Welcome to the Multatuli  pages of Maarten Maartensz. See:  Help + Map + Tour + Tips + Notes + News + Home


 

Inleiding ideeŽn.                                


*) Wees door de Natuur bedeeld met zucht naar kennis... maak van het streven naar waarheid uw hoofddoel, uw enig doel... offer alles op aan dat streven... verwaarloos alle belangen om dat ťťne belang... betaal de geringe kans op slagen met uw rust, met uw gezondheid, met uw welvaart, met alles wat een mensch offeren kan... verlaat vrouw en kind, zeggende: Vrouwe, wat heb ik met u te doen? Kind, wat heb ik met u te doen? Ik zoek de waarheid... ziedaar myne vrouw, ziedaar 't kind van m'n hart.

Trek naar de woestyn... sla u een kemelhuid om de lenden... omgord u met lederen riem... voed u met sprinkhanen en wilden honing.

Denk, peins, overweeg... twyfel... overweeg nogmaals, en weder, en nogeens... altyd door, altyd opnieuw.

Rek u begrip tot de uiterste grens der mogelykheid van kennen, kunnen, weten en begrypen.

Schroef de hoogte van uw denkvermogen op tot de hoogste mate van bevatting.

Span uwe gedachten voor de logge vracht van alle onopgeloste vraagstukken... zweep ze voort met de kracht van uwen wil tot raders en zeelen kraken...

Hebt gy dit alles gedaan.

Als ge dan eindelyk meent iets te hebben geleerd, iets te weten, iets te begrypen...

Keer dan terug uit de woestyn. Volg de inspraken van uw hart dat aandryft tot meedeeling, en zeg:

-- Broeders, ik geloof deze zaak is alzoo...

Dan zal er afscheiding zyn tusschen wie u hooren.

Een gedeelte zal roepen:

-- Deze mensch is slecht.

Dit zeggen zy die nadachten over de onderwerpen welke u bezighielden, maar die niet nadachten als gy in de woestyn. Zij noemen u slecht, wyl zy vreezen dat het volk offer zal schatten boven gebrek aan offer, en inspanning nemen tot maatstaf om 't slagen te meten.

Antwoord dezulken door te wyzen op uw versleten kleed van kemelvel.

Een ander gedeelte zal bestaan uit hen die nooit hoorden van de dingen die ge overdacht, uit lieden die zich bezighielden met niets, al den tyd dien gy sleet in zoo zwaren arbeid.

En weder zullen dezen zich verdeelen.

Het eerste deel zal zeggen:

-- M'neer, net m'n idee.

Toon denzulken uw kleed van kemelvel, dat ge versleet in de woestyn.

Maar 't ander deel zal zeggen:

-- Meneer, dat ben ik niet met je eens.

Wys hen op 't versleten kemelvel dat uw kleed was in de woestyn.

Dan zal 't volk roepen:

-- Wie is deze die een versleten kleed geeft als bewys?

Antwoord daarop:

-- Broeders, ik bid u in myn kleed geen bewys te zoeken voor wat ik zeide, maar een aansporing om te overdenken wat ik gezegd heb.

*) Vgl. noot by 't slot van 763.


Een "kemelvel" is de huid van een kameel of dromedaris - die erg moeilijk slijt, en door Mohammedanen wel als bidkleed gebruikt werd, zodat de mate van slijtage als maat zou kunnen dienen voor Mohammedaanse voortreffelijkheid inzake vraagstukken van ziel en geest.

Multatuli geeft in deze inleiding schetsmatig aan wat z'n ideeŽn zijn: Ontboezemingen van een profeten-natuur, en wel ťťn door de Natuur bedeeld met zucht naar kennis... maak van het streven naar waarheid uw hoofddoel, uw enig doel... offer alles op aan dat streven... verwaarloos alle belangen om dat ťťne belang... betaal de geringe kans op slagen met uw rust, met uw gezondheid, met uw welvaart, met alles wat een mensch offeren kan..

En hij geeft hier aan hoe z'n ideeŽn op te vatten zijn: Als een aansporing om te overdenken wat ik gezegd heb. Niet meer, en niet minder.

Daartussen gaat hij in op diverse vormen van algemeen wanbegrip waaraan iedereen is blootgesteld die originele ideeŽn heeft, of zelfs maar nieuwe formuleringen voor versleten frases.

Ik wil hier alleen wat kort opmerken over Multatuli's profeten-natuur - waarover ook iets meer in mijn commentaar op het motto van de ideeŽn - en over z'n ideeŽn.

Mij komen Multatuli's ideeŽn voor als zowel het beste Nederlands als de beste filosofie die ooit in het Nederlands geschreven is. Ze bestaan uit in totaal 7 boekdelen; zijn geschreven en voor 't eerst uitgegeven tussen 1862 en 1879; en zijn - nog steeds! - volkomen verschillend van alles wat daarvoor en daarna in het Nederlands gepubliceerd is.

De verschillen zijn verschillen van presentatie, van stijl, van inhoud, van zeggingskracht, van bereik, van diepgang, van rijkheid aan onderwerpen - en ook, wat betreft de profeten-natuur die ik noemde, van zeer grote persoonlijke moed, morele overtuiging en waarachtigheid, want Multatuli stelde werkelijk ŗlles wat hij had - vrouw, kinderen, carriŤre, inkomen, status - op het spel om z'n eerlijke mening te zeggen over de samenleving waar hij het ongeluk had in geboren te worden; over het volk van schijnheilig-femelende rovers en dieven dat hem, na z'n dood uiteraard, tot "onze grootste schrijver" uitriep; en deed dat in een Nederlands van een kwaliteit, een levendigheid, een sierlijkheid, een directheid, een scherpzinnigheid, een humor, een sarcasme, een diepgang, en een geconcentreerdheid dat z'n weerga niet kent, en dat altijd een genot is om te lezen.

Dit geeft de redenen voor mijn interesse in Multatuli's IdeeŽn, en een deel van de redenen om ze van mijn commentaren te voorzien.

Maar - zo zal de intelligente jongere lezer of lezeres zich afvragen - als dat allemaal zo is, en als die IdeeŽn al bijna 150 jaar oud zijn: Waarom weet ik er zo weinig van, heb ik er weinig of niets over gehoord op school, en schrijft niemand in Nederland over die ideeŽn van Multatuli?

Hier ligt een diep thema, waar ik regelmatig op terug zal komen.

Het algemene antwoord is van een verpletterende eenvoud:

De Nederlander, en de Nederlandse ook, is bijzonder ... dom, bijna altijd, sedert vele eeuwen. En bijzonder huichelachtig, bekrompen, laf en kleingeestig, en nauwelijks geÔnteresseerd in ideeŽn over enig onderwerp, laat staan originele ideeŽn, in schitterend proza, al helemaal niet wanneer die ideeŽn voor een groot deel bestaan uit de meest radikale en vergaande kritiek die er ooit geschreven is over Nederland, Nederlanders, en Nederlands.

Bewijsgronden? Hier is 'r ťťn, geciteerd naar een nawoord bij de 7e bundel ideeŽn in de Querido-uitgave, waar sprake is van een rekenstuk dat Multatuli's uitgever Funke hem in 1874 voorlegt:

"van Max Havelaar zijn minstens 7000 exemplaren verkocht (..), van Minnebrieven 3000, van Vrye-Arbeid 2000, van De bruid daarboven 2500. En van de IdeeŽn, in complete vorm? Zevenhonderd."

Wat volgt is dus gericht aan de zeer zeldzame Nederlander van geest, van moed, van waarheidszin, en van waarachtigheid. Deze zal wat Multatuli schreef lezen en begrijpen alsof het aan hemzelf ontsproot, en zal mijn commentaren lezen als een ondertussen noodzakelijke aanvulling en verduidelijking.

Anderen heb ik niets te zeggen, en schrijf ik niet voor.

Amsterdam
30 april 2001
Maarten Maartensz


Inleiding ideeŽn.                                 

       


Welcome to the Multatuli  pages of Maarten Maartensz. See:  Help + Map + Tour + Tips + Notes + News + Home