naast de aan 't geheugen klevende brokstukken onsterfelykheid, en kwam tot deze konkluzie:

Als 't waar is, dat die onsterfelykheid minder klyig is en voedzamer dan 't broodje - wat ik niet weet - dan moet die man chassez-croisez kommanderen aan beroep en roeping. Hy moet brood bakken in leegen tyd, en onsterfelykheid van 's middags vier tot 's morgens acht.

Voor M. zal het bitter geweest zijn later zijn eigen woorden te lezen "over mislukte genieŽn -- die er niet zyn", want hij moet zichzelf voorgekomen zijn als zo iemand, en was er toch nog steeds (vliegers oplatend met z'n aangenomen zoon, buiten de grens van z'n geboorteland).

Laat ik dus een moment ingaan op over genieŽn en het mislukken ervan, wat wel degelijk mogelijk is.

Eerst genieŽn. Wat is een genie?

Kortweg, iemand die excelleert in het bedenken van nieuwe ideeŽn en formuleringen, in die mate dat z'n excellentie daarin - of dat nu talig is, als met Shakespeare, tekenend is, als met Da Vinci, beeldend is, als met Michel Angelo, wiskundig is, als met Newton, Euler en Gauss, of muzikaal, als met Mozart en Beethoven - voor de zeer grote meerderheid van wie enigermate bevoegd is tot oordelen zeer evident is.

Dan hun mislukken.

Zoals ik het formuleerde, lijkt het moeilijk te mislukken, voor een werkelijk genie, omdat z'n excellentie immers zo evident is, en de maatschappij grote behoefte heeft aan zulke schaarse excellentie, en dus zeer genegen is zo iemand kansen te geven z'n exceptionele genie te gebruiken en toe te passen tot nut van eenieder.

Helaas is dat vaak niet zo, en vooral niet met genieŽn wier genie niet ligt in betrekkelijk onschuldig vermaak - muziek, schilderen, beeldhouwen, schaken, wiskunde - maar in het produceren van maatschappelijk gevaarlijke ideeŽn, zoals Multatuli, en zoals twee van z'n filosofische tijdgenoten, Marx en Nietzsche.

Multatuli mislukte in al z'n maatschappelijke ambities, en mislukte in eigen ogen ook nog als schrijver en wijsgeer, en dat niet bij gebrek aan opgang maar door gebrek aan adekwaat begrip, ook (en vooral) bij z'n medestanders.

Toch was hij een genie, omdat hij evident veel beter na kon denken en formuleren dan ieder van z'n Nederlandse tijdgenoten - en volgens mij ook dan ieder van z'n bekende tijdgenoten buiten Nederland:

Er was eenvoudig niemand die zo schitterend schreef, over zoveel onderwerpen, met zoveel moed, zoveel scherpzinnigheid, zoveel helderheid, zoveel fraaie gelijkenissen en epigrammen.

Maar Multatuli mislukte in z'n ambities door het gebrek aan niveau - karakter, intellect, moed - van z'n medemensen, en werd ook door degenen die na hem kwamen nauwelijks met begrip gelezen, en vond ook later nauwelijks navolging, en zeker niet filosofisch of maatschappelijk.

Het is interessant de twee parallelen die ik noemde met hem te vergelijken, Marx en Nietzsche.

Beiden waren bij hun leven eveneens maatschappelijke mislukkingen, weliswaar geacht in kleine radikale kring, maar door vrijwel iedereen die maatschappelijk meetelde niet serieus genomen, niet gelezen, niet gerecenseerd, en niet geholpen.

Beiden waren volgens hun bewonderaars en volgelingen geniaal (wat ikzelf makkelijker toestem in Nietzsche dan in Marx). En beiden verschillen sterk van hun tijdgenoot Multatuli in dat Marx en Nietzsche een ZEER grote invloed hadden op de maatschappelijke ontwikkelingen in de 20e eeuw, want de ťťn was de grondlegger van het communisme en de ander van het fascisme, hoewel het rechtvaardig is op te merken dat gťťn van beiden veel waardering of begrip zouden hebben gehad voor wat hun volgelingen bakten van hun ideeŽn.

Tenslotte: Ik stel Multatuli zowel intellectueel en moreel als stylistisch hoger dan Marx en Nietzsche, en merk op dat het VOOR hem pleit (en tegen Marx en Nietzsche) dat degenen die na hem kwamen in z'n overigens schitterend geschreven werk geen denkbeelden en waarden vonden die ze konden prostitueren voor hun eigen totalitaire aandriften:

Hij schreef te helder en dacht te goed om misbruikt te worden door politieke stelselaars.

Idee 77.