Excerpt uit commentaren van MM bij Ideen 5 A - 1047 t/m 1062    - Index 5A


Kinderen en werkelijkheid

Vrijwel alleen kinderen waarderen alledaagse dingen om wat ze zijn, en niet om wat ze schijnen of sociaal betekenen. [1047]


Over geschiedschrijving

Er was ooit, in de vorige eeuw, een Engelse vereniging die zich toelegde op het trachten te bewaren van alledaagse dingen, zodat mensen uit later tijden een beter beeld zouden kunnen vormen van hoe het ooit was, maar ik weet niet wat er van die vereniging geworden is, en het hele streven iets van wat nu normaal is te bewaren voor later schijnt onalledaags.

Eén groot verschil tussen de 20ste eeuw en voorgaande eeuwen is dat er in de 20ste eeuw vrij veel vastgelegd is op geluidsfilm, zodat men later een beter beeld heeft hoe men zich kleedde, bewoog, sprak, voortbewoog etc. dan uit eerder eeuwen bestaat. [1047]


Vragen

Niet alleen leer je weinig of niets als je alleen vraagt naar wat een ander kan antwoorden, maar je zou dan ook eerst moeten vragen of iemand het antwoord weet. [1047]


Menselijke ervaring

Er is tot nu toe geen sluitende verklaring van het menselijk bewustzijn of de menselijke ervaring in natuurkundige termen. Eén mogelijke reden is dat het menselijk brein het meest ingewikkelde orgaan is dat bestaat. [1047a]


Empirische kennis en waarheid

Vrijwel alle empirische kennis is partieel, corrigeerbaar, weerlegbaar, en inderdaad "by-wyze van spreken": Volgens een of ander menselijk model, of naar deze of gene gelijkenis.

Overigens wil dit niet zeggen dat er geen feiten zijn, maar alleen dat het een feit is dat veel menselijke voorstellingen van de feiten hoogstens gedeeltelijk waar zijn.[1047a]


Taalstudie en filosofie

dat "taalstudie een der belangrykste takken van algemeene wysbegeerte is" is nog steeds geen algemeen gedeeld filosofisch inzicht, al valt er veel voor te zeggen, en al is het redelijk vaak beargumenteerd in kringen van analytische, linguistische en logische filosofen in de twintigste eeuw. [1047a]


Nederlandse spelling

De spelling in Nederland wordt nog steeds iedere tien jaar "vernieuwd", zogenaamd "op wetenschappelijke grondslag", maar kennelijk vooral om de uitgevers van de schoolnoeken te gerieven met telkens nieuwe aanleidingen voor telkens nieuwe drukken van telkens duurder schoolboeken.

Neerlandistiek is daarmee economisch belangrijk, want er gaan jaarlijke honderden miljoenen om in de schoolboekenindustrie. Het is ook absurd, en vrijwel het enige hoopgevende over de meest recente spellingshervorming is dat in het eind van 2005 diverse kranten - waaronder Volkskrant en NRC-Handelsbad - besloten hebben de laatste spellingswijziging, die uitblinkt door waanzin als de nieuwe spelling voor "ideëeloos" - ongelogen, lezer! - naast zich neer te leggen.

Wie het goed voor heeft met het Nederlands, of wie alleen maar wil dat het Nederlands van nu of vroeger in de toekomst nog gelezen kan worden door Nederlanders, moet bepleiten dat de spellingsgwijzigingen afgeschaft worden. Alleen de verkopers en drukkers van schoolboeken zullen hierdoor benadeeld worden - de rest van Nederland zal er alleen voordeel van hebben als de spelling niet meer gewijzigd wordt.

Wat al die spellingshervormers telkens weer believen te vergeten is dat een taal niet alleen tijdgenoten helpt communiceren, maar ook de cultuur van eerder van het land waarin die taal gesproken en geschreven wordt helpt meedelen en overdragen ... àls tussenliggende taalhervormers dit mededelingsinstrument niet vrijwel onherkenbaar hebben verminkt.
(..)
Wat is overigens de oorzaak van het feit dat zovelen zoveel geven om spelling, en dat er nog steeds jaarlijks dictees worden gegeven waar de fine fleur van Neerland en Vlaanderen telkens opnieuw niet slaagt enigszins behoorlijk foutloos modern Nederlands te schrijven, vooral omdat 150 jaren Nederlandse spellingshervormingen er alleen in geslaagd zijn Nederlands onschrijfbaar en onuitlegbaar - en geheel onnodig! - ingewikkeld te maken?

Domheid, lezer: 't Is alles domheid en conformisme. Wie werkelijk in taal geïnteresseerd is die houdt zich bezig met wat er in die taal geschreven is. Wie bureaucraat of bestuurder is, of om andere reden zielloos en ideeënloos is, die glorieert in dode en domme kennis van correcte spelling, en het soort geleerdheid en correctheid waar alleen ambtenarenzielen om geven. Helaas leert de geschiedenis dat de meeste mensen hersens hebben die begroot zijn op niets beters of menselijkers dan bureaucraat. [1047a]


Taal en beschaving

Overigens is het een interessant feit dat, als er 100.000 jaar sprekende mensen zijn, de feitelijke beschavingsgeschiedenis toch niet ouder dan zeg 5000 jaar is: Kennelijk kwamen taal en het overig inzicht in de werkelijkheid dat nodig is om land te bebouwen en huizen te bouwen en wetten op te stellen maar langzaam en met moeite tot stand. [1047c]


Nederlands Nederduits

dat Nederlands - Dutch - inderdaad een Duits dialekt is: Een soort platduits. Volgens Duitsers, in ieder geval. [1047d]


 

Taal en brein

In feite is het juist een interessante eigenschap van iedere natuurlijke taal dat deze vrijwel restloos vertaald kan worden in een willekeurige andere natuurlijke taal. Het is uiteindelijk niet de taal die de onderscheidingen trekt waaruit ze opgebouwd is maar de menselijke geest. [1047d]


Menselijk begripsvermogen

Het gebrekkig begripsvermogen van veel mensen gaat niet terug op de al dan niet gebrekkige taal die ze spreken, maar is helaas voornamelijk aangeboren en onoverwinnelijk en onherstelbaar. [1047d]


Taal 1

een groot deel van het nut van de taal is juist dat deze verdeelt en rangschikt. [1047d]


Gibbon en de geschiedenis

Multatuli was bekend met Gibbon's "The decline and fall of the Roman Empire", en bezat het werk zelfs. Hij las het alleen nooit, of slechts zeer gedeeltelijk, wat heel jammer is. Het is het beste werk over geschiedenis dat ik ken.
(..)
In feite is het beste middel tot begrip "
der Mensheid" gewoon "de Geschiedenis der Mensheid", want daarin tonen mensen aan wat ze wel en niet vermogen en deden met alle middelen die ze hebben op dat moment, voorzover ze ze gebruiken. [1047d]


Taal 2

Zoals ik 1047c aangaf bestaat de menselijke taal kennelijk minstens 100.000 jaar, terwijl de menselijke beschavingsgeschiedenis zo'n 5000 jaar telt. Misschien heeft het 90.000 jaren geduurd eer de natuurlijke talen ontwikkeld waren tot het niveau van 5000 of 10.000 jaar geleden. [1047d]


Taal 3

‘De Taal is gansch het Volk’ zeg ik dus de Gentsche Maatschappy na.

Dit is sindsdien een gevleugeld gezegde geworden, naar men mag aannemen o.a. vanwege het voorkomen ervan in de Ideen. Maar of het waar is?

Wat waar is is dat er niets is dat mensen meer onderscheid van andere dieren dan hun taalvermogen, en wat ook waar is is dat volkeren en naties plegen samen en apart gehouden te worden door het al dan niet delen van een natuurlijke taal. En over dat laatste gaat de volgende opmerking: [1047e]


Taal 4

En ik durf meer zeggen: de taal is gansch de mensheid!

Om de redenen die ik in de vorige noot gaf - met het probleem dat er duizenden talen zijn, die de mensen evenzeer gescheiden hebben gehouden als verenigd. [1047e]


Begrippen en termen

De algemene verklaring, althans voor de vanzelfsprekendheid waarmee kleine kinderen in Sinterklazen en menselijke goedertierenheid geloven, moet zijn dat ze de begrippen en termen nog niet hebben verworven om ànders over deze zaken te denken dan ze gepresenteerd worden, of om skeptisch te zijn, twijfel te koesteren etc.

Voor volwassenen ligt het anders, al geldt ook hier dat het zonder de juiste begrippen en termen een heel stuk moeilijker is ideeën te hebben of ontwikkelen over zaken dan wanneer men daarin voorzien is door z'n opvoeding of onderwijs. En dan zijn de begrippen die men opdoet in z'n opvoeding en onderwijs altijd lokaal, altijd partieel zelfs indien juist, en meestal onjuist, onwaarachtig en opgehangen aan onzinnige religieuze of politieke vooronderstellingen. [1048]


Religieuze en politieke grondbegrippen

Hier doelt M. ongetwijfeld onder andere op de moeilijkheid dat wie vindt dat hij een schepper nodig heeft om het universum te verklaren, kennelijk moet vinden dat hij een schepper nodig heeft om de schepper te verklaren, en da capo ad infinitum.

Maar het is waar dat de grondleggers van de religies en de grote meerderheid van de gelovigen dit soort problemen eenvoudig niet plegen te zien, net als kleine kinderen die zich nog geen begrippen maken van sexualiteit, omdat ze daar de woorden nog niet voor hebben en de aanleidingen in hun eigen driftleven ook nog niet vonden.

En het is ook waar dat alle religie en alle politiek teruggaat op hele simpele vooronderstellingen die vrijwel altijd behoorlijk evident onhoudbaar zijn, zowel op logische als feitelijke gronden, althans voor wie ze onbevooroordeeld en rationeel beschouwd. Maar dat laatste is vrijwel altijd ongebruikelijk, ongewenst en niet makkelijk noch vanzelfsprekend. [1048]


Fantastische literatuur en kunst

dat is nu juist één van de reden dat er fantastische literatuur is: Omdat men daarin allerlei werkelijk bestaande problemen geheel kan vermijden en weglaten, en men kan doen en denken en fantaseren alsof de werkelijkheid is zoals deze voorgesteld wordt te zijn. [1048]


Multatuli over andere schrijvers

Het is de moeite waard op te merken dat Multatuli heel zuinig was met z'n lof op andere schrijvers, zodat dit opvallend is. [1048]


Gewoon geloof en gewone taal

Wat men gewoonlijk gelooft, al behoort de men die het gelooft tot de lokale bloem der natie, is overwegend onzin, en de taal waarin het gepresenteerd wordt is meestal conventioneel, gemaakt en niet goed. [1048]


Menselijke vooruitgang en intelligentie

Multatuli's eigen antwoord is: "Neen, we zyn niet vooruit gegaan!", en dat lijkt me nog steeds waar. De reden staat aangeduid in mijn vorige noot: Men kan niet veel beter dan men doet, gemiddeld.

Toch is er één voorbehoud, en dat is dit: Ik geloof dat de meest intelligente mensen in iedere menselijke samenleving geweten hebben dat de vooronderstellingen waarop de geloven en praktijken gebaseerd waren die hun samenleving samen hielden niet rationeel houdbaar waren, en vooral bestonden en bleven bestaan door overlevering, traditie, en onderwijs.

Maar de overgrote meerderheid van deze kleine groep van de meest intelligenten, die in konden zien dat de in hun eigen sameleving gebruikte begrippen onvolledig, onwaarachtig en vooringenomen waren, zullen ook ingezien hebben dat zij zelf niet bij machte waren er iets aanmerkelijk beters voor in de plaats te stellen, en dat bovendien het willen doen daarvan iemand vrijwel altijd maatschappelijk zeer onpopulair maakte. [1048]


Kleine kinderen

dat kleine kinderen kennelijk heel snel leren welke onderwerpen wel discutabel zijn en welke niet. [1048a]


Over het nut van lijden

Wie niet geleden heeft, of niet genoeg geleden, is altyd dom.

Hier ligt weer een verwijzing naar M.'s pseudoniem. Ikzelf geloof er weinig tot niets van: Lijden is niet goed voor mensen, en ze worden er ook niet intelligent van. [1048a]


Macht, gezag en verdeling

De inlander kent noch begrypt onze finesses van gezagsverdeeling. Wie heer is, heeft het opzicht over alles, en byna onbegrensde macht.

Dit zal ongetwijfeld waar zijn, en "onze finesses van gezagsverdeeling" hebben een boel van doen met eeuwen Europese geschiedenis, die heel langzaam pojnlijk en empirisch duidelijk maakten dat vrijwel geen mens veel goed doet met een "byna onbegrensde macht", wat dan weer de reden is om instituties en regels op te stellen die de macht van iedereen beperkt en gedeeltelijk afhankelijk maakt van anderen.
(..)
ik merkte in de vorige noot op dat vrijwel geen mens veel goed doet met een "
byna onbegrensde macht", en dat is in ieder geval wat de geschiedenis leert. De reden is vooral dat waar één vrijwel alle macht heeft alle anderen te weinig vrijheid hebben om iets van zichzelf te kunnen maken.

In dit verband is Suetonius' "The twelve ceasars" interessant, dat heel duidelijk maakt waar almacht op neer komt in de meeste gevallen: Corruptie en tyrannie. [1048a]


Vrouwen in broek

Vrouwen in broek waren toen heel ongebruikelijk in Europa, en dat is generaties lang zo gebleven. Het is dus enigermate opvallend dat in de tijd dat ik dit schrijf - eind 2005, begin 2006 - er in Amsterdam vrijwel geen vrouwen op straat verschijnen die niet in broek gekleed gaan.

Hoewel broeken voor vrouwen al zo'n 35 jaar vrij normaal zijn in Nederland is de tegenwoordige publieke rok- en jurk-loosheid van vrouwen opvallend in het straatbeeld. [1048a]


Overbelaste zintuigen

Uit overmaat van licht voerden ze my in 't stikduister.

Dit is in ieder geval een aardige zegswijze. "Oogverblindend" drukt hetzelfde idee korter uit, en "oorverdovend" trouwens ook. [1048a]


TV en publieke bekendheid

hoeveel TV veranderd heeft: Tegenwoordig zijn de gezichten van - heel - bekende mensen bekend over de hele wereld. [1048a]


Ontwikkelingspsychologie

Een verschil tussen heden en verleden is dat tegenwoordige kinderen uren TV per dag kunnen kijken, en daarmee in ieder geval meer informatie krijgen dan hun overgrootouders, in ieder geval.

Of het erg veel uitmaakt betwijfel ik: Het lijkt toch vooral alsof wat men denkt, doet, en aankan overwegend afhangt van eigen innerlijke rijping, en veel minder van het aanbod dat men krijgt - aangenomen dat dit een zekere minimumkwalititeit heeft. En dan is het natuurlijk wel droef als, zoals in Wouter's geval, het feitelijk aanbod van materiaal en informatie een selectie uit het allerbekrompenste, geestelijk armzaligste, en esthetisch meest gedrochtelijke is.

Maar zoals ik aangaf: Een enigermate hoopgevende bedenking hierbij is dat menselijke ontwikkeling veel meer gedreven wordt door groei en talent dan door aanbod van leerstof of ervaringen. Onderwijs en opvoeding helpen of hinderen, maar kunnen nooit de hoofdzaak vormen van wat men is.
(..)
Dit is het lot van vrijwel iedereen, dat ie zich een totaal wereld- en mens-beeld moet opbouwen uit het vergelijkenderwijs heel weinige en lokaal zeer gekleurde materiaal dat 'm omgeeft, alleen geholpen door hooguit een paar pond hersens en wat z'n omgeving aanreikt als onderwijs en opvoeding.

En het is een interessant feit dat het totale universum waarin men leeft alleen bekend wordt doordat het, zeer partieel, gerepresenteerd wordt door de hersenen.  [1049]


Laaghartigheid en huichelen

Een betuiging kost den laaghartige niets, maar den oprechte is zy 'n daad.

Ja, dat is zo, omdat de laaghartige een geboren en getogen huichelaar is. Helaas brengen de talenten waarmee de meeste mensen niet geboren worden met zich mee dat ze snel leren dat huichelen de veiligste en meest winstgevende weg is om maatschappelijk erbij te horen en carrière te maken. [1049a]


Heldhaftigheid

Heldhaftigheid bestaat niet in het niet hebben van angst, maar in het overwinnen van angst. [1049a]


Over liefde

zoals ik het woord gebruik was er inderdaad sprake van liefde tussen Wouter en Femke: Ze waren bijzonder geïnteresseerd in elkaars persoon; ze deden allebei moeite voor elkaar; ze werden door elkaar emotioneel geraakt; ze voelden anders over elkaar dan over anderen - redenen genoeg om van liefde te spreken. [1049b]


Over mysteries

De wereld is vol mysterien, en wie op klassificeeren gesteld is, zou eigenlyk de menschen kunnen verdeelen naar de soort van geheimen die ze nasporen.

Inderdaad. Maar wellicht is de methode die ze prefereren voor het oplossen van de "mysterien", waarmee ieder's wereld inderdaad gevuld is, belangrijker dan de soort. [1049c]


Bewustzijn

In feite bestaat dat waarmee "men zich over 't algemeen liever bezig houdt" vooral uit wensdenkerij [1049c]


Belangrijke menselijke eigenschappen

Wensdenkerij, domheid en onwetendheid. [1049c]


Gebruikelijke godsdienstige redeneerfout

Men tracht te pronken met zeker produkt dat saamgesteld is uit de faktoren: onderzoek, en: belang der behandelde zaak. Hoe hooger nu de laatste faktor, hoe lager de andere wezen mag.

Juist: Dat is nog steeds een fundamentele overweging in Zaken des Geloofs. Iedere gelovige eist Respect voor z'n eigen vorm van religieuze waanzin of bijgeloof, niet omdat hij er veel van weet of een rationeel beargumenteer gelijk heeft, maar vanwege het gepretendeerde "belang der behandelde zaak". [1049c]


Over 'credo quia absurdum'

De kerkvader Tertullianus probeerde zich hier als volgt uit te draaien: "Credo quia absurdum" - ik gelóóf het omdat het absurd is. Maar dit is op nogal wat manieren oneerlijke falsche Spitzfindigkeit. Ik noem er twee.

Ten eerste: Het is zeer de vraag of men werkelijke tegenspraken, zoals het katholieke mysterie van de drie-éénheid (God is één en toch drie: de vader, de zoon en de heilige geest) werkelijk kan geloven. Mij dunkt van niet, hoewel het evident is dat men kan doen alsof en zichzelf kan bedriegen.

Ten tweede: Het grote probleem voor wie gelooft in X zonder te begrijpen wat hij gelooft, met of zonder trots dat hij gelooft wat hij niet begrijpt, is waarom men in X gelooft, en niet in het tegendeel, of iets anders onbegrijpelijks, of in helemaal niets. Als "Credo quia absurdum" een argument vóór het geloof is, of als het een argument vóór het geloof is dat men niet begrijpt wat men beweert te geloven, dan moet ieder geloof in wat men niet begrijpt of absurd acht even goed zijn, of het verschil tussen dit of dat geloof een kwestie van smaak zijn. [1049c]


Mensheid en maatschappij

Mensheid en Maatschappy moesten verder zyn op hun leeftyd.

Maar de mensheid wordt iedere generatie opnieuw geboren, en moet dus zelf uitvinden wat mens en maatschappij zijn. Het enige wat daarbij enigermate behulpzaam is zijn de ideeën van voorgaande mensen - maar die moet men dan wel kunnen en willen kennen. En dan nog is een groot deel ervan onzin en wensdenkerij, en voorzover het dat niet is vaak boven de vermogens can de doorsnee. [1049c]


Moreel gedrag

Een zinnige gissing over morele gevoelens en uitingen is dat beide zeer veel vaker gehuicheld worden dan dat ze werkelijk spelen. Dit is trouwens niet altijd slecht of minderwaardig: Beleefdheid is een deugdje die veel van het maatschappelijk verkeer veraangenaamt, maar gewoonlijk op weinig meer neerkomt dat weten hoe het hoort (daar en dan), en dat daarom doen, ongeveer zoals men rechts of links rijdt omdat dit tot de normen van het land behoort. [1049c]


Neerbuigendheid

Neerbuigendheid is vaak een teken van laagheid. [1049d]


Proza

in ieder geval is de opgang van proza vrijwel altijd aan één van drie dingen te danken: Het is modieus; het is bijzonder; "schryfmenschen" roemen het. [1049d]


Volkssmaak

die volkssmaak, adekwaat aangeduid met "Kitsch" wordt weer bewogen, net als in het geval van schilderijen van wenende zigeunermeisjes, door de wens tot duidelijkheid, overduidelijkheid, onontkoombare opgelegdheid van de emotie waarop gedoeld wordt. [1049d]


Doelen en werken

Ja, en een algemene levensles is dat de reizen naar doelen veel belangrijker, langduriger, waardenvoller en leerzamer zijn dan de doelen die men uiteindelijk wel of niet bereikt. Een tweede algemene levensles in dit verband is dat de doelen die men bereikt zelden of nooit de inhoud en beloning met zich meebrengen waar het om te doen was voordat men ze bereikte. Vrijwel alles van waarde blijkt anders uit te pakken dan men vooraf aannam. [1049d]


Katharsis en toneel

Aristoteles wierp de vraag al op waarom mensen het prettig vinden naar toneel-tragedies te gaan. Multatuli duidt het probleem hier kort aan, ongetwijfeld bewust, en zijn suggestie lijkt me juist: Omdat men wéét dat wat men ziet niet echt is. [1050]


Maatschappelijke carrière

't Was 'n allerfatsoenlykste man, dat kan ik u zeggen! Den heelen avend is er geen onvertogen woord over z'n lippen gekomen

Men vergelijke idee 374, dat nog steeds de beste handleiding vormt voor een succesvolle maatschappelijke carrière, in Nederland en omstreken. [1050]


Zonde en Christendom

Onder alle zonden is de wellust... 'n zeer groote zonde, omdat God het verboden heeft, en omdat alle zonde hier of hier-namaals gestraft wordt...

Multatuli was het hier geheel niet mee eens, en meende zelf dat Deugd = Genot. Ik denk dat niet, en heb bij idee 423 en bij idee 817 uitgelegd waarom niet.

Maar het is wel een feit dat één van de grote misgrepen van de Christelijke moraalleer de Christelijke sexuele moraal is, die van één van de grootste bronnen van menselijk genot iets vies en verwerpelijks maakt. [1050]


Moraaltheoretische grondslagen

Dit is tennaastebij de intellectuele grondslag van alle moraalleer: X is "ongeoorloofd" omdat X ... "niet geoorloofd" is; Y is verplicht omdat Y ... plicht is; en als De Moraal van Onze Maatschappij niet gehandhaafd wordt gaat Onze Maatschappij tenonder. Cirkelredenering heet zoiets: Het is zo, omdat het zo is.
(..)
Hier is de authentieke grondslag van zeer veel morele noties: Guilt by association - het verbieden van X alleen omdat het aan Y doet denken. Zo werden de stoelpoten in nette Victoriaanse huishoudens van hoesjes voorzien, om de dames niet op fallische gedachten te brengen. Dit is natuurlijk even behulpzaam als de aansporing vooral niet en nooit aan een krokodil te denken. [1050]


Kunst, propaganda en socialistisch realisme

Wel, misschien nogal zoals sociaal-realistische kunst, of kitsch, die allebei aan een overmaat van opgelegde erkende goede bedoelingen en morele instructies lijden. Toch is het óók zo dat veel kunst, inclusief veel echte grote kunst, onder het hoofdje "propaganda" valt, en dat Orwell meer gelijk had dan niet met z'n "All art is propaganda". [1050a]


Staat, waarheid en kunst

Wetenschappelijke of wiskundige waarheid zou geen regeringszaak moeten wezen, al dachten Stalin en Lysenko daar heel anders over.
(..)
En in feite zijn twee belangrijke vragen over de staat, aangezien dit het meest machtige instituut in een land is, de volgende: Hoe kunnen burgers beschermd worden tegen de staatsmacht? En wat is het terrein waarop de staat werkzaam behoort te zijn, en welke terreinen behoort de staat over te laten aan de burgers?

Thorbecke's "kunst is geen regeeringszaak.'" waartegen Multatuli zich verzette omdat hij een hekel had aan Thorbecke - zie de grafschriftjes - waarschijnlijk vooral omdat M. vond dat Thorbecke de plaats innam die hijzelf verdiende, is waarschijnlijk in deze zin bedoeld: De kunst is een terrein dat in een behoorlijke liberale staat overgelaten wordt aan de burgerij - al behoort de staat te zorgen dat de voorwaarden voor het kunnen maken van kunst bestaan. [1050b]


De kwaliteiten van bestuurders 1

dan behoort de Staatsman 'n genie te wezen.

Nee, juist niet zou ik zeggen - en zie o.a. mijn kommentaar bij 1002, 77 en 957. Mijn reden is dat échte genieën véél te zeldzaam en uitzonderlijk zijn om ze op te zadelen met iets zo fundamenteel saais en alledaags als besturen pleegt te zijn. Bestuurders behoren bekwaam te zijn, en dus intelligent, behoorlijk, verantwoordelijk en aansprakelijk, maar geen genie: Een Rembrandt behoort te schilderen en niet te besturen. [1050b]



De kwaliteiten van bestuurders 2

Maar waarom? Waarom moeten de leden van een regering even hoog of hoger staan dan de leden van de natie die ze besturen? Ik heb de vraag al iets helderder gesteld dan M. deed, maar in feite behoren beide voorkomens van "de" in de voorgaande zin vervangen worden door "alle" om een heldere en terechte vraag te krijgen.

Het antwoord op die vraag moet zijn: "Nee, dat hoeft niet - en het is te hopen dat het niet zo is, omdat de meest begaafde leden van een samenleving géén bestuurder behoren te zijn". [1050c]


Poëten, media en ideologie

       't Onnozel volkje houdt poëten
       Voor dwaze hoofden vol van waan:
       Maar wilt gy de oorzaak daarvan weten?
       't Ziet gekken voor poëten aan.

Shelley beweerde, een jaar of vijftig voordat dit idee werd geschreven, dat "Poets are the unacknowledged legislators of mankind", in een essay dat "In Defense Of Poetry" heette. Hij zou meer gelijk hebben gehad, afgezien van Homerus en Griekenland, in welk geval er iets voor het idee te zeggen valt,  althans waar het de laatste honderd à honderdvijftig jaar betreft, als hij niet van dichters maar van journalisten had gesproken.

En een deel van de zin van deze opmerking is dat de mensheid geregeerd wordt door ideeën, maar dan vooral door die ideeën die algemeen verbreid zijn, dus gereproduceerd, gestyleerd en tot cliché zijn gemaakt door schoolonderwijs, preek, krant of TV. [1051]


Moderne kunst

Ikzelf behoor tot de tegenwoordig kleine minderheid die een groot deel van de abstracte en moderne schilderkunst, beeldhouwkunst en architectuur voor "kanker der kwakzalvery" houdt, maar registreer dit hier alleen maar. [1051]


Moderne filosofie

Wat "de Wysbegeerte" betreft: Het is waar dat dit vaak een "'n beletsel om tot waarheid te geraken", maar dit komt omdat wie waarheid wil zich tegenwoordig zeer veel beter tot de natuurwetenschappen kan wenden, en omdat de mens een ideologische aap is. "Wysbegeerte" voorziet zelden in een bestaande behoefte naar waarheid en gewoonlijk in een behoefte naar een wereldbeeld, oriëntatie, geloof, zingeving - wat allemaal dorsten zijn die zich emotioneel veel bevredigender laten stillen door wensdenkerij dan door waarheid of wetenschap. [1051]


Politici

In de beoefening van 't niet weten, niet kunnen en niet doen, steken onze Staatspartyen elkander naar de kroon.

En dat is nog steeds zo. Drie belangrijke redenen zijn kennelijk dat wie in politiek gaat dit zelden doet om behoorlijk bestuur te leveren, maar meestal gedreven wordt door de wens op te vallen en macht te hebben; doordat politiek vooral die ijdele publiekshoeren aantrekt die juist niet geschikt zijn voor de publieke ambten die ze najagen; en doordat politiek vooral zoveelste-rangers aantrekt, die niet de begaafdheid hebben te excelleren in kunst of wetenschap, maar wel mateloos ambitieus of publieksgeil zijn.
(..)
Het is niet alleen macht maar ook politiek die corrumpeert. En veel politici worden evident bewogen door ijdelheid en de wens op te vallen. [1051]


Esthetische vormgeving

.. of de ontwikkeling van 't schoonheidsgevoel-zelf niet 'n zeer utilitaire zyde heeft?

Het is in ieder geval een interessant feit dat het bijzonder moeilijk is iets te noemen dat in alledaags gebruik is, wat het ook mag wezen, dat zonder esthetische vormgeving is. Dit geldt zelfs werktuigen: Vrijwel alles dat mensen regelmatig gebruiken wordt verfraaid, althans in hun ogen, met kennelijk geen ander doel dan het plezieren van het oog. [1051a]


Volksvermaak en TV

er ligt, ook in strikt staatkundig-huishoudelyken zin, 'n diepe beteekenis in de wyze waarop 'n Volk zich vermaakt.

Dat is zo. Het volk waaronder ik leef vermaakt zich voornamelijk met TV, drie uren per dag, gemiddeld. [1051a]


Multatuli als patriot

Multatuli was, ondanks alles, een Nederlands patriot in nogal wat opzichten. [1051a]


Censuur

En in feite schijnt censuur eerder de norm dan de uitzondering in de menselijke geschiedenis, tot nu toe, vrijwel altijd om geen andere of betere reden dan dat dit de belangen van de heersers van het moment van kerk en staat diende, of leek te dienen. [1051a]


Multatuli en staatsmannen

De definitie van wat ik 'n Staatsman noem, heb ik nog niet kunnen geven.

We mogen aannemen dat M. hier meende dat er een wezenlijke betekenis was; dat hij die kon geven, met voldoende "loisir" en gemoedsrust; en dat dit belangrijk zou zijn voor het goed beoordelen van politiek en politici.

Natuurlijk kunnen wij wel de naam geven van de werkelijke "Staatsman" die Multatuli op het oog had: Eduard Douwes Dekker. [1051b]


Politieke terminologie

Ik zoek 'n woord, één woord, om Louise's omschryving uittedrukken: ‘omhoog gevallen door gebrek aan zwaarte.’ En dat eene woord vind ik niet.

Leeghoofd? Brulboei? Brallekop? Zakkenvuller? Bestuursparasiet? Waandenker? Volksbedrieger? Beroepsleugenaar? Voorlieger? [1051b]


Macht der opinie 1

Wat telt is alleen of vooral dat men gelooft wordt door zoveel mogelijk mensen, en niet of het waar of zinnig of verstandig of zelfs maar mogelijk is wat men zegt of voorstelt. [1051b]


Levenswijsheid

alles in het leven is voorbijgaand [1051b]


Politieke wijsheid

in de politiek is wat telt niet beginselen maar macht. [1051b]
(..)
De kracht waar het om gaat is macht, en macht is volksgeloof in een voorganger of leiding over een onderdrukkingsapparaat. [1051b]


Alledaagse kwesties

Het is zeker waar dat de meeste "kwestien van den dag", whatever they may be on a given day, bediscussieerd plegen te worden in termen van illusies, waandenkbeelden, onhoudbare idealen, of alleen verbaal gepraktiseerde "normen en waarden". (Voor wie het niet weet: "waarden en normen" was de kunsfrase die aan het hart gebakken lag van de Stoffel die Neerland bepremierde ca. 2005, een man die nog veel maten kleiner was dan voor zijn functie normaal is in Nederland.) [1051b]


Motieven van politici

Over de persoonlijke motieven van politici hoeven we ons geen illusies te vormen, en ons ook niet te buigen (machtswellust, ijdelheid, wil op te vallen), maar toch is dit gewoonlijk niet hun "punt van uitgang" in de politiek, of wat ze erin beweegt. Dat is gewoonlijk de ideologie van de partij waar ze deel van vormen, of anders conformisme aan de wensen van de leider van hun partij. [1051b]


Macht der opinie 2

Er moet toch immers iets zyn, vanwaar de onmisbare kracht eener Regeering uitgaat, niet waar?

Wel: Volksgeloof, illusies, waan van de dag, partij-ideologie, leer van de kerk .... in één woord: Opinies. Zie verder 88. [1051b]


Het Goede en het Ware

alles en iedereen is altijd en overal voorstander van Het Goede, Het Ware, en Het Nobele en handelt en spreekt altijd en overal voor en uit naam van Het Volk. Kortom: Dat ideeën verleugend en idealen geloochend worden voor volksbedrog is geen argument tegen de ideeën of idealen, maar wel een argument voor het wantrouwen van leiders en voorgangers.

Cui bono is vaak een heel goede vraag: Wie heeft er baat bij dat dit geloofd wordt, gezegd wordt, gepraktiseerd wordt, verkondigd wordt? [1051b]


Macht als politiek belangrijkst

"Le premier roi fut un soldat heureux", om Voltaire uit mijn hoofd te citeren: Wie eenmaal de macht heeft door geweld, heeft daarmee ook de macht zijn macht overigens mede te handhaven door onderwijs, leugen, prediking, voorbeeld etc. [1051b]


Macht van de regering

Waarop nu steunt 'n Regeering die niets weten wil van een der hoofdeigenaardigheden - oorzaak en gevolg tevens - van Beschaving?

Eenvoudig: Op leger en politie of op volksgeloof. Daarbij: Hoe onbeschaafd of onbekwaam bestuurders ook mogen zijn, volgens hun tegenstanders in ieder geval, ze zijn gewoonlijk bekwamer dan het gemiddelde van de bevolking die ze leiden. [1051b]


Nederlandse ambtenaren

In 't Nederland waarin ik leef, anno 2006, heeft geen 15% van de ambtenaren ooit een functionerings-gesprek gehad. Het is dus niet zo verwonderlijk dat hooguit 1 op de 10 Nederlandse ambtenaren die ik trof de afgelopen 30 jaar ook maar enigszins moreel behoorlijk of intellectueel redelijk was: Ze staan feitelijk boven of beneden de wet die ze betaald worden te handhaven, en wéten dit. Zie ook onder 116. In dat en dit verband - en ik méén het lezer:

Het eerste, dringendste en belangrijkste dat in Nederland moet veranderen wil het ooit nog beschaafd worden is het geheel opheffen van de ambtelijke stand. [1051c]


Democratische bestuurders en bestuur

al lijkt het me wel een goed idee om minimum-normen te stellen voor wat een kamerlid of minister moet kunnen en kennen, en daarop te toetsen. Maar ik denk dan niet aan psychologie e.d. maar aan wetenschap, wiskunde en geschiedenis.

Bijvoorbeeld .... als we om te beginnen eens zouden eisen dat een kamerlid gepromoveerd moet zijn in een natuurwetenschap, dan zouden we toch met één slag van vrijwel het hele - misschien wel het hele! - huidige kamer-dolhuis van incompetente praatjesmakers en beroepsleugenaars af zijn, en zouden we althans op iemand kunnen stemmen die niet evident een leeghoofd is, nietwaar? Ja, het is een utopisch ideaal, lezer. Maar zie een politiek voorstel dat ik ooit formuleerde. [1051c]


Doorsneemensen en geschiedenis

Maar de groote meerderheid des Volks, de kleine burgerstand, heeft geen geschiedschryver. (..)

De eerste zin is een aardige zegswijze, en is waar in 't algemeen: De meeste menselijke individuen hebben geen eigen geschiedschrijver, en worden geboren, leven en sterven zonder dat het nageslacht, met wie hetzelfde gebeurt, veel of zelfs maar iets van ze weet. (Wellicht dat dit in de nabije toekomst verandert, als het overigens nogal beangstigende plan - vanwege de vele tirannen en dictatoriale staten in de geschiedenis - doorgevoerd is alle levende burgers van een persoonsbewijs te voorzien.) [1051c]


Multatuli en het Protestantisme

Multatuli verzette zich vooral tegen het benepene in het Protestantisme, dat in zijn tijd en eeuwen daarvoor behoorlijk tot zeer drukkend en levensvreugde-bedervend moet zijn geweest. [1051c]


Geldend vooroordeel

dat het nog steeds zo is onder mensen dat "de zeer algemeene" dwalingen waaronder zij leven en lijden vooral die van "de allerbekrompenste klasse" zijn, gedicteerd door domheid of onwetendheid en plaatselijk vooroordeel. [1051c]


Kinderopvoeding

Dat kinderen heel snel leren waarover een welopgevoed kind niet mag spreken, en wat niet deugt, niet netjes is, niet past, en "dus" niet besproken wordt, behalve indirect en onduidelijk. Dit is kennelijk een heel belangrijk opvoedings-mechanisme: De zelf-censuur van kinderen ingegeven door de suggesties van ouders dat zekere thema's niet behoorlijk zouden zijn, en niet bediscussieerd behoren te worden. [1051c]


Algemeen begrip

De grote meerderheid meent vrijwel alles te kennen en begrijpen van een zaak die een behoorlijk mens moet weten als ze de naam ervoor kennen, en weten hoe deze  grammaticaal te gebruiken.
(..)
Men kon gewoonlijk om te beginnen al niet behoorlijk nadenken, en wilde dit meestal ook niet. Men zocht begrippen en termen die de eigen vooroordelen sterkten, en de eigen wensgedachten ondersteunden. [1051c]


Sexuele voorlichting

En hoewel tegenwoordig het klein kroost de porno van het internet kan halen en kennelijk wat eerder en beter sexueel voorgelicht wordt dan vroeger (letterkundig terzijde: aan gestoord-pedante schoolmeesterlijke spellings-nieuwlichterij als "seksueel" doe ik zo min als aan "kserkses" of "ksenofobie"), heb ik niet de indruk dat "de jeugd van tegenwoordig" veel zinniger of vrijer is inzake sexualiteit dan in mijn tienerjaren, die in de zestiger jaren van de twintigste eeuw vielen. De reden is kennelijk vooral dat het emotionerend is, en in het begin vreemd, en dat goede sex vooral een kwestie van wederszijds vertrouwen en begrip is, en dat nog steeds "l'enfer, c'est les autres", ondanks voorlichtende boekjes, videoos en TV-programmas.

Trouwens.... de moderne sexuele voorlichsters, vooral, zijn om zeer van te schrikken, voor de wat meer gevoelige geesten. Wie voorbereid is op Het Wonder Van De Liefde aan de video-hand van Katrien Keyl of Hummie van der Tonnencreek zal pijnlijk teleurgesteld worden, vrees ik. [1051c]


Religie en ethiek

Het geloof mag prediken dat alle mensen gelijk zijn, of bemind behoren te worden, of althans behoorlijk behandeld, maar de gelovigen van het geloof plegen deze geloofsinstructies, op z'n allerbest bovendien, alleen te handhaven tegen leden van hun eigen geloof.

In dit verband: Het hele Christelijke leerstuk van "Bemin uw naasten gelijk uzelve", "Hebt uw buren lief als uzelve" etc. klinkt fraai maar is feitelijk, vanwege de gemiddelde menselijke vermogens en aandriften, in de praktijkt vrijwel alleen een aansporing tot schijnheiligheid, leugens en poses. Het gaat namelijk de gewone menselijke vermogens ver te boven. [1051c]


Eigenbelang als hoofdnorm

Multatuli had de bedoelde geslepenheid in het geheel niet, en deze komt neer op het altijd onderkennen van het eigenbelang dat een zaak heeft: "Wat is hier mìjn voordeel aan, als ik handig ben?" is de vraag die de aldus geslepen persoon zich al dan niet bewust stelt. En: "Hoe kan ik dit, of hem, of haar, voor mijn belang gebruiken?", "Hoe word ik hier beter van?". Voor deze zeer normale menselijke oriëntatie is inderdaad vrijwel geen intelligentie nodig. [1051c]


Bijbel

Wat ik lees, lees ik in de Schrift... dàt lees ik!

De Bijbel - dat trouwens "het boek" betekent - is eeuwen lang voor miljoenen de enige of vrijwel de enige literatuur en het enige boekenbezit geweest.

Het is de moeite waard aan te tekenen dat juffrouw Laps hier een waarachtig Protestants streven uitspreekt, want de Katholieken zijn altijd veel minder enthousiast geweest voor het lezen van de Bijbel, en de eerste Bijbelvertalingen naar een volkstaal stuitten op aanzienlijke protesten van de Katholieke kerk, waarvan de voorgangers vonden dat de gewone gelovigen het Woord van God alleen in het Latijn en bemiddeld door priesters mochten horen. [1052]


Gggristenvolk

- Of, volgens sommigen: gggres, kommenteerde de meester. Kristus of... Gggristus...

Ook dit is nog steeds zo, anno 2006: Er is een groep van Protestanten die de eigen Christelijke voortreffelijkheid uitdrukt door naar zichzelf te verwijzen als Ggggristen, alsof alleen de Ware Christen verdient Ggggristen te heten, en Ggggristen de door de Heer gegeven waarachtige klank is waarmee de waarachtige gelovige, en uitdrukkelijk alléén de waarachtige gelovige Ggggristen, aangeduid wordt. [1052]


Waarachtige gelovigen

De waarachtige gelovige van ieder geloof - religieus of politiek - gelooft tegen de klippen op, tegen de logica in, ongeacht gezond verstand of feitenkennis. Wáár, volgens de gelovige, is wat Het Geloof voorschrijft dat waar is, en hoe onwaarschijnlijker of onlogischer of onalledaagser dit is, hoe meer dit geacht wordt de goedertierenheid, almacht, wonderbaarlijkheid en voorzienigheid van de Heer (Protestants, Katholiek, Islamitisch, Joods, of anderszins) te "bewijzen". "Credo quia absurdum!". [1052]


Geloof en verstand

Ikzelf geloof dat het minder om de ontbrekende "kracht " dan om afwezig of onvoldoende verstand gaat. En overigens is er natuurlijk altijd een grote maatschappelijke pressie op wie afwijkt van de meerderheid in meningen of gedrag om zich aan de meerderheid te conformeren. Ongeacht het geloof of de normen waaraan men anderen tracht te doen conformeren is dit rationeel in de zin dat wie gewoon is voorspelbaar is. [1052]


Menselijk: Huichelen en toneelspel

Was ze dus 'n huichelaarster? Dit is niet zoo gemakkelyk te zeggen. Een zeer slecht mensch was ze zeker, maar we doen de geloovery te veel eer, wanneer we zulke kwalifikatie als onvereenigbaar beschouwen met werkelyk geloof.

Hier ligt een diep menselijk thema, waar ik eerder iets over opgemerkt heb, zoals onder 73, 74 en 107, 116, 136, 220 en 276. Verder zie o.a. 423, 447, 593, "On people" en 616 en 618.

Het gaat uiteindelijk om doen alsof, en het al dan niet de moed hebben zichzelf te zijn, en zich overwegend te geven zoals men is en voelt, inclusief het vele dat men niet weet of weet alleen te gissen of vermoeden.

De overgrote meerderheid van de menselijke individuen bestaat uit falsificaties van wie ze hadden kunnen zijn als ze maar gedurfd zouden hebben, en zijn overwegend rollen zonder werkelijke andere inhoud dan doen alsof om den brode, om de veiligheid, om niet gekritiseerd of vervolgd te worden. "L'enfer, c'est les autres." (Sartre) [1052]


Geloof en inconsequentie

Nu, "die inkonsekwentien" van het geloof plegen natuurlijk geslikt te worden door, vanwege, met hulp, in naam van en met Het Geloof, welk dat ook moge zijn. De twee essenties van ieder Geloof zijn wensdenkerij en cirkel-redenering: Waar is wat wij wensen dat het geval is, en wat wij wensen dat het geval is is waar omdat wij nu eenmaal, voortreffelijke mensen als we zijn, Het Ware Geloof hebben.

Het lijkt mij wel waar dat "Maar de slechte daden die we dagelyks van de meeste vromen te zien krygen, staan geenszins tegen-over hun geloof. Ze gaan daarmee hand-aan-hand, en vloeien er uit voort.", en de voornaamste reden zit weer in het doen alsof. [1052]


De macht door de biecht

dit "leerstelsel over schuldvergiffenis na kontritie" vooral opgesteld en geperfectioneerd is door de Katholieken is dit héél slim bedacht of uitgevoerd door priesters en dominées: Precies het kunnen schenken van absolutie - "uit naam van de Heer" - voor gedane zondes geeft ze veel macht over de gelovige zondaars. [1052]


Geloof en pretentie

Toch is er vrijwel altijd ook sprake van een aanzienlijk kwantum aan "huichelary" bij vrijwel alle gelovigen, althans in de zin van doen alsof: Ze geven bijvoorbeeld voor dat hun geloof groter is dan het werkelijk is, om allerlei nogal voor de hand liggende redenen, als maatschappelijke populariteit. [1052]


Corruptie door literatuur

In feite meende M. dat Bilderdijk en zijn navolgers het volk bedorven hadden, door ze kaf voor koren,  leugen voor waarheid, en pose voor gevoel te onderwijzen, en het aldus te vervalsen, corrumperen en kapot te maken.

Hier valt iets voor te zeggen, maar veel minder dan M. dacht. Het probleem is weer dat gemiddelde men niet veel beter doet dan gemiddelde men kan (droevig en pijnlijk als dit heel vaak is, maar non posse nemo obligatur) en dat bovendien mundus vult decipi: Het volk wil bedrogen worden, omdat wensdenken zoveel makkelijker is en prettiger voelt dan waarachtig rationeel denken, en meedoen met de meute zoveel veiliger en bevredigender dan een eigen standpunt hebben en persoonlijke verantwoordelijkheden uitoefenen ook als de meerderheid dat niet op prijs stelt. [1052a]


Menselijk doorsnee oordeelsvermogen

dat de mensheid pleegt zaken te beoordelen aan de hand van bijzaken. [1052a]


Publiek handelen

Dit is één van de onaangename kenmerken van zeer veel gezelschappen: Het veelvuldig hypocriet pogen tot voorwenden dat men is of voelt wat in feite heel anders is dan voorgewend wordt, maar van iedereen weet dat men daar en dan behoort te doen alsof. [1052a]


Odi profanum vulgus

dat 'odi profanum vulgus': "Ik haat het gewone volk." In een volksdemocratie als Neerland is dit geheel geen populair sentiment, maar hoewel Horatius niet kon weten van Hitler's democratische verkiezing begreep hij heel goed waartoe gewoon volk wel en niet in staat is. [1052a]


Oprechtheid en waarachtigheid

Hy was te eenvoudig-oprecht om verbazing te toonen die hy niet voelde.

Zie 73, 74, 136, 276, lezer. Alleen kinderen, genieën, gekken, en verlichten kunnen dit op de leeftijd der volwassenheid nog. Ik bedoel: "te eenvoudig-oprecht" om niet te tonen wat men "niet voelde". [1052a]


Het spelen van een rol

ikzelf geloof dat de essentie van de zaak niet in het "nabootsen" zit, al dan niet nauwkeurig, maar in het weten dat wat men doet "nabootsen" is: Het bewust en opzettelijk spelen van een rol; het zich ànder voordoen dan men denkt en voelt dat men is.

En het huichelachtige hier, in deze hypocrisie (= toneelspelerij, in het Grieks), komt vooral door de valse pretentie dat men géén rol speelt terwijl men dat wèl doet; dat men niet liegt terwijl men wel liegt; dat men doet alsof men iets is dat men niet is. [1052b]


Nederlandse literatuur

Nederland kent geen of vrijwel geen oorspronkelijke literatuur, want vrijwel alles wat daarvoor doorgaat is nagedaan of afgekeken van buitenlandse voorbeelden, en dat is voor het voortbestaan van Nederland gevaarlijk. [1052b]


Ouderwets literair doel

Men beoogde met Literatuur nobele doelen te dienen, en edele gevoelens uit te drukken en ten voorbeeld te stellen. [1052b]


Nederlandse literatuur en schilderkunst

Maar Wouter had 'n gevoel als iemand die op distelen kauwt, en dan nog verzekeren moet dat ze hem byzonder goed smaken.

Ja, ik ken dat uit eigen ervaring, o.a. van het onderwijs in de Nederlanse Letterkunde. Niet alles was even vervelend, en niets was moeilijk, maar ... wel, laat ik het zo zeggen: Internationaal gezien zijn de Nederlanders, inclusief zij die nu in Belgen zijn, verbazend goede schilders en tekenaars, om een reden die ik nooit behoorlijk toegelicht heb gezien, maar geheel geen interessante of boeiende schrijvers. Er zijn uitzonderingen, maar zelfs Multatuli is internationaal nooit bijzonder bekend geworden als Groot Schrijver.

Met de Engelsen is het precies omgekeerd: Veel internationaal bekende en erkende grote schrijvers, maar weinig eersteklas schilders of tekenaars. Dat Engels tegenwoordig een wereldtaal is heeft er trouwens weinig mee te maken: Wat volstaat is de internationaal bekende schilders en schrijvers van Engeland en Nederland uit de 16e en 17e eeuw in een lijstje te zetten. [1052c]


Bilderdijk en menselijke corruptie door literatuur

M.'s opstelling - dat Bilderdijk één van de hoofdverantwoordelijken is voor de vele verkeerde dingen in de Nederlandse samenleving waar M. zich zich tegen verzette.

Ikzelf vind de taalkundige oefening die gaat volgen heel aardig, maar velen schijnen 'm wat lang te vinden, en ook niet erg nodig. Het is waar dat Multatuli's kritiek lang is, maar er staan heel vermakelijke stukken in (zie bijv. in 1054a waarin M. Bilderdijk parodieert), en het is ook waar dat Bilderdijk niet meer gelezen wordt, behalve door enkele Neerlandici en wellicht ook door sommige snobistisch uitgevallen masochisten.

Ook is het niet zo dat "de bronnen (..) waaruit het verkeerde voortvloeide dat we dagelyks voor oogen zien" bestaan uit Nederlandse literatuur, hoe beroerd, saai, schijnheilig of slecht deze bij gelegenheid (?) ook mag zijn.

Shelley - een jongere tijdgenoot van Bilderdijk - mag beargumenteerd hebben dat "Poets are the unacknowledged legislators of mankind", maar dat was pure wensdenkerij van een poëet, Homerus wellicht uitgezonderd.

Als er dan een verklaring moet worden gegeven wat "de bronnen" zijn "waaruit het verkeerde voortvloeide dat we dagelyks voor oogen zien" dan moeten deze veel eerder in het modale en gemiddelde menselijke hoofd en hart worden gezocht dan in de literatuur die daar ook door geproduceerd wordt: "Stupidity and egoism are the roots of all vice". (Boeddha) [1053]


Hoofdoorzaak van maatschappelijke misère

Wel... in feite heeft de lezer, als ie althans Ideen IV gelezen heeft, al een heel redelijk idee over "de hoofdoorzaken aantewyzen van de verstandelyke, zedelyke en politische nederlandsche volkomenheden": Men kan niet lezen. En men laat zich misleiden door leugens, propaganda, uitvluchten en geschipper van maatschappelijke voorgangers van allerlei soorten.

Aan de andere kant... ik heb al uitgelegd in mijn commentaren bij Ideen IV, en wellicht vaker dan de lezer nodig vond, dat "men" niet kan lezen omdat "men" dom is, en dat "Mit der Dummheit kämpfen selbst die Götter vergebens" (Schiller). [1053]


Multatuli en Van Vloten

Van Vloten was een tijdgenoot van Multatuli die ook radikaal was in zaken van religie en politiek, maar die, anders dan M., welvarend en jarenlang professor was. Hij was enigszins bevriend geweest met M. maar de vriendschap was bekoeld en veranderd in afkeer, kennelijk omdat Van Vloten vond dat Multatuli opgang maakte ten koste van hem, en omdat hij het oneens was met allerlei ideeën van M., en vooral met zijn presentatie van zichzelf, en met Multatuli's ingenomenheid met zichzelf.

Het resultaat was een boek van Van Vloten dat Multatuli's Ideen behandelt, dat "Onkruid onder de tarwe" heet, vanwege M.'s motto van de Ideen "Een zaaier ging uit om te zaaien", waarin M. rijkelijk gekritiseerd wordt.

Multatuli nam dit Van Vloten zeer kwalijk, mede omdat Van Vloten wel een aantal jaren Multatuli's vrouw en kinderen financieel had geholpen, en M. meende dat Van Vloten brieven van Multatuli's vrouw bezat of zou kunnen bezitten die tegen hem konden worden gebruikt, en hem zouden dwingen te zwijgen over Van Vloten. Ook beweerde Multatuli herhaaldelijk dat Van Vloten hem het publicitaire zwijgen had opgelegd, hoewel hij dat ook weer ontkende. Feit is dat M. na de publikatie van "Onkruid onder de tarwe" weinig meer schreef voor publikatie.

Wie hier meer van wil weten verwijs ik naar de biografieën van Multatuli van Hermans en van Van der Meulen. De eerste is ouder, korter, beter geïllustreerd, en over het geheel genomen het best. De tweede is ook redelijk, maar dik en veel minder fraai geïllustreerd, en ruikt meer naar een akademisch proefschrift, wat het dan ook is. [1053]


Over Bilderdijk e.v.a.

... zotte konceptie, platte opvatting, manken gang, verschrompelde denkbeelden, onhandige teekening, gebrekkige diktie, mislukte verhevenheid en verknoeide taal.

Dit is een konkretere samenvatting van M.'s eerdere

De taal is slecht.
De versificatie is slecht.
De historische voorstelling is slecht.
De ontwikkeling der karakters is slecht.
De knoop is slecht.
De ontknooping is slecht.
De strekking is... infaam. 
[1053]


Geloof, moraal en wensdenken

...dat gewoon maken aan leugens. Dat vermoorden van 't zedelykheid-gevoel...

Hier valt meer voor te zeggen, zeker in het geval van religie. Omdat dit een zaak van Geloof is leert men daardoor en daarmee dat geloven zonder enige rationele evidentie, of tegen rationele evidentie in, goed zou zijn; dat huichelen en poseren de sleutel tot de moraal zijn, en dat religieuze moraal vaak niet meer dan dat is (zie [8]); en dat wensdenken een zeer wenselijke manier van denken is. [1053a]


Godsdienst en priesters

Wie dit - godsdienst als castratie van karakters - overdreven vindt moet toch eens overwegen wat de katholieken van hun priesters eisen, en waar dat vaak op uitdraait, bijvoorbeeld met koorknaapjes. [1053a]


De meningen van de meerderheid

Wat als ze het in meerderheid eerlijk meenden? Wat als het volk, dat hun werk immers kocht, er tevreden mee was, zoals in meerderheid het geval was? [1053a]


Menselijk tekort

omdat de mensen in meerderheid niet veel beter konden dan ze deden?  [1053a]


Literatuur en TV

Onder die Voorgangers bekleedden de dichters, de letterkundigen 'n voorname plaats. Ze kunnen beschouwd worden als de Opvoeders van het Volk.

Ja, en de notie dat de schrijvers van literatuur functioneren "als de Opvoeders van het Volk" - "de ingenieurs van de ziel", zei Stalin - was vroeger gebruikelijker dan tegenwoordig. Toch is er nog steeds sprake van bij sommigen, en met sommige auteurs, zoals bijvoorbeeld Salman Rushdie.

Maar het lijkt me overwegend een misvatting: De moderne "Opvoeders van het Volk" werken bij de TV, en overigens krijgen de meeste mensen hun ideeën en waarden van hun ouders, van school, en van de mensen waarmee ze omgaan. [1053a]


Nederlandse recensenten

Onze recensenten hebben waarachtig geen gebrek aan modellen van scheele boekbeschouwing.

Daar zijn het immers recenten voor. Ik heb zelden of nooit een behoorlijke Nederlandse recensie gelezen - één die behoorlijk geschreven, helder, en informatief is, en geen of weinig onzin meedeelt - maar moet toegeven dat ik er ook niet echt veel gelezen heb. Ik at ook weinig koolraap, want dat staat me ook tegen.

Hier staat tegenover dat ik wel eens Engelse recensies heb gelezen, die zeker in de 18e en 19e eeuw regelmatig heel behoorlijk tot zeer goed waren. [1053c]


Geleerdheid

Het is waar dat de meeste geleerdheid bestaat in napraterij van wat een ander uitgezocht of beweerd heeft. Maar dat is op zichzelf onvermijdelijk, hoeveel pedanterie en snobisme er mee gepaard gaat, en advocaten hebben een goed argument voor hun beroepen op jurisprudentie: Het rechtsbeginsel dat gelijke misdrijven gelijk bestraft behoren te worden, dat het zinnig maakt op te voeren wat eerdere rechters in soortgelijke zaken besloten. [1053d]


Gewoon spreken

.. de menschen spreken alsof ze elkaar voor gek houden  ..

Nu is dat heel normaal, voor mensen, zelfs als ze geheel geen Bilderdijkiaans spreken. [1053e]


Deugden in de geschiedenis

Maar ja, de gezegde goederen zijn ook in de geschiedenis zeldzaam, en veel zeldzamer dan ze worden voorgewend. Zo is 't met alle deugden. [1053f]


Redeneren

Hoe het zij, veel redeneringen zijn op zoek naar een konklusie, zonder er één bereikt te hebben. Dat is nu eenmaal een belangrijk doel van redeneren: Uitvinden waar iets heen leidt of kan leiden. [1054]


Religie en kunst

In ieder geval is er nogal wat zeer fraaie door religie of religieuze ideeën of gevoelens ingegeven kunst, zoals veel schilderkunst en veel muziek. [1054]


Multatuli en Bilderdijk

men mag ook aannemen dat één van de goede werken die M. heeft verricht is dat hij de portie Bilderdijk in het onderwijs van het nageslacht aanzienlijk verminderd heeft. [1055]


Gemiddeld menselijk onvermogen

Immers, zovelen hebben met zovelen gedweept die - Hitler, Stalin, Mao - au fond geheel niet deugden, al was dat hun bewonderaars niet duidelijk te maken. [1055]


 Met God

"‘Met God’ kan men 'n Volk krankzinnig maken. Dit ziet men nog dagelyks.", wat een gevleugelde uitspraak is die bekender zou moeten zijn. [1055]


Begripsvermogen, kennis en deugd

Ik hoop dat de lezer intelligent genoeg moge geweest zyn, haar by die gelegenheid niet begrepen te hebben.

Dit - namelijk: het niet begrijpen wat moeilijk of niet te begrijpen is, en het niet weten van iets als men dat iets niet kent - zijn grote deugden die maar weinigen behoorlijk hebben, zeker als het over religie of politiek gaat. [1055a]


Over genie-zijn

Welnu, ik, genie, ik die tot alles in-staat ben

M. meende dit meer wel dan niet. Wat waar is is dat hij een bijzonder groot taalgevoel had, en heel intelligent was, maar geen enkel genie is tot alles in staat, want ook genie is altijd een extreem talent, gewoonlijk gepaard met grote intelligentie. Zie 957. [1055a]


Nederlandse en Engelse literatuur

Het is ondertussen - voor wie 't voorgaande idee las - wel meer dan duidelijk dat Bilderdijkse toneelpoëzie voor een groot deel opzettelijke kromtaal was, vanwege rijm en metrum, en ik neem ook aan dat de meeste toehoorders uit Bilderdijks tijd meenden dat toneelpoëzie zo hoorde, en dat het vast heel mooi was.

Toch zou ik wel willen weten of dit verwrongen verstoethaspelde Hollands toen normaal was onder Nederlandse dichters en toneelschrijvers. (Nee, ik geloof literatuur-historici niet erg. Dit heeft een gang naar een goede bibliotheek nodig, en redelijk wat naar ik vrees zeer saaie uren studie, waarvoor me zowel de lust als de gezondheid ontbreken.)

En het is wat vreemd dat in de tijd dat Bilderdijk Nederlands schreef zoals hij kennelijk deed in Engeland Engels geschreven werd door Coleridge, Wordsworth, Shelley, Lamb, Keats, Byron en Hazlitt. Men vergelijke! [1055b]


 Slecht taalgebruik en slecht bestuur

M.'s punt is natuurlijk dat hij de lezer wil uitleggen hoe slecht taalgebruik tot slecht bestuur en slechte bestuurders leidt, en daarmee hoe Bilderdijk medeverantwoordelijk is voor de Hollandse wantoestanden waar Multatuli een eind aan wilde maken. [1056]


Multatuliaanse hoofdzaken

En nog bestaan er onverlaten die beweren dat men met dat gevèrs z'n gemoed verdraait, en taal verkracht, en waarheid schendt... foei!

En toch is dat niet precies zo, afgezien van taalverkrachting, die me genoegzaam bewezen lijkt: Het leidt pas tot verdraaide gemoederen of geschonden waarheden als men gelooft dat dergelijke poëtische verwrongen bombasterij iets anders is dan dat.

Overigens hebben we hier drie Multatuliaanse hoofdthemaas in één zin: Gemoedsvervalsing (zie: Ideen 1, 73, 74, 136, 276); taalmisbruik (...) en waarheid (1, 11 ...). [1056]


Stoplappen

Inderdaad zijn "stoplappen" belangrijker dan velen denken, omdat ze de schering en inslag vormen van wat de stoplappen-verslaafden voor 'gezond verstand' aanzien en uitmaken. [1056]


Moderne Nederpoëzie

Overigens is dit nog steeds zo in de gebruikelijke Nederpoëzie, met dit verschil dat de letterkunstenaars die dit produceren het ook niet meer nodig vinden te rijmen of een maat te houden: Als 't maar kromtaal is; als 't maar diepzinnig klinkt! [1056]


De erfzonde

dat elk welgeschapen mensch zondig ter-wereld komt

Hier heeft M. het over de leer van de erfzonde, die ongetwijfeld voor velen het leven met een Christelijk geloof zeer verbitterd heeft, en Calvijn het idee gaf dat de mensen voorbeschikt zijn te doen wat ze doen (want: Is God niet almachtig en alwetend, dus in staat te voorzien wat men zàl gaan doen?), en daarmee dat het grootste deel van de menselijke borelingen voorbeschikt is tot eeuwig branden in de hel door z'n oneindig goede goddelijke maker.

Het is grote en kwalijke onzin, maar toch valt er iets voor te zeggen, als allegorie. Ik lijk hier wel een Bijbel-apologeet, maar ben dat toch écht niet - doch terzake: Het punt is dat de overgrote meerderheid van de mensen niet bijzonder goed is en ook (als excuus en verklaring) niet bijzonder intelligent, en dat o.a. daarom, in Gibbon's termen, "History is little else but the register of the crimes, follies and misfortunes of mankind".

Om echter niet tot àl te groot pessimisme of - god verhoede! - tot misanthropie te vervallen: De mensheid is niet zozeer slecht of zondig als zwak, onwetend, dom en geneigd tot emotioneel handelen en wensdenkerij. (Er zijn zeldzame uitzonderingen, ongetwijfeld vooral in uw eigen familie en vriendenkring.) [1056]


Taalmisbruik

Is 't niet treurig dat kunstjes van dit allooi altyd gelukt zyn? Wordt het niet tyd, ons te wapenen tegen zulke bedriegeryen ‘met God?’ En begint de lezer 't analogisch verband te beseffen, tusschen kreupele rymen, verdraaide zinsneden, om-hals gebrachte taal en... verkrachte zedelykheid?

De lezer die tot hier gevorderd is, en enigermate het Nederlands machtig is, moet wel héél traag van geest zijn als ie nòg niet begrepen heeft dat M. dit wil betogen. Toch zijn er minstens drie bedenkingen te maken.

1) Zoals ik in [6] opmerkte hangt het vooral af van hoe serieus men is met z'n kromtaal en z'n geloof dat dit prachtig, kunstig, poëtisch, waarachtig etc. zou zijn. Ik neem aan dat ook niet iedereen in Bilderdijk's gloriedagen voldaan was met 's mans poëtische uitwerpselen, maar er, wellicht daarom, toch wel behoorlijk om kon lachen. Daarbij: Wie Engels, Duits of Frans kende kon weten dat er in het buitenland zéér veel betere toneelstukken geschreven werden dan Bilderdijk bij machte was.

2) Het onderliggende probleem is ook niet taalverkrachting, valse pretenties, "kreupele rymen, verdraaide zinsneden, om-hals gebrachte taal" maar vooral de kwaliteit van het menselijk verstand en de eerlijkheid van het menselijk gemoed.

3) En het is eerder zo dat het gebrekkige hersens of gebrekkige eerlijkheid zijn die tot taalmisbruik leiden dan omgekeerd, en dat men gewoonlijk weinig of niets kan doen of veranderen aan het verstand dat men niet heeft. [1056]


Menselijk streven

Richard II wilde een paard, Elizabeth I meer tijd om te leven, en zo wil en zoekt ieder wat dat 'm uitkomt of behaagt of helpt. [1056]


Uitdrukking en moraliteit

Ziehier alzoo weder de stelling die ik meermalen behandelde, omdat ze my voorkomt van hoog belang te zyn: ‘de wyze van uitdrukking een kenmerk der moraliteit. [1057]


Schrijvers als voorgangers

Er hoeft maar iets te gebeuren, of de media staan vol van zich als wegwijzer, leraar, ziener, kenner, commentator etc. opwerpende schrijvers. Dit ligt minder aan de schrijvers (afgezien van hun eerlijkheid) als aan de media en 't volk, die dit graag zien, en kennelijk redeneren volgens een schema als: "Wij weten zelf niet wat we hiervan moeten denken - laten we het dus aan een bekend personage vragen." En de meeste bekende personages laten graag publiek hun licht schijnen over van alles en nog wat, niet gehinderd door veel of enige relevante kennis. [1057]


Multatuli's schrijversschap

M. heeft zich op vele moeilijk met elkaar rijmende manieren uitgelaten over het en zijn schrijverschap. Een onderliggende reden was dat hij vooral schreef om opgang te maken, en niet om bijdrages aan de Nederlandse literatuur te leveren. [1057]


Leugen en pose

Welnu 't hoofdbestanddeel der letterkunde die het tegenwoordig tydperk voorafging, was Leugen.

Zie de Conceptie van de Ideen.

Overigens lijkt het mij beter van pose dan van leugen te spreken: Mensen, ook schrijvers, spelen rollen in de maatschappij, waarbij veel poses zijn die niet gemeend zijn maar wel tot de rol behoren. Zie o.a. 618. [1057]


Slechtheid en domheid

Slechte menschen zyn altyd dom

Was het maar waar! Socrates beweerde iets dergelijks (wie slecht doet, doet dat omdat hij niet wéét wat goed is), maar het is toch echt onzin: Er zijn heel intelligente slechterikken geweest. [1057]


Multatuli en z'n zoon

Eduard Douwes Dekker's zoon heette ook Eduard, en had een bijzonder slechte relatie met z'n vader, niet geheel zonder redenen. Zijn vader, minstens enigszins malende, gaf hem ooit aan bij de politie van Den Haag vanwege een moord waarmee de zoon niets te maken had, en schreef aan vrienden dat hij hem "'t liefste dood" zag; de zoon maakte de vader na diens  dood voor "een ploert" uit. De biografie van W.F. Hermans geeft meer informatie, en is hierover, zoals over veel meer inzake Multatuli, behoorlijk zinnig. [1057]


Nederlands karakter

Het lijkt de 20ste eeuw wel, na de Duitse bezetting: Plotseling had iedereen in Het Verzet gezeten, achteraf; plotseling had niemand ooit gecollaboreerd; en plotseling was de moord op meer dan 1 op de 100 Nederlanders (ca. 116.000 vermoorde Nederlanse joden, op een bevolking van minder dan 10 miljoen) alléén het werk van Duitsers. Dat laatste is trouwens nog steeds typisch Neerlands gedachtengoed en Neerlandse heldenmoed in Karremans' land. [1058]


De taak des dichters

Is het niet veeleer de taak van dichters om te dichten? Het is echter waar dat er nogal verschillend geoordeeld is in de geschiedenis over wat dichters zijn en behoren te doen. Volgens Plato waren het allemaal leugenaars, die geweerd of verboden zouden worden in Plato's ideale staat; volgens Shelley (jongere tijdgenoot van Bilderdijk) gold "Poets are the unacknowledged legislators of mankind"; en zo zijn er nog heel wat meer verschillende meningen over de taak en positie van dichters. [1058]


De talenten des dichters

Gevoel, Verbeelding en vooral aan Moed!

Dit - Gevoel, Verbeelding, Moed - was een lijst van dichterlijke kenmerken van Da Costa, een volgeling en bewonderaar van Bilderdijk. Het zijn wenselijke hoewel niet erg gebruikelijke kenmerken (in hoge mate) voor een mens, maar niet per se specifiek voor een dichter, lijkt me. Die moet vooral, qua dichter, talent voor taal hebben. [1058]


Menselijk onvermogen

De meeste mensen kunnen niet erg goed nadenken. En daar ligt de wortel van het probleem, en niet in het daarvan afgeleide feit dat mensen gewoonlijk noch goed lezen noch goed schrijven. [1058]


Moderne spelling

Letterkundige noot: Ik spel hier met een "x" omdat ik de nieuwe spelling - die met het krankzinnige maar voorgeschreven "ideëloos", maar ook de daaraan voorgaande, uit 1995 - gruwelijk vind, en trouwens ook geen Kserkses schrijf. En ik ben opgevoed met "sex" en niet met "seks" - en "seks" oogt nu eenmaal niet sexy. Zou de nieuwe spelling daarvan trouwens "seksie" zijn? Of "sektie"? God weet het, maar ik wil het niet weten, want er is niets dommer pedants dan een Nederlandse spellingshervormer.

En ja: 't publiek laat zich spellingshervormingen aanpraten vanwege gebrekkig taaltalent, en omdat ze er kennelijk niet om geeft literatuur uit het verlezen te kunnen lezen zonder moeite of hertaling. Dit wijst overigens op een desinteresse in of haat tegen de Nederlandse literatuur onder gemiddelde Nederlanders die waarachtiger is dan de oordelen die ze zelf publiek maken. [1058a]


Moderne opvoeding van kinderen

Er is nogal wat gruwelijke troep, perversiteiten, fotoos of beschrijvingen van martelingen, niet alleen sexueel, waarvan het onverstandig is ze aan kinderen over te laten. Dit ligt tegenwoordig, met internet, fotografie en video, een stuk anders dan in de 19e eeuw, maar een voorbeeld dat M. kende zijn teksten van De Sade, waarvan hij er althans sommige kende.
(..)
De meeste mensen zijn niet bijzonder intelligent, en kinderen, hoe intelligent ook, weten veel niet wat volwassenen wel kunnen weten.

Ik vind dat men zijn kinderen gedoseerd en met verstand, hulp en eerlijkheid moet blootstellen aan de gigantische hoeveelheid rotzooi, gruwelen, propaganda en overige troep die door boeken, TV, internet etc. verspreid worden. Maar hoe dat goed te doen is een moeilijk vraagstuk. [1058a]


Kunst en onechtheid

Kunst is met valsheid niet gediend, en elke splitsing van oogmerk is 'n valsheid.  

Maar waarom niet? M. verwart oneerlijkheid of onwaarachtigheid (zie idee 1) met niet-kunstig, terwijl veel kunst nu juist géén werkelijkheid representeert, ongeacht trouwens de bedoelingen van de kunstenaar. [1058a]


Esthetica en ethica

Esthetische fraaiheid - schoonheid - is iets anders dan ethische fraaiheid - goedheid. Ik heb dergelijke schemas - eigenlijk elementaire logische exercities - al eens eerder gegeven, en doe het nog maar eens, om een inzicht te krijgen in alle onderhavige logische mogelijkheden:

  Ethisch Esthethisch
Instemming Goed Mooi
Afkeuring Slecht Lelijk

Kortom er zijn vier relevante mogelijkheden:

Een kunstwerk is (vind men)

  • A: Mooi en Goed
  • B: Mooi en Slecht
  • C: Lelijk en Goed
  • D: Lelijk en Slecht

Wat Multatuli kennelijk wil suggereren, of in z'n achterhoofd had, is dat kunst die ingegeven wordt door Goede - eerlijke, zuivere, nobele, you name it - bedoelingen wel Mooi moet zijn, en kunst die ingegeven wordt door Slechte - oneerlijke, onzuivere, onedele, pornografische, you name it again - moeilijk iets anders dan Lelijk kan zijn. [1058a]


Schoonheid en eerlijkheid

Vleitaal, valsheid, verwrongen voorstelling... Leugen, in één woord, kàn niet schoon zyn.

Zie de vorige noot. Dit is een trouwens een soort stelling als "Een slechte vrouw kan niet mooi zijn; een goede vrouw niet lelijk." Was het maar zo eenvoudig! [1058a]


Kunstoordelen

Een centraal punt bij het beoordelen van kunst is dat kunst fantasie is, en geen werkelijkheid.
(..)
Als iemand z'n fantasieën uitgeeft voor waarheid dan liegt hij, maar anders niet. [1058a]


Vooroordelen

Z.M. Vooroordeel

De ongekroonde koning van wat de meerderheid denkt en voelt over om 't even wat.

Dit is trouwens minder erg dan het mag lijken, omdat er veel te beoordelen is in een mensenleven, en weinig tijd. Het probleem met "Z.M. Vooroordeel" schuilt vooral in het onbewuste en in het dogmatische vooroordeel, en verder in het algemeen in het onware vooroordeel. (Er zijn namelijk ook ware vooroordelen.) [1058a]


Ovidius' regel

Och, men kan er te-huis, en op de beurs, en in de Kamer, en... overal waar de zonde wat opbrengt, zoo onbeschroomd op toezondigen

Ik heb Ovidius al eerder geciteerd in dit soort verbanden: Video meliora proboque, deteriora sequor = ik zie het betere en stem toe dat het beter is, doch doe het slechtere. Dit is de gewone weg van het menselijk hart. Waarom? Omdat het slechtere beter betaald, populairder is, meer aanzien geeft, niet maatschappelijk bestraft wordt, makkelijker is, minder moeite kost etc. [1058a]


Het oordeel van de meerderheid

Wat de grote meerderheid, inclusief letterkundigen, literaire critici, academici, schrijvers, dichters etc. vindt van - vooral - de eigen huidige nationale letterkunde is vrijwel altijd vooroordeel, snobisme of chauvinisme, en is zelden gehinderd door veel kennis van niet-nationale letterkunde, en ook zelden bepaald door een zelfstandig talent voor taal. [1058a]


Taalgebruik en voorstelling

Heel veel taal en literatuur is slecht precies omdat de schrijver ervan zich niet voorstelde wat hij schreef, maar in plaats daarvan een rijm probeerde te maken of een cliché of stoplap gebruikte. [1058a]


Teeldelen-emoties

Eén reden is dat "de teeldelen" en alles wat daarmee samenhangt zowel een bron van veel genot kunnen zijn, als een oorzaak van veel sterke emoties. [1058c]


Dichtvermogen en pornografie

Hefboomen en werktuigen van den waren Dichter zyn: Verbeelding, Gevoel en Moed! 

Maar geldt dat niet ook voor de pornograaf? Inclusief de "Moed" iets onwettigs te doen, eventueel, al is het alleen voor geld? [1058c]


Sexuele kennis

Ieder schryver en ieder lezer wéét toch immers hoe 't inderdaad toegaat in de wereld?

Nauwelijks of in het geheel niet, en ook niet inzake sexualiteit en wat daarmee samenhangt. Dat is nog steeds zo, ondanks de zeer toegenomen vrijheid en het grote gemak waarmee ieder die dat wil pornografie kan krijgen tegenwoordig. De meeste mannen en vrouwen weten nog steeds niet veel van sexualiteit en wat daarmee samenhangt, en die onwetendheid was in de 19e eeuw zeer veel groter. In feite weet de grote meerderheid over enig onderwerp nooit meer dan oppervlakkig en publiek bekend is over het onderwerp - en dat is zelden echte wetenschappelijke kennis, gewoonlijk vooroordeel, en ook vrijwel altijd zonder veel historisch of anthropologisch benul. [1058c]


Menselijk onvermogen 2

Wat als - zoals het geval lijkt - de meerderheid weinig verstand heeft, en ook niet veel in 't hart dat waard is geuit te worden? Desalniettemin leven ze, zijn het mensen, hebben ze gevoelens en wensen, hoe plat ook, en ideeën, hoe dom en ongeïnformeerd of bevooroordeeld ook. [1058c]


Lusten in de media

Lager dus, lager!

Het is waar dat zeer veel van wat - bijvoorbeeld - op de TV verschijnt vooral op kruishoogte gericht is, en overigens te dom om aan te zien. Maar het is ook waar dat Moeder Natuur - "die lieve Natuur", mocht M. graag schrijven - mensen zo ingericht heeft dat ze vrijwel hun hele volwassen leven een sterke sexuele behoefte en interesse hebben. [1058c]


Religie en kunst 2

En er is bijzonder veel door religieuze gevoelens, overwegingen, idealen of belangen geïnspireerde kunst, die gebaseerd moet zijn op "valsche gegevens" (want er is hooguit één ware religie, en hoogstwaarschijnlijk géén ware religie), die desalniettemin zeer fraai is. [1058c]


Teeldelen-deugd

De term "teeldeelen-deugd" is aardig, maar feitelijk gaat het hier bedoelde terug op iets anders, en gaat dieper: Chauvinistische wensdenkerij, die alles wat van Ons is en tot Ons Geloof behoort als bijzonder goed en deugdelijk af wil schilderen, ook wanneer dat, zoals met de wonderbaarlijke maagdelijke ontvangstenis van moeder Maria, logisch onmogelijk is. [1058c]


Oorzaken van liegen

Het is wel waar dat de leugen niet altijd een uitvloeisel van het belang is: Regelmatig is de oorzaak angst, of de wens te behagen, of conformisme, of chauvinisme. (Welke rol het belang daarbij speelt is een casuïstische vraag.) [1059a]


Over broedertwisten

Er zijn bijvoorbeeld veel felle en langdurige broedertwisten tussen allerlei soorten socialisten, of tussen allerlei soorten christenen, en de voornaamste reden van die twisten ligt niet in afgunst, maar in overeenkomsten: Men twist vooral om zich van elkaar te blijven onderscheiden. [1059a]


Zekere grondslagen van kennis

Dit is heel verstandig, en verstandiger dan de meeste mensen kennelijk ooit komen over de meeste zaken: Weten iets niet te weten. Dit is één van de meest stellige, zekere en belangrijke vormen van kennis. [1059b]


Multatuli's opvoeding van zijn kinderen

...waar dokter Holsma bezig was met het vervullen van den natuurlyken vaderplicht: hy onderwees z'n kinderen.

Dit is ook Multatuli's opvatting over de plicht van vaders. Het is hem later vaak kwalijk genomen, ook door zijn eigen zoon bijvoorbeeld, dat hij daar zèlf heel weinig van terecht bracht.

Eén reden, en tot zekere hoogte een excuus, is dat hij feitelijk in Nederland zo weinig opgang maakte en - dus - zo weinig geld verdiende dat hij dit niet behoorlijk kon, en zeker niet volgens zijn eigen normen.

Een andere reden, die geen excuus maar wel een verklaring vormt, is dat M. eigenlijk liever samenwoonde met zijn minnares Mimi Hamminck-Schepel, met wie hij na de dood van z'n eerste vrouw trouwde, voor 't fatsoen. Een grond daarvoor was ongetwijfeld dat Mimi een stuk jonger en aantrekkelijker was, en kennelijk meer in sex geïnteresseerd was, dan M.'s eerste vrouw. [1060]


Kinderlijke deugd

omdat kinderen nog niet geleerd hebben fatsoenlijk, behoorlijk, oppassend en moreel te huichelen. Zie o.a. 74. [1060]


Mensenkennis

In dat: ‘ik ken je niet, dus: vyandig!’ openbaart zich 'n zonderlinge opvatting van humaniteit.

Of misschien een heel juist beeld over de gemiddelde medemens? ("Homo homini lupus"). [1060]


Multatuli's gebruik van Latijn en Grieks

Eén reden voor het zeer vaak voorkomen van Latijnse en Griekse uitdrukkingen in M.'s proza is dat hij kennelijk wilde duidelijk maken niet van de straat te zijn. En inderdaad had het overgrote deel van de toenmalige literatoren ook school gegaan met Latijn en Grieks, alleen zagen ze minder reden om dit voortdurend te vertonen. [1060]


Kinderprobleem 1

het is wel waar dat ieder kind vele jaren moet doorbrengen in een klimaat en omgeving die voorzover het kind weet universeel-menselijk zijn, maar feitelijk heel bekrompen of dom of bevooroordeeld kan zijn. [1060]


Mensenkennis 2

Een zinnig vermoeden is dat vrijwel alle zogenaamde mensenkennis bestaat uit gelijke delen projectie uit het eigen gemoed en generalisaties uit de enkele tientallen mensen die men regelmatig meegemaakt heeft. (En als afgestudeerde in de wetenschap der psychologie kan ik de wellicht naïeve lezer melden dat ook in dat vak mensenkennis niet of nauwelijks onderwezen wordt.) [1060a]


Gebruikelijke gronden voor ideeën

De meeste mensen komen tot de overtuigingen die ze hebben door wensdenkerij en naäperij, en niet door zelfstandig onderzoek of relevante kennis. [1060a]


Kinderprobleem 2

het is de moeite waard op te merken dat een kind geen keus heeft: Het moet beginnen met overwegend aan te nemen wat 'm verteld wordt, en kan niet anders. Wie aan alles of aan het meeste twijfelt komt niet verder dan twijfel. Een mens moet allerlei dingen aannemen, was het alleen om een standpunt te verkrijgen dat hij later kan verlaten. [1060a]


Probleem met godsdienstig geloof

Iets dergelijks geldt kennelijk voor vrijwel alle gelovers in een religie: Wat ze geloven begrijpen ze niet, kennen ze niet, hebben ze geen evidentie voor, en geloven ze niet in de zin waarin ze geloof hebben van dingen waar ze wèl kennis, enig begrip en enige ervaring van hebben. [1060a]


Twijfel, begrip en godsdienst

Om iets te kunnen betwijfelen zal je eerst iets moeten begrijpen, was het alleen een taal om je twijfel uit te drukken.

En inderdaad zijn kinderen gedwongen zeer veel dat ze verteld wordt aan te nemen, bij gebrek aan enige kennis van iets anders, en ook bij gebrek aan enige kennis dat het hun vertelde twijfelachtig zou maken. Dit is weer een reden, trouwens, om een tegenstander te zijn van godsdienstonderwijs aan kinderen: Het is onderwijs in iets dat vrijwel zeker illusie is, hoe goed bedoeld ook, aan mensen die nog niet de vermogens hebben het hun onderwezene behoorlijk te beoordelen. [1060a]


Multatuliaanse eigenaardigheden

Multatuli was geen racist, geen chauvinist, geen ethnicist, en geen bewonderaar van de maatschappelijk gearriveerden of machtigen. [1060a]


Standaard menselijk vooroordeel

Byna altyd keuren wy de zeden, manieren, denkbeelden, die niet in ons kringetje tehuis behooren, onvoorwaardelyk af.

Ja, mensen zijn zo, in overgrote meerderheid, al is het tegenwoordig Politiek Correct te huichelen dat het anders zou zijn. [1060a]


Eigenschap van veel vernieuwers

Dat loven en roemen van 't vreemde zèlf is 'n gewoonte van zekere wereldverbeteraars, en de minst huisbakkene niet. Ze gelyken hierin op den oester die de vlucht van den arend bezong.

Dit geldt zeker voor de communisten, socialisten en anarchisten uit Multatuli's tijd, en ook voor de idems uit mijn tijd, en - bijvoorbeeld - de moderne kunst: Velen zijn voorstanders van vernieuwing omdat het vernieuwing is, en bewonderaars van het ongewone omdat het ongewoon is. Gewoonlijk is dit een standpunt dat een groot gebrek aan eigen originaliteit of denkkracht doet vermoeden. [1060a]


Menselijke vooruitgang

De mensheid begint opnieuw met iedere nieuwe boreling. Het enige dat onbetwijfelbaar vooruitgaat door de menselijke generaties - zij het ook met vallen en opstaan en vele eeuwen duisternis - is de wetenschappelijke kennis. [1060a]


Algemene onwetendheid

Iedereen wéét veel meer dan hij behoorlijk kan verklaren, en het meeste dat mensen meemaken, hoe alledaags en bekend en normaal ook, is welbeschouwd nogal mirakuleus. [1060a]


Nederlandse literatuur karakteristiek

publiekbehagend, braaf, deftig, allerfatsoenlykst.

Inderdaad is dit de indruk die bijna alle Nederlandse poëzie en literatuur uit de 18e en 19e eeuw op mij maakt, met heel weinig uitzondering. De enige term die ik mis in de opsomming is saai. [1060b]


Gebruikelijke verwarring

Dit is een heel gebruikelijke verwarring: Tussen wat iets is of ooit was, en hoe erover gedacht werd of wordt, inclusief hoe men het zou behoren weer te geven. [1060b]


Leven in het hier en nu

Er is gezegd dat we eigenlyk nooit leven. ‘We hebben geleefd en zullen leven.’ Ons geheele aanzyn zou alzoo uit herinnering en verwachting bestaan. Er is waarheid in deze stelling.

Het betreft de waarheid dat ons leven een reeks van opeenvolgende nu's is, en dat men alleen in het hier en nu leeft.

Maar dit is een nogal beperkt gezichtspunt, dat overziet dat men op basis van het verleden in het heden naar toekomstige doelen streeft, en dat het tijdsbewustzijn een menselijk bewustzijn is, althans in de zin dat geen dier zich er zo bewust van kan zijn als een mens.

Daarbij komt dat het menselijk bewustzijn bestaat uit het maken van voorstellingen en ideeën over volstrekt willekeurige zaken, en dat het voor die voorstellingen en ideeën het er gewoonlijk niet toe doet dat ze ontstaan in een zeker brein in een zeker lichaam op een bepaalde plaats op een bepäald moment. [1061a]


Gelovers en geloofswaarheden

Niemand hoort graag dat z'n fundamentele vooronderstellingen onwaar of onzinnig zijn. Het is echter ook waar dat de meeste gelovigen hun geloof hebben omdat ze onwetend zijn. Of zoals de 10e eeuwse arabische Al Tusri dat uitdrukte,  voorzover ik me het herinner: "There are two kinds of people. They are the intelligent and unreligious, and the religious and unintelligent." Hoe meer iemand weet, des te beter hij kan weten dat z'n oordelen overwegend waarschijnlijkheden omtrent waarschijnlijkheden zijn, en geen zekerheden omtrent zekerheden. [1061a]


Een gelukkig bestaan

Maar zeker is 't gemakkelyker met de mode van den dag meetegaan, dan zich daartegen te verzetten. En voordeeliger ook.

Hier krijgt de lezer zomaar het gehele geheim van een gelukkig bestaan onder mensen toegeworpen! "Doe normaal!"
(..)
Het is hooguit 1 op de 10.000 gegeven na z'n leven herinnerd te worden, maar de 9999 anderen die volledig vergeten worden door de latere geslachten waren waarschijnlijk gelukkiger, want normaler, dommer, aangepaster, maatschappelijk geachter, minder in gevaar, niet vervolgd vanwege afwijkende denkbeelden, tevredener, met minder problemen en minder idealen. [1061b]


Meerderheid en minderheid

Men is de enige niet als men zelfstandig nadenkt en z'n eigen oordelen vormt en volgt, maar men is wel in een kleine minderheid. De meerderheid doet, denkt, voelt en wil als de meerderheid, en is daar trots op, en wil niet anders, en kan niet veel beter. [1061b]


Bittere algemene troost

.. en worden vertreden onder de voetzolen der menigte die - omdat ze niet weet wat ze doet ..

Ik licht dit eruit omdat het vrijwel de enige redelijke troost is die een onafhankelijk denkend  individueel durfend mens heeft, temidden van de massa's van vrijwillig gelijkgeschakelde braaf conformistische niet-denkers en niet-durvers: "Heer vergeef hen! Ze weten en kunnen nauwelijks beter dan ze doen!" [1061b]


Hervormers en anderen

Ik zeg niet dat de "kandidaat-hervormer" zinnige ideeën had, en ook niet dat de meeste van dit soort die zouden hebben. Maar de reden dat ze het moeilijk hebben ligt niet aan de zinnigheid of onzinnigheid van hun voorstellen, maar aan het niveau van wie hen omringen. [1061b]


Over vrije wil

Dit zeg ik ook, in vollen ernst. Wat is, moet wezen!

Ik ontken het, met even grote ernst. M. herhaalde dit vaak, en kennelijk gaf het hem enige gemoedsrust, volgens de lijn: "Wat is is weliswaar vaak afgrijselijk, maar ja: 't kan nu eenmaal niet ànders zijn dan het is."

Tegenwoordig is dit denkbeeld ook weer tamelijk populair, en dan in de zeer verwante vorm: "Er is geen vrije wil." Dit kan hele gekke vormen aannemen, zoals een prominente evolutie-bioloog - Richard Dawkins - die de mensheid oproept op te houden elkaar te beschuldigen of van verantwoordelijkheid te betichten, omdat ze die nu eenmaal niet hebben vanwege een niet-bestaande vrije wil. Wat is de reden van die oproep dan? Dat Dawkins genoodzaakt was die te doen; zoals de mensheid genoodzaakt is er in grote meerderheid geen geloof aan te hechten, en gedwongen te blijven geloven in de illusie van de vrije wil? Het centrale punt van een vrije wil is toch juist dat ieder levend individu het vermogen heeft zelfstandig op te houden of beginnen met dingen, ongedetermineerd door zaken buiten z'n eigen geloven, wensen, toestand en emoties?

Het is onlogische onzin, en zelfs als er geen vrije wil zou zijn (waarvoor geen enkel bewijs is) dan nog zou ik Voltaireaans aannemen dat er dan een vrije wil moest zijn en dat er in ieder geval de noodzakelijke illusie is dat de wil vrij is[1061b]


Een bron van Het Goede

En overigens komt dit me voor als het oordeel dat het zo nuttig en goed is dat de pest bestaat, omdat er anders geen eer te behalen zou zijn voor de bestrijders ervan. [1061b]


Nederlandse spellingshervormingen

Het laatste - ik schrijf dit begin 2006 - op het gebied van Nederlandse spellingshervorming is dat men tegenwoordig geacht wordt, sinds de laatste "verbetering", om "ideëeloos" te schrijven. Dit heeft veel mensen nogal aan het denken gezet, en daaronder zijn hoofdredacteuren van kranten, die besloten hebben dit soort onzin niet te praktiseren.

Ik doe dat al vele jaren niet meer, en spel zoals me dat geleerd is of juist voorkomt, en dat laatste is meestal overeenkomstig algemeen gebruik zoals ik dat de laatste vijftig jaren las. De laatste spellingshervorming die ik enigszins bewust heb meegemaakt, namelijk die van 1995, was al zo volmaakt onzinnig, en werd met zoveel zeer leugenachtige poeha gebracht - "wetenschappelijk", "semantisch", "logisch" waren de leugentermen waarmee het gerechtvaardigd werd voor de dommen - dat ik toen afgehaakt heb.
(..)
Niet alleen kan een mens er 40 jaar lang professor in zijn en een welbetaald luizenbestaan leiden geconstrueerd rond de wetenschap dat "ideëeloos" de term is die men - "semantisch!" "linguistisch!" "logisch!" "wetenschappelijk!" - zoveel eeuwen heeft kunnen ontberen in het Nederlands, maar de telkens opnieuw ingevoerde spellingshervormingen moeten ook miljoenen waard zijn voor en opbrengen aan de uitgevers van schoolboeken, die altijd weer heruitgegeven moeten worden in de laatste versie van Korrekt Nederlands. [1062]


Nivelleringsdrift verklaard

Dit deed Wouter 'n betrekkelyk genoegen. Hy was dan toch nu eindelyk eens even bekwaam als 'n ander.

Hier ligt trouwens de psychologische wortel van de grote populariteit van de nivellerings-gedachte en het Nederlandse morele ideaal van "Doe maar gewoon dan doe je al gek genoeg!": De grote meerderheid is tot weinig bekwaam, en houdt het voor onrechtvaardig dat iemand anders meer zou kunnen of beter zijn dan zij zelf. Wie boven z'n gemeenschap uitsteekt loopt gevaar z'n hoofd te verliezen. (Zie ook 107 en 447). [1062]


Romeinse moraal

't Menschen-eten is verboden, maar wel scheen het geoorloofd, aan menschen-eters 'n mensch te eten te geven. De Romeinen wierpen hun misdadigers in 't wilde-beestenperk.

Er is het gezegde "If in Rome, do as the Romans do", dat bovendien het moreel ideaal van conformisten weergeeft, die in iedere groot groep mensen de absolute meerderheid vormen. Vanwege de genoemde Romeinse praktijk en de logica mag ik deze morele stelling al vele jaren uitbreiden met "If among cannibals do as cannibals do". [1062]


Beschaving en menselijkheid

- Beschaving legt 'n vernis over onze boosaardigheid, en nog niet eens altyd.

Juist. Multatuli was gecharmeerder van Rousseau dan ik - Rousseau meende dat de menselijke natuur goed is, en de ongecorrumpeerde natuur van primitieve en wilde mensen het best - en het is dus prettig te zien dat hij zover als Rousseau niet ging.

Zoals ik in de vorige noot duidelijk maakte, is mijn eigen mening dat er wel degelijk zowel goede als slechte mensen bestaan, zoals er wel degelijk intelligente en domme mensen bestaan, maar dat de proportie goede mensen in alle mensen aanzienlijk kleiner is dan 1/2, en dat hetzelfde voor intelligentie geldt. Het uiteindelijk excuus voor de meerderheid is dat ze zichzelf niet op de wereld gewenst hebben, en ongetwijfeld, als dat mogelijk was geweest, een ander ontwerp van zichzelf zouden hebben gekozen dan hun feitelijk overkwam door genetische speling van het lot.

En wat moraal betreft: De meeste mensen zijn niet goed; de meeste mensen zijn niet slecht; de meeste mensen zijn conformist. Dat is ook het veiligst, het makkelijkst, intellectueel het minst verplichtend, en het populairst. Het vergemakkelijkt ook zeer de carrières en het aantal slachtoffers van voorgangers als Hitler, Stalin en Mao, waar tegenover staat dat als er in een maatschappij iets zinnigers en menselijkers dan wat zij leerden populair is ook dat op grote schaal geloofd en gepraktiseerd wordt. Helaas leert de geschiedenis dat de kans daarop ook niet groot was, tot nu toe. [1062]
 

Excerpt uit commentaren van MM bij Ideen 5 A - 1047 t/m 1062    - Index 5A