Excerpt uit commentaren van MM bij Ideen 4 D - 1001 t/m 1046       - Index 4D


Amsterdamse gemeentelijke harddrugshandel

 Niet waar, ge vondt het kinderachtig in my, kleingeestig en bekrompen, dat ik me boos maakte over dat kleine stukjen in dat kleine krantje? Ge meent dat ik me door niet voldoend gewettigde drift vervoeren liet tot het gebruiken van te scherpe uitdrukkingen? Tot 'n onbesuisd se fâcher alzoo, dat 'n polemisch standpunt bederft? 

Laat ik dit onder dit en het volgend idee enigermate persoonlijk opvatten en interpreteren!

Nu dan, lezer: Een waarschijnlijke reden dat het deel van mijn site ME in Amsterdam weinig reacties krijgt is dat de grote meerderheid van de Nederlandse burgers het maar mal en onfatsoenlijk vindt dat ik boos ben over mijn behandeling als invalide in Amsterdam, waar ik o.a. twee keer van de universiteit ben verwijderd 'vanwege uw gedachten, ondanks de ernst van uw ziekte', en mij durfde te verzetten tegen inpandig bij mij met burgemeesters-vergunning gevestigde harddrugshandelaren, die mij herhaaldelijk en geloofwaardig met moord bedreigden toen ik mij verzette tegen hun overlast.

Immers, lezer, volgens doorsnee-Nederlands gemoed gerekend, moet iemand die dergelijke dingen doet en durft, helemaal als invalide, wel gek zijn, nietwaar.

En inderdaad: Volgens de doorsnee Nederlander heb ik er geen recht op mij over dergelijke zaken verontwaardigd uit te laten, en B&W van Amsterdam - de S.S. = Schütz-Staffel van de Amsterdamse drugsmafia, lezer: Er wordt immers jaarlijks minimaal 10 MILJARD aan ILLEGALE drugs omgezet in Amsterdam sinds de mafiose drugsterrorist Ed van Thijn er burgemeester was volgens het Van Traa-rapport en dat gebeurt sinds jaar en dag onder bescherming van B&W van Amsterdam - heeft dat handig gebruikt als volgt: "Omdat u zich grievend en/of beledigend over ons uitgelaten heeft", aldus de narco-terrorist Schelto Patijn in 1997, "gaan wij niet op uw klachten in".

En wees nu eerlijk, lezer! IK mag dergelijke dingen als ik in de vorige alinea schreef niet zeggen volgens u en B&W van Amsterdam - als u een gemiddelde Nederlander bent - want ik ben geen Bekende Nederlander, terwijl Bekende Nederlanders als Van Thijn, Patijn en Cohen ieder straffeloos hun hele burgemeesterschap de Amsterdamse drugshandel hebben mogen beschermen. Of blijkt er soms wat ànders uit ME in Amsterdam? In ieder geval is er sinds ik voor het eerste klaagde - anno 1988 - minstens 170 MILJARD ILLEGALE EUROs rond Amsterdam omgezet onder leiding van Van Thijn, Patijn en Cohen, in illegale drugs, terwijl ikzelf, invalide en wel, NOOIT énige vorm van hulp heb ontvangen, en op honderden manieren ben gechicaniseerd, belogen, bedreigd en mishandeld van gemeentewege, en dus al vele aren rondkom van het allerminimaalste inkomen dat er in Nederland is, zonder enige hulp bij mijn erkende invaliditeit.

Ik geef toe, lezer, dat ik daar ook wat bitter over ben, want ik lijd er bijvoorbeeld al 17 jaar vrijwel constant fysieke pijn door. (Ik zet het maar even vet, lezer, voor het geval u niet goed begrijpt waar ik over te klagen heb 'in Onze Democratische Rechtsstaat'.) [1001]


Drift en verontwaardiging

Multatuli was driftig, en ikzelf ben dat ook. En wat in de eerste plaats telt is niet iemand's temperament maar z'n gelijk.

Idee 257 gaat over soorten driftigheid. Het is moeilijk helder te onderscheiden in dit soort dingen, maar wat M. in 257 schreef betreft vooral uitingingsvormen van aandriften, motieven, beweegredenen, gevoelens, terwijl verontwaardiging meer van doen heeft met oorzaak dan met uitingsvorm. Men kan bijvoorbeeld heel verontwaardigd zijn zonder dit te uiten.

Hoe het zij: Verontwaardiging is een beweegreden die in Nederland vaak niet werkelijk begrepen wordt, omdat zo weinig Nederlanders werkelijk door waarden bewogen worden. Velen geloven dit wel van zichzelf, en mogen graag, in kollektieven, en feitelijk anoniem, demonstreren alsof ze ergens over verontwaardigd zouden zijn, maar vaak is dit een overwegend gespeelde aanleiding voor iets anders, zoals conformisme of eigenbelang, overigens de twee voornaamste beweegredenen voor het grootste deel van het maatschappelijk doen en laten van het Neerlands Volk.

En overigens is een boel morele verontwaardiging feitelijk gespeeld in dienst van de onderliggende wil anderen kwaad te doen met het voorwendsel voor het goede te strijden. (Men beschouwe voetbal-hooligans voor een illustratie van het onderliggend menselijke morele mechanisme.) [1001]


De geliefde anonimiteit

 In de schaduw der naamloosheid. In de schaduw der kollektiviteit. In de schaduw van 't ‘niet-boosworden.’

Dit beschrijft dan ook de plaats waar de grote meerderheid zich wil bevinden, behalve als ze bekend kunnen worden met sport of muziek: Anoniem, in een kollektief van Wij en Ons Soort Mensen, als bedaard, fatsoenlijk, aangepast doorsnee mens die - Hollandse Deugd aller Deugden - 'gewoon doet'.

Voor niet-bijzondere mensen is dit ook verreweg de veiligste plaats, die bovendien voor hun soort onbegaafdheid de beste mogelijkheden bieden hun eigenbelang bevredigen. [1001]


Mijn bittere gemoed

  Dezulken moeten weten waarom m'n gemoed bitter is.

Laat ik hier eens een kort lijstje opvoeren waarom mijn gemoed bitter is - en zie ME in Amsterdam:

  • Ik ben nu 27 jaren ziek zonder enige hulp behalve minimale bijstand
  • Ik ben twee keer van de universiteit verwijderd zonder enige compensatie voor mijn schade omdat ik mij verzette tegen bijzonder slecht zwaar gepolitiseerd kwasi-wetenschappelijk onderwijs, en mijn verzet effectief was
  • Ik ben onverbeterlijk briljant afgestudeerd maar krijg geen enkele steun of hulp, noch gedurende mijn studie noch na mijn studie om te promoveren
  • Ik ben in Amsterdam ruim 3 1/2 jaar geterroriseerd door inpandig bij mij met verginning van B&W gevestigde feitelijke harddrugshandelaars (vermomd als coffeeshop) die mij met moord bedreigden, en ben op mijn klachten alleen uitgelachen en gehoond door de Amsterdamse politie, B&W van Amsterdam, de Bestuursdienst van Amsterdam, en wie er verder maar in Amsterdam ambtenaarde, bestuurde, of in de gemeenteraad zat
  • Ik ben op het uiterste nippertje nèt niet vergast door mijn harddrugs handelende huisbaas
  • Ik heb nu 17 jaren voortdurende pijn - weer zonder enige hulp of steun
  • Terwijl ik dit schrijf ben ik, op vrijwel 55-jarige leeftijd ca. 1% waard in inkomsten van wat een beetje bedrijfsdirecteur van een een publieke instelling 'verdient' in Nederland, en aanzienlijk minder dan wat een willekeurige junk krijgt
  • Ik ben systematisch, zowel aan de UvA als de gemeente Amsterdam, ondanks mijn invaliditeit, gediscrimineerd voor mijn ongebruikelijke meningen, bovendien altijd alsof dit volstrekt vanzelf sprak en rechtmatig was

Kortom, als het dan om moeilijke levens, tegenwerking, de moed hebben van je eigen meningen, en het opgeven van veel kansen voor morele idealen gaat, dan geloof ik dat ik zeker niet in Multatuli's schaduw hoef te staan, en feitelijk waarschijnlijk meer geleden heb dan hij, voorzover dat soort dingen meetbaar en vergelijkbaar zijn, en dan zeker in termen van fysieke pijn en levensgevaar.

 Ik ben moe van verontwaardiging, en draag de eigenaardigheid waarmee ik gewoon ben uiting te geven aan smart, als 'n pynlyken last. (324).

Ja, dit geldt voor mij ook, waarbij nog komt dat doordat wat ik heb moeten overleven in Amsterdam wat resteerde van mijn gezondheid voorgoed geruïneerd heeft en mij nu 17 jaar vrijwel konstante fysieke pijn heeft opgeleverd.

Er is ook een verschil: Ik zie mijn pijn en de gruwelijkheden die ik overleefd heb als een evident bewijs dat Amsterdam bestuurd wordt door bestuurstuig voorzien van plausibele leugens en poses, en ieder moment bereid om het even welk moreel ideaal publiek te prostitueren zolang het hen maar macht en aanzien blijft geven, en dat één van mijn fundamentele moeilijkheden daarbij is dat mijn familie en ik niet van dezelfde soort zijn als zij. [1001]


Doorsnee ambtenaren, bestuurders en mensen

 Waarom smoort men de zucht naar iets liefelyks? Waarom bevrucht men aanhoudend m'n ziel met bitterheid?

Sprekend uit mijn eigen bijzondere ruime ervaring op dit terrein, en sprekend over Nederlandse ambtenaren in de eerste plaats: Omdat zovelen daarvan feitelijk, in het verborgene of halfduister, sadisten zijn - mensen die genieten van de pijn van een ander, die weinig ander vermaak kunnen scheppen dan leedvermaak, en die graag anderen vernederen, grieven, schaden, of sarren, eenvoudig omdat ze daar genot in scheppen, gewoonlijk mede omdat ze zelf weten niets individueels te zijn of te kunnen van enig menselijk belang, en dat willen wreken op wie zich niet kan verweren of beschermen.

Dit is ongetwijfeld ook een belangrijk deel van de reden dat meer dan 100.000 Nederlanders in de Tweede Wereldoorlog met hulp van zeer veel Nederlandse ambtenaren gearresteerd en vergast zijn. (Zie Laqueur, 'The Holocaust' onder de lemmata over Nederland: Véél eerlijker dan het RIOD, en ook nog eens veel beter geschreven.)

Het is ook één van de beter verborgen geheimen over het driftleven van de modale ambtenaar, en de motieven die dergelijke mensen bewegen ambtenaar te blijven: De macht over anderen, en het genot in het uitoefenen daarvan, en de feitelijke totale straffeloosheid en onaantastbaarheid van een ambtenaar zolang deze maar braaf collegaas en superieuren dekt in alles wat deze doen of nalaten.

De doorsnee beestmens is immers een hele banale - gewone, doorsnee - persoonlijkheid, zag Hanna Arendt goed. En de grote meerderheid van de mensen is in staat tot weinig goeds en geneigd tot alle kwaads, en wordt daar onbeperkt en een leven lang toe in de gelegenheid gesteld en de macht gegeven om te doen als ambtenaar of beroepsbestuurder.

Het is daarom dat de functies van ambtenaar en beroepsbestuurder zo aantrekkelijk is voor middelmatige en minderwaardige mensen: 't Geeft hen de macht om onverantwoordelijk te doen wat ze willen.

In dit verband - zegge: de menselijke neiging tot beestachtigheid, wreedheid, machtsmisbruik, leedvermaak - is het wellicht verstandig en toepasselijk om in dit zogeheten Calvinistische land een bekende protestantse theoloog te citeren over de menselijke aard, volgens Calvinistische overlevering, en naar Bijbels recept:

"(..) mankind are all naturally in such a state, as is attended, without fail, with this consequence or issue; that they universally run themselves into that which is, in effect, their own eternal perdition, as being finally accursed by God, and the subject of his remedy-less wrath, through sin.
(..) therefore their nature is corrupt and depraved with a moral depravity, that amounts to and implies their utter undoing.." (Cited after Oksenberg-Rorty, "The many faces of evil", p.128, en geheel Calvinistisch verantwoord).

Ikzelf meen weinig anders, maar ... beperkt tot ambtenaren, bestuurders en een aanzienlijk deel van doorsnee mensen, en met individuele menselijke uitzonderingen - zie 74, 136 en 276 - want ik geloof noch in enig god noch in enige zondeval voor de hele mensheid, maar al evenmin in de goedheid of intelligentie van de grote meerderheid, waarvoor ik veel te veel van geschiedenis weet, bijvoorbeeld.

En over doorsnee-mensen en vooral over doorsnee-bestuurders ben ik inderdaad geen optimist. Het lijkt me echter ook dat iedereen die met een onbevooroordeelde blik kijkt naar veel van wat de TV en computer-spelletjes te bieden hebben aan toegepast evident sadisme kan weten wat veel doorsnee-mensen willen: Onbeperkte macht zonder verantwoordelijkheid, om hun menselijke minderwaardigheid moorddadig te wreken op wie zich niet kan verweren. [1001]


Massamensen en individuen

 Ze noemen 't subjektief tegenwoordig, niet waar, als iemand zichzelf is? Nu, ik ben dit, naar 't schynt, en dus in dien zin geen artist. (616 - 620)

Ik laat de toenmalige betekenis van 'subjektief' voor wat het is, maar merk wel iets op over artiest-zijn en over acteurs en acteren, waar de genoemde Ideen over gaan. En ik verwijs de lezer naar mijn commentaren, in het bijzonder onder 618.

Eén van de dingen die Multatuli pas laat doorkreeg, net als ik, is dat de overgrote meerderheid in vrijwel alles wat ze publiek doet of zegt toneel speelt, en daarmee zus of zo liegt, al is een groot deel van dat liegen weinig anders dan conformisme: Men zegt niet wat men werkelijk denkt of voelt, maar wat men weet dat de doorsnee of de leiding wil dat men zegt of voelt, en doet dit omdat dit 'goed' geacht wordt, en beloond of niet gestraft wordt.

Zie de conceptie van de Ideen:

Neen, er zal  niet gezegd worden dat niemand beproefde den vloek te bezweren die er rust op het Volk. 't Zal niet gezegd worden dan niemand de ziekte aantastte, de rottende ziekte waaraan dat Volk lydt: de LEUGEN. Ik zal doen wat ik kan.

De mate waarin mensen huichelen, poseren, liegen, een rol spelen, en meedoen met de massa is voor iemand die gewend is zelfstandig en individueel na te denken, en zèlf te beslissen over wat hij waar en goed acht heel moeilijk goed en waarachtig in te schatten, omdat de grote meerderheid óók weer liegt over het eigen huichelen, poseren, liegen, een rol spelen, en meedoen met de massa én dat bovendien van zichzelf zowel niet echt doorheeft als gewoonlijk voor goed, wenselijk, normaal en aangepast houdt.

Het is zeker niet op te maken uit hun woorden, gesproken of schriftelijk, en feitelijk alleen door hun pretenties te vergelijken met hun handelen: Wie luistert naar wat Nederlanders zeggen dat Nederlanders behoren te doen, en vervolgens kijkt naar wat ze feitelijk doen ziet dat vrijwel alle Nederlanders vrijwel voortdurend liegen of poseren over de meeste zaken van hun leven, en dat allemaal even vanzelfsprekend en juist vinden te doen als vrouwen make-up gebruiken, in die mate  dat vele vrouwen zichzelf nauwelijks zouden weten te herkennen zonder hun dagelijkse 'uiterlijke verzorging', en de meeste mensen zichzelf niet zouden zijn zonder de grote doses dagelijkse leugens, poses, illusies en waandenkbeelden waaruit ze zichzelf opgetrokken hebben. (Zie 276)

En verder het is goed duidelijk op te schrijven wat het fundamentele verschil is tussen massa-mensen en individuen: Of men zèlfstandig beslist over wat men goed en waar acht en naar de eigen keuzes en inzichten durft te leven - 'agis comme tu penses!' inderdaad: Zie onder 116 en 184.

Multatuli had gehoopt vele individuen zoals hij te treffen, zij het wellicht minder goed formulerend en minder breed geïnteresseerd. In feite vond hij vrijwel niemand zoals hij, en is Nederland een natie met miljoenen meelopers en heel weinig individuele persoonlijkheden met de moed van hun eigen meningen en het vermogen rationeel te redeneren, en werd hem dat vanaf ca. 1870 meer en meer duidelijk, om welke reden hij ophield met schrijven voor het publiek, dat hem feitelijk in grote meerderheid niet begreep, en ook niet wilde begrijpen, omdat het liever veiliger en sociaal veel geliefder meeloog met de meute en mee huichelde de waan van de dag, en dat in meerderheid ook allebei eerlijk gemeend voor 'goed' en 'wenselijk' hield. [1001]


Genialiteit

Ik ben geen genie! 't Is me onmogelyk my te vereenzelvigen met de personen die daarvoor worden gehouden in Geschiedenis en Maatschappy.

We zijn gearriveerd bij een enigszins paradoxaal idee, en dat vooral omdat Multatuli zelf redelijk wat moeite had gedaan om zichzelf voor genie aangezien te krijgen, en daarin behoorlijk geslaagd was.

Ikzelf ben erop ingegaan onder 74, 75, en in het bijzonder 77, waaruit ik mezelf hier citeer:

Wat is een genie?

Kortweg, iemand die excelleert in het bedenken van nieuwe ideeën en formuleringen, in die mate dat z'n excellentie daarin - of dat nu talig is, als met Shakespeare, tekenend is, als met Da Vinci, beeldend is, als met Michel Angelo, wiskundig is, als met Newton, Euler en Gauss, of muzikaal, als met Mozart en Beethoven - voor de zeer grote meerderheid van wie enigermate bevoegd is tot oordelen zeer evident is.

Er is ongetwijfeld meer over te zeggen, maar het dunkt me helderder dan wat M. erover zei en in dit idee zegt.

De lezer moet echter bedenken dat de paradox gewild is, en dat waar M. feitelijk tegen protesteert niet zijn toen in Nederland vrij algemeen veronderstelde genialiteit is (die gewoonlijk niet betwijfeld werd, ook niet door wie het geheel niet met hem eens was - immers: Hij schreef evident zoveel beter dan anderen, wat men ook van hem of z'n standpunten vond), maar tegen wat men onder 'genie' pleegde te verstáán. En wat M. vooral tegenstond daarin was de mening dat genie aangeboren zou zijn, zoals uit de rest van dit Idee blijkt.

En verder wat betreft de paradox die M. opvoert over zijn genie-zijn of niet is hier een relevant citaat van hem uit een brief van hem uit 1863 aan Mimi dat zijn échte idee hierover veel beter uitdrukt dan dit publiek gedrukte idee:

Op mijn 22e jaar beloofde ik myzelf - 't klinkt gek, dat weet ik, maar ik wil je de waarheid geven - ik beloofde myzelf een genie te zyn, die alles wist, alles begreep, alles kon, en nu nog wanneer ik myzelf betrap op niet kennen of kunnen, komt het me meer voor als moedwillige woordbreuk, dan als ongewilde en betreurde zwakte. (Wat het dan toch vaak is, helaas, vooral in 't dagelykse.) (VW XI, p. 181)

Dit is echt een misvatting: Zo iemand bestaat niet en kan niet bestaan als mens. Ikzelf heb mijn mening gegeven over M.'s genie-zijn in 77 en over deze misvatting over zichzelf - Omdat hij zo bijzonder goed kon schrijven zou hij ook moeten uitblinken in andere zaken, zoals politiek, wiskunde en filosofie - in 957, waar ook een heel relevant Hazlitt-citaat wordt gegeven, dat zich laat samenvatten als: Alle menselijke excellentie is partieel, en geen enkel mens excelleert in de meeste of in vele opzichten waarin mensen kunnen excelleren. [1002]


Over zogenaamde genialiteit

Er zijn nu, volgens de media, 'geniale' koks, voetballers, popzangers, acteurs etc. en inderdaad is het beste 'bewijs' voor hun veronderstelde genialiteit hun bekendheid. Wie probeert duidelijk te krijgen wat hun individuele bijzondere vermogens zouden zijn vindt weinig of niets bijzonders, behoudens wellicht een speciaal vermogen hun publiek te plezieren of erbij in de smaak te vallen.

Ik betwijfel of M. dit zelf serieus nam. Ikzelf doe dat in ieder geval niet, want het is geen goede analyse van wat een violist tot een groot violist maakt. Dergelijke mensen bestaan - Haifetz, Oistrach, Menuhin - en ze hebben ongetwijfeld iets dat andere goede violisten niet of niet in dezelfde mate hebben.

Of dat iets terecht met 'genialiteit' aangeduid wordt is natuurlijk de vraag, ook van Multatuli, en hier neig ik het met zijn gesuggereerd 'Nee' eens te zijn.

Mijn reden is niet dat een groot violist iets kan wat ikzelf ook kan, of wat de meeste mensen ook kunnen, of zelfs iets dat de meeste goede violisten kunnen, want géén van deze beweringen is waar. Bijvoorbeeld: Uit mijzelf zou in geen 1000 jaar ook maar een redelijke violist gemaakt kunnen worden, omdat ik de daarvoor nodige talenten geheel niet meegekregen heb, en geen hoeveelheid onderwijs ze mij kan bijbrengen - en dat is, hoewel niet in dezelfde mate, het tekort van iedereen die geen groot violist kan zijn.

Mijn reden grote violisten niet per se voor grote genieën te houden is vooral dat het uitvoerende en geen scheppende kunstenaars zijn: Ze voeren composities van anderen uit, weliswaar zo goed als vrijwel niemand kan, en met een muzikale begaafdheid die vrijwel niemand heeft, maar ook zonder zelf origineel te zijn in iets anders dan ondergeschikte details van uitvoering of interpretatie.

Kortom, zoals ik het woord 'genie' wens te begrijpen is een hoofonderdeel daarvan originaliteit. Een genie kan niet alleen iets van waarde opmerkelijk goed - hij brengt ook nieuwe dingen van waarde, en schept deze zelf, uit zichzelf en door eigen inspanning.[1002]


Extreem talent

De enige redelijke verklaring waarom sommige mensen zo makkelijk en snel uitblinken in iets wat anderen veel moeite kost om enigermate dragelijk te kunnen - muziek, schaken, wiskunde, schilderen : Mozart, Morphy, Gauss, Dürer - is dat ze geboren zijn met minstens één speciale gave die anderen niet of niet in dezelfde mate hebben, en waar bovendien snel duidelijk was dat ze deze gave in exceptionele mate hadden.

Een vraag die hier wel opgeworpen kan worden is hoe het dan met bezigheden zit waar géén evident talent voor bestaat dat zich snel laat herkennen, zoals voor muziek, schaken, wiskunde, en schilderen wèl het geval is. Ik denk bijvoorbeeld aan natuurkunde, filosofie of geschiedenis, die allemaal in ieder geval diverse jaren bijzondere studie kosten om de noodzakelijke basiskennis te verwerven.

Toch lijkt het antwoord bij benadering hetzelfde, in ieder geval in de zin dat extreem talent zich ook daar gewoonlijk snel bewijst. [1002]


Multatuli's genie

Zoals ik onder [1] uiteenzette meende M. werkelijk dat hij een genie was, en meen ik (zie 77 ) dat hij daarin gelijk had - maar niet zoals hij dat begreep, namelijk als iemand die àlles exceptioneel goed zou kunnen, maar als iemand met een exceptioneel talent voor taal en met originele ideeën, en met de moed zichzelf te zijn. [1002]


Nederlandse deugdzaamheid

 maar kan begrepen worden door elken Nederlander die verstand heeft van Nederlandsche fatsoenlykhedens.

Ik denk dat het M. daaraan ontbrak, en mij trouwens aan ontbreekt: Wie hier werkelijk verstand van heeft zijn doorsnee-mensen, die wéten hoe het voelt om iemand te zijn en te willen zijn die leeft volgens het ideaal 'doe maar gewoon dan doe je al gek genoeg', en die daarin het alfa en omega van hun moraal vinden, en hun criterium voor goed en kwaad, en hun maatlat waarmee anderen te meten. [1004]


Moeilijkheid maatschappijkritiek

Realistisch gesproken moest M. zeer grote moeilijkheden verwachten in Nederland met Nederlanders van allerlei soort - de regering, de pers, politici, schrijvers, dominées, en de meerderheid van de burgerij - gezien z'n zeer radikale en vergaande kritiek van de Nederlandse maatschappij in tal van opzichten. [1005]


Menselijk tekort

Maar het is ook waar dat geen mens in staat is de pijn van een ander te voelen. [1005]


Belang van kwantoren

Bovendien is het héél wenselijk dat mensen leren zich in ieder geval bewust te zijn of hun beweringen met de portée dat 'de A's doen B' gelden voor 'alle A's', 'de meeste A's', 'sommige A's', of 'enkele A's'. Immers, één van de fouten die het gebruik van 'de' in dergelijke contexten meebrengt, net als met de verwante slordigheid zonder kwalificatie te spreken van 'A's zijn C' (als in: 'Vrouwen zijn verstandiger dan mannen'), is dat men eenvoudig niet meer nadenkt in termen van enigermate behoorlijk logisch gekwalificeerde termen. [1007]


De Natie

Wanneer mag men spreken van de Natie?

Hier ligt inderdaad een flink deel van het probleem, en er zijn in ieder geval twee verschillende redelijke antwoorden:
1. Als het de meerderderheid van de Natie betreft
2. Als het een deel ervan betreft dat mag worden geacht namens de natie te handelen.

In beide gevallen is er in ieder geval een probleem voor mensen in de minderheid of met tegenstanders van de vorm van vertegenwoordiging, maar we hebben iets als criteria voor het redelijk gebruik van 'de' voor een term die veel individuen dekt. [1007]


Linguistische filosofie

Enigszins terzijde: 'verba valent usu' is een soort samenvatting van wat bijna een eeuw later bekend werd als 'linguistische filosofie', die alle filosofische problemen trachtte te reduceren tot kwesties van woordgebruik. Ik ben het met die opvatting niet eens - er zijn wel degelijk feiten, ongeacht hoe en of men daar over praat - en M.'s geciteerde vragen zijn dan ook terecht. [1007]


Lezers van Multatuli

Ik heb ruim 3 versies van de Garmond-editie van de verzamelde werken van Multatuli in 10 delen in bezit. Voor wie het wat zegt: Het zijn allemaal blauw ingebonden deeltjes (er is namelijk ook een groen gebonden uitvoering, in ieder geval), en wat ik in mijn bezit heb is allemaal uitgegeven in het eerste kwart van de 20ste eeuw, en in de laatste twintig jaar tweede-hands door mij gekocht.

Het totaal aantal deeltjes in mijn bezit is ruim 30 en het is interessant dat ik in de zeer grote meerderheid daarvan de meeste paginaas zelf heb moeten opensnijden, zeker na de twee eerste delen, waarin Max Havelaar en Minnebrieven, en dus vooral wat betreft de Ideen.

Kortom: Op basis van de mij gegeven steekproef lijkt het waarschijnlijk dat Multatuli's Ideen zéér veel vaker zijn verkocht dan dat ze zijn gelezen. (Overigens: Het lijkt me óók waarschijnlijk dat M.'s Ideen in de 19e eeuw beter werden gelezen dan in de 20ste, omdat veel van de kwestie die M. aan de orde stelde in zijn tijd leefden.)  [1007]


Nederlandse moraal

feitelijk kon M. hier konkluderen - en zal dit ongetwijfeld gedaan hebben, waarschijnlijk ook al wat jaren eerder dan hij dit idee schreef - dat het de grote meerderheid van de in zijn tijd levende Nederlandse maatschappelijke élite weinig of niets kon schelen dat 'de Javaan wordt mishandeld' en de Nederlandse werkende standen uitgebuit en bij gelegenheid half of geheel verhongerd werden, allebei omdat dit de financiële belangen en welvaart van de toen levende Nederlandse maatschappelijke élite zo goed diende.

Het lijden van een ander is immers licht te dragen, en des te beter alnaarmate men daar zelf meer voordeel van heeft.

En het lijkt me hier ook geheel gerechtvaardigd op te merken dat één voorname reden voor Multatuli om publiek te protesteren tegen de mishandeling van de Javaan en de uitbuiting van de grote meerderheid van de Nederlandse werkende standen was dat hem persoonlijk dit zeer aangreep én dat hij - tot ergens tussen 1870 en 1875 - niet goed doorhad hoezeer hij daarin verschilde van de grote meerderheid van zijn mede-Nederlanders van gelijke of betere afkomst. [1008]


Maatschappelijke voorgangers

 Geen talent? Maar zyn ze dan allen bedriegers, zy die toch dagelyks voorgeven wysheid te verkondigen op kansel of katheder, in krant- of Kamer-speeches, in tydschriften, brochures of lyvige boekdeelen, in Kieskollegien, geleerde Genootschappen of pleitzaal? Zouden dan al die honderden en duizenden personen dieven zyn van 't honorarium dat men hun uitbetaalt in levensonderhoud, eerbied en gehoorzaamheid?

Vóór allebei de meningen - dus: de meerderheid van de maatschappelijke élite bestaat uit bedriegers of incompetente meelopers - valt een boel te zeggen, en in feite had M. iets dergelijks al gezegd in Vrye Arbeid, toen hij de conceptie van de Ideen schreef.

Maar laat ik het zelf formuleren conform mijn laatste noot bij 1008:

De overgrote meerderheid van de maatschappelijke élite uit M.'s tijd had teveel belang bij het bestaan van de wantoestanden die M. kritiseerde om deze aan te pakken. Ze zwegen er dus bij voorkeur over, en zwegen dus ook Multatuli's kritiek bij voorkeur dood.

Geschiedde dit alles door mannen zònder talent?

Ongetwijfeld geschiedde het voor het grootste deel door mannen zonder bijzonder talent, en het lijkt ook heel goed mogelijk dat een voorwaarde om een gelukkig lid van een maatschappelijke élite te worden of te blijven is dat men vrijwel ieder talent voor medemenselijkheid mist. In ieder geval is dat een in beginsel goede verklaring voor Gibbon's diagnose: "History is little else but the register of the crimes, follies and misfortunes of mankind" - want de misdaden en de fouten liggen in ieder geval in de eerste plaats onder de verantwoordelijkheid van de rijken en machtigen. [1010]


Talent voor medemenselijkheid

een talent voor medemenselijkheid dat vele mensen ontbreekt, en merk hier op in verband met

Publiek is zoo slecht niet. Publiek is meer onmondig en onmachtig dan onwillig.

dat wat herleidbaar lijkt tot menselijke slechtheid, onmondigheid of onmacht vaak terug gaat op menselijke domheid, conformisme of lafheid. [1011]


Strijders voor het goede

Me dunkt dat ge my kent omdat ge iemand zyt die stryden wil voor 't goede. Dáárom spreekt ge my aan.

Mijn problemen hier zijn vooral dat iedereen pleegt te beweren 'voor het goede' te strijden; dat iedereen z'n eigen zaak of partij bijna altijd voor het goede houdt; dat 'het goede' een erg vaag en meerduidig begrip is; en dat de brief van de aankomende dominée Post - zie 996 - op mij een nogal hypocriete indruk maakt. [1012]


Prijs van eerlijkheid

 Lag er valsheid of niet, in 't gekunsteld ignoreeren van m'n latere werken, byna allen van hooger letterkundige waarde dan de Havelaar?

Ongetwijfeld was er sprake van valsheid, maar meer nog van partijdigheid: De voornaamste reden waarom M. geïgnoreerd werd is omdat hij partij trok voor de Javanen en tegen de Nederlandse koloniale praktijken, en later omdat hij de Nederlandse bestuurlijke en koopmans-élite kritiseerde voor talrijke Nederlandse wantoestanden.

M. koos tegen de partij van de machtigen en prominenten, en werd daar dus naar vermogen door geïgnoreerd. [1014]


Doorsnee moraal

 Och, m'n geschiedenisjen is zoo moeielyk te vertellen!

Het gaat namelijk om 'een vies woord'. Zie 374, waarin het toepasselijke

Want, myn zoon, aldus is de mensch geschapen, dat hy veel onreins kan slikken, doch geenszins uwe woorden òver onreinheid.

Dit kan als volgt hergeformuleerd worden:

De doorsnee-mens is dusdanig intern ingericht dat z'n morele begrippen en uitingen conformistisch doen alsof zijn: Goed is wie goed schijnt, en goed schijnt is wie doet als de meerderheid.

Zie het citaat van Kohlberg in 942, en de práchtige samenvattingen van deugdbegrippen 'If in Rome, do as the Romans do' en 'Doe maar gewoon dan doe je al gek genoeg'. Deze schetsen de doorsnee moraal en morele beleving en gevoelens van doorsnee Nederlanders bijzonder goed.

In de vorige noot gaf ik een toelichting en verwijzing, en het enige dat ik hier hoef toe te voegen in verklaring dat de doorsnee dit conformisme wel degelijk als moraal begrijpt, en er wel degelijk gewetensproblemen over heeft wanneer ze afwijken van dit deugd-begrip:

"Conscience is, in most men, an anticipation of the opinion of others."
    (Sir Henry Taylor)

[1016]


Mijn commentaar op de Ideen

 m'n Ideen taboe verklaren!

Toch lijkt dit het meest op wat praktisch gebeurde - immers: Hoe ànders te verklaren dat mijn commentaar op de Ideen het eerste behoorlijke commentaar er op is sinds ze geschreven zijn? Nu goed lezer: Doorsnee men is inderdaad óók dom, en conformistisch, en laf, en ongeïnteresseerd, al wil doorsnee men dat niet weten noch toegeven. [1016]


Multatuli's fout

M'n fout is misschien dat ik te spoedig 'n gelyke volwassenheid in anderen veronderstel.

Meer algemeen: Multatuli's fout was te geloven dat anderen zo waren als hij. [1016]


Van Thijn's beestachtigheid

Die Hooft was geëerd. En de arme Vondel, de man die ter-goeder-trouw z'n eigen ziel gebruikte, en wegschonk in z'n geschriften, werd - godbetert! - by de gratie van Heeren Burgemeesteren, te-werk gesteld als suppoost by de Bank van Leening te Amsterdam.

Nog in 1985 werd de schrijver W.F. Hermans de toegang tot Amsterdam ontzegd door de burgemeester van Amsterdam, drs. Ed van Thijn, die zich toen nog niet toelegde op het vergassen van invaliden ten behoeve van hoofdstedelijke harddrugshandelaars, zoals hij vanaf 1988 wèl deed. [1017]


Alledaags sadisme

 Geen onrecht is zoo gruwelyk, als wanneer 't gekleed is in vormen die 't doen gelyken op iets als rechtspleging.

Ja, dat is zo, omdat ze het rechtsgevoel schokt. Dit, in combinatie met sadisme, was ook wat de nationaal-socialisten bewoog hun concentratie-kampen te voorzien van de prominente klassieke omschrijvng voor rechtvaardigheid, suum cuique, auf Deutsch: 'Jedem das Seine'. Voor degenen die in dergelijke kampen terecht kwamen betekende dit vaak dat ze deze verlieten door de schoorsteen van de verbrandingsoven waarin hun lijken werden verast. [1019]


Bogowontische Multatuli-Neerlandici

 ..of hun de Bogowonto dien ze zoo halstarrig weigeren overtetrekken, inderdaad niet zou bekend zyn?

Ik vraag me af of de lezer die 't niet wist geraden heeft wat 'Bogowonto' betekent. Nee? Hier is dan de Bogowontische uitleg daarin van 'Bogowonto', anno 1995:

"Bogowonto betekent: vocht uit het vrouwelijk schaamdeel (waaraan de rots deed denken). Nadere toelichting vinden we in het Tijdschrift voor Nederlands Indië (door A. van der Poel, jrg. 9, 1847, p. 367-374; VW IX, p. 28-31) en een dagboekaantekening van Mimi uit 1872 (VW XV, p.460). Mimi vertaalt: 'stonde, kutwater of zoiets'."

Of zoiets, inderdaad - maar waarom neemt de Multatuli-Encyclopedie anno 1995 vier regels voor wat in vier letters aan iedere Nederlander boven de 10 een bekend woord is, nl. geil? Dat kan toch alleen door een overmaat aan Bogowontisme verklaard worden van 'het Multatuli-Genootschap onder redactie van Chantal Keijsper' die tekenen voor de uitgave van dit nuttige boekwerk?

En nog wat in dit verband. Het lemma Bogowonto in dit boekwerk eindigt als volgt over 'Bogowontisch':

"Deze door M. bedachte afleiding betekent dan: 'opzettelijk vermeden' en 'niet-oorbaar gevonden'. De laatste betekenis heeft het woord ook in Idee 1066, waar sprake is van een 'bogowontisch leugentje' (VW VI, p. 699)."

Moet een mens géén Nederlands letterkundige zijn om te kunnen begrijpen dat wat M. bedoelde met 'Bogowontisch' gewoon 'schijn-fatsoenlijk' is? Het lijkt er wel op! [1022]


Publiek debat

Het overgrote deel van het door de volksvertegenwoordiging gevoerde zogenaamde 'publieke debat' is geen debat maar pose. [1025]


Recht

Waar veel vertoon van recht is, daar is veel onrecht. [1028]


Geweten

M. verwijst naar 368

Er zou weinig overblyven van wat wy geweten noemen, als we de noodzakelyke gevolgen van 't bedreven kwaad konden wegdenken.

maar een zinniger gezegde in dit verband dunkt me

"Conscience is, in most men, an anticipation of the opinion of others."
    (Sir Henry Taylor) [1028]


Multatuli's Ideen

 En m'n Ideën dan, o Brata Yoeda?

Feitelijk kwam daar héél weinig van terecht - wat bijvoorbeeld geïllustreerd kan worden met de overweging dat het ca. 130 jaren duurde eer er een enigermate behoorlijk commentaar op geschreven werd, namelijk dat waarmee de lezer zich nu amuseert.

Het is hier ook gerechtvaardigd om op te merken dat M. zijn Ideën voor belangrijker hield dan zijn meer literaire werk, en dat hij ongetwijfeld gehoopt had zichzelf ermee tot leidend denker te maken in Nederland. Dit lukte niet omdat z'n Ideën nauwelijks serieus gerecenseerd werden.

Zie ook 1030. [1029]


Zinnigheid van Mandeville

Zeg me, o Brata Yoeda, wanneer bestreedt gy minder onedelen vyand, toen ge te worstelen hadt met den stroom van den eerlyken Brantas, of toen ge den zondvloed van vuil woudt te-keer gaan, die zich Maatschappy noemt?

Een interessante verwijzing hier is naar de 18e eeuwse Mandeville, die minstens tamelijk plausibel geargumenteerd had dat een maatschappij die economisch floreert gebaseerd moet zijn op wat volgens de Christelijke en overige religies zonden zijn: egoïsme en hebzucht, en vaak ook oneerlijkeid, bedrog e.d. (Het is overigens vrijwel zeker dat M. niet wist van Mandeville's bestaan.) [1029]


Multatuli's Ideen 2

 Van m'n Ideen komt er niet één van de duizend te-recht.

Hier verwees ik al naar onder het vorige idee, en M.'s inschatting lijkt me overwegend terecht, althans in de zin dat z'n Ideen nauwelijks serieus gerecenseerd of bediscussieerd werden gedurende zijn leven, en ook niet daarna, totdat ik het deed - zo'n 130 jaren na hun eerste publicatie.

Maar het is óók waar dat sommige ideeën van Multatuli wel degelijk bekend raakten en voor enige commotie zorgden, al kwam daar zelden of nooit uit wat M. gehoopt had. Voorbeelden van dergelijke ideeen zijn - en ik geef links naar het begin van een reeks van dergelijke Ideen:

De Natie 2

 Maar wie of wat is dàn de Natie? Of bestaat er geen Natie?

In de meerderheid van de gevallen dat er van 'de Natie', 'het Nederlandse volk' - en zeer veel meer van dergelijke uitdrukkingen voor verzamelingen van mensen die méér omvat dan een face-group - is het 't verstandigst er vanuit te gaan dat men te maken heeft met een gepersonificeerde fictie. [1031]


Scheldwoorden

Scheldwoorden zijn woorden die men gebruikt om een ander te kwetsen.

M.'s toevoegingen dat ze dienen om het gemoed van de spreker te ontlasten en dat met scheldwoorden geen acht wordt geslagen op hun feitelijke juistheid mogen vaak waar zijn, maar hoeven geheel niet het geval te zijn.

En men kan iemand wel degelijk beschuldigen in opzettelijk beledigende termen of in termen die de belediging van het beschuldigd worden proberen te vermijden, als in 'u hebt zich dit wederrechtelijk toegeëigend, wat mij grieft'. [1031]


Psychologie van de doorsnee

 Die Van Twist kende de Natie, naar my gebleken is. Hy schynt geweten te hebben wat ze slikken kon! En ik - 'n soort van Brata Yoeda nog, minus de liefhebbery! - ik kende de Natie niet, toen ik me tot háár wendde. Letterlyk als 'n onbedorven kind dat nog vertrouwen stelt op de moraal der laatste bladzyden van z'n schoolboekjes, zou ik 't onmogelyk geacht hebben dat 'n edele zaak als de myne, door één wanhopig-brutale lasterlyke insinuatie kon worden vermoord onder de oogen van 'n geheel Volk, van de Natie!

Dit lijkt mij in termen van psychologie, van karakters, volkomen juist - zoals het dan ook volkomen juist is dat M. een soort naïviteit had weten te bewaren die vrijwel alle Nederlanders verliezen, ergens tussen hun 15e en 25e, omdat ze dan leren dat conformisme en hypocrisie voor hen zowel veiliger als lonender zijn dan individualisme en eerlijkheid. Zie 74. [1032]


Mens en medemens

dat het enige dat een mens kan treffen als mens z'n individuele medemensen zijn - die gewoonlijk van mening zijn dat het lijden van een ander licht te dragen is, of het te druk hebben met het oplossen van hun eigen problemen om veel aandacht voor die van een ander te hebben. [1032]


Goede Nederlandse mensen

 Men belastert my. Want ‘laster’ is het, wanneer men iemand die bewees 'n goed mensch te zyn, en in-verhouding tot het algemeene peil, 'n uitstekend goed mensch...

M. was sneller dan veel Nederlanders met de betuiging dat hij zelf een goed mens was. Nederlanders vinden dit namelijk onbescheiden. [1033]


Alledaagse allermenselijkste leugens

ik heb nooit gelogen, en dus geen byzonder geheugen noodig!

Dit ligt ik eruit als puntig gezegde, al is het waar dat wie zegt nooit te liegen evident liegt: Het leven in een moderne maatschappij is onmogelijk zonder dagelijkse leugens - zoals M. trouwens zelf wist en regelmatig toegaf in z'n brieven. [1033]


Redenen voor doodzwijgen

.. is 't niet, ook reeds uit 'n litterarisch oogpunt alleen, 'n vreemd verschynsel dat ze nooit - of zoo goed als nooit - besproken werden in dagblad of tydschrift?

Ja, en het toont vooral de totalitaire hordengeest aan die in de meeste Nederlanders, en de meeste mensen, kenmerkt en die dicteert dat wie tegen Ons is - Onze groep, Onze Leiders, Onze Normen en Waarden, Onze Ideologie, Ons land, Onze partij, Ons Geloof - niet deugt, niet serieus genomen kan worden, en vervolgd, gediscrimineerd of doodgezwegen mag worden, omdat-ie dat, naar Onze inzichten en gevoelens gemeten, verdient.

Iets als deze overweging, maar waarschijnlijk een stuk minder duidelijk geformuleerd, moet zeer vele redacteuren van Nederlandse tijdschriften in Multatuli's tijd bewogen hebben hem dood te zwijgen, inderdaad op wat M. Bogowontische wijze noemde, dus met een motief dat het best kort zo verwoord wordt: Deze man is naar de begrippen van de doorsnee onfatsoenlijk, dus is het fatsoenlijk voor ons hem dood te zwijgen. [1033]


Geweten gedefinieerd

Geweten inzake iets is immers wat men denkt dat de machthebbers of de meerderheid van dit iets denken zal [1033]


Individuele standpunten

Waar het hebben of uiten van een standpunt gevaarlijk is, daar hebben mensen met individuele en afwijkende standpunten in ieder geval moed nodig, wat net als intelligentie onder doorsnee mensen zeldzaam is.

Dit staat bovendien overwegend of geheel los van 'de' waarheid, hoewel niet van wat mensen voor de waarheid houden.

Een bedroevend feit over mensen is dat de grote meerderheid ervan grote moeite heeft met het innemen van welk individueel standpunt ook dat zij weten dat in hun groep niet de instemming van de meerderheid heeft.

En de enige overweging die dit minder bedroevend maakt is het nog bedroevender feit dat de grote meerderheid een heel begrijpelijk gelijk heeft met hun moeite publiek af te wijken van de doorsnee, dat er in bestaat dat doorsnee-mensen maar al te makkelijk levensgevaarlijk kunnen blijken voor afwijkende individuen onder hen, die vaak minstens zo wreed behandeld worden door de hen omringende meerderheid als de spreekwoordelijke zondebok onder geiten. Voor wie redelijk wat van geschiedenis weet is 'Homo homini lupus' lasterlijk... voor wolven.

Het zijn kennelijk alleen zeer afwijkende individuen als Multatuli die niet meegekregen hebben in hun genen of opvoeding hoe levensgevaarlijk doorsnee-mensen kunnen zijn voor wie geen doorsnee-mens is.  [1033]


Multatuli's tekortkomingen

Multatuli kon niet met geld omgaan, en hij week zeer af van de doorsnee, en was zeker heel wel in staat dingen te doen, zeggen of schrijven die, volgens de doorsnee, dwaas zouden zijn, en zeker niet in zijn eigen belang.

Aan de andere kant - en zonder mij vast te leggen op M.'s geestelijke gezondheid, zowel in 't algemeen als in de tijd van dit briefje, waarin M.'s leven zeer moeilijk was - behoort het ook evident te zijn dat wie zo schrijft, spreekt en doet als Multatuli niet normaal is, en niet redelijk beoordeeld kan worden met normen en begrippen die wel gelden voor normale mensen. [1035]


Menselijke tekorten

Met 'traag' bedoelt M. 'lui', zodat zijn gecombineerde verklaring op luiheid plus oneerlijkheid neerkomt. Mijzelf lijkt domheid plus egoïsme zinniger: Een deel van het publiek van welgestelden dat M. probeerde aan te spreken was niet echt in staat hem te volgen en een minstens zo groot deel begreep dat hun welstand bestond bij gratie van wat M. kritiseerde. [1036]


Politieke valsemunterij

Het is in ieder geval prettig het Multatuliaanse woord 'duitenplatery' verklaard te krijgen - zegge: valsemunterij. De valsemunterij van politici komt er gewoonlijk op neer dat ze doen alsof kwesties van maatschappelijk beleid herleid kunnen worden tot en opgelost door de wensgedachten, gevoelens, angsten en gebrekkige kennis van het auditorium dat ze op dat moment bespelen.  [1037]


Menselijk zelfbedrog

 zelf-bedrog gaat via wensgedachten, gevoelens, angsten, onwetendheid, conformisme en groepsloyaliteit. [1037]


Gevoel en belang

Het is zelden het geval omdat - ook schuin gezet - gewoonlijk de gevoelens van de oordelende persoon het werkelijk belang van de zaak vrijwel volledig overschaduwen. [1038]


Tekort van democratie

De meeste Regeerders behoeven zich zooveel moeite niet te geven. Ook zonder de minste vernufts-inspanning van hun kant, kunnen zy zich verzekerd houden dat het Volk zich by-voorkeur bezig houdt met byzaken.

Ja, en dat is één van de minder wenselijke kanten van democratie: Het volk mag willen besturen, maar is daar gemiddeld niet toe in staat, zoals het is en tot nu altijd geweest is. [1038]


Multatuli's tekort

 Wat overigens m'n werken over 't algemeen aangaat... ik, die daarin overal aandring op orde, werkzaamheid, plichtsvervulling, nauwkeurigheid, matigheid, gezond verstand, ekonomisch beheer der krachten van den geest, ontwikkeling van denkvermogen, streven naar waarheid... ik werd voorgesteld als 'n verliederlykte leeglooper.

Het is natuurlijk niet logisch onmogelijk dat een leegloper aandringt op allerlei hoogst-morele zaken. In zekere zin omschrijft deze mogelijkheid veel religieuze voorgangers, die zich goed weten te laten onderhouden door hun kudde gelovigen, alleen door regelmatig met wat loze morele of religieuze praatjes bij ze aan te komen.

Maar - hoewel er lang na M.'s dood nog heel wat Nederlanders zijn geweest die M. in druk voor een leegloper of gek hebben uitgemaakt - afgezien van deze logische mogelijkheid:

Wie de religie, de politiek, de moraal, de menselijkheid, de eerlijkheid, het onderwijs, de koloniale praktijken, de literatuur, het loon van de arbeiders en zeer veel andere zaken van een volk publiek afkeurt moet verwachten dat hij door de meeste leden van dat volk niet met grote liefde of instemming bejegend zal worden, hoe mooi hij ook mag schrijven.

Het publiek van Multatuli, zeg z'n  hoger opgeleide tijdgenoten, feitelijk allemaal deel van de toen bestaande maatschappelijke élite, ook wanneer ze zelf geen politieke of economische macht hadden, keurde M.'s ideeen af; deed dat uit welbegrepen eigenbelang; en zweeg hem dood omdat niemand hem aankon in een polemiek, en doodzwijgen sowieso gewoonlijk effectiever en makkelijker en veiliger is.

Ik heb er al herhaaldelijk in mijn commentaren bij Ideen 3 op gewezen dat het probleem minder was dat M.'s publiek niet kon lezen, maar dat een groot deel ook niet goed kon nadenken. De hier geuite bedenking tegen Multatuli's vaak herhaalde klacht over de gebrekkige lees-vermogens van zijn publiek is nog relevanter als verklaring voor waarom zijn tijdgenoten schijnbaar niet konden lezen: Ze konden dat heel goed; ze zagen dat verwerkelijking van zelfs maar een klein deel van zijn wensen en ideeën hun belangen zou aantasten; en ze besloten in grote meerderheid hem dood te zwijgen. En zo geschiedde.

Multatuli had feitelijk niet zoveel medestanders - hooguit enkele duizenden bij zijn leven - en die hij had waren meestal zelf niet in staat een behoorlijk betoog te schrijven, zoals bijvoorbeeld over de Ideen. En zelfs zij die zowel medestander waren als behoorlijke betogen konden schrijven konden voor het laatste vaak geen plaats krijgen in de pers, en deden met het plaatsen van zo'n betoog hun eigen maatschappelijke mogelijkheden en reputatie schade aan. [1039]


Het gevaar van afwijkendheid

Wie een braaf oppassend uiterlijk middelmatig doorsnee-mens is die zich keurig gedraagt loopt weinig risico tussen de doorsnee waar hijzelf doorsnee van is, maar wie afwijkt van de meute loopt een grote kans het ongenoegen van de meute te wekken, en bemerkt dan snel hoe sterk de aandrift tot kwetsen, beledigen en pijnigen van andere mensen onder mensen is, en hoeveel genot er voor velen in leedvermaak schuilt. [1039]


Multatuli's gebrekkige mensenkennis

Afgezien van de vraag of het écht M.'s lievelingsvak was (was dat immers niet wiskunde, of etymologie?) ligt de opmerking voor de hand dat M. niet zoveel mensenkennis bezat. Hiervoor zijn tamelijk veel redenen, waarvan ik er hier twee noem, die samenhangen.

Eén. Hij week teveel af van de rest om deze uit z'n eigen gemoed te kennen en herkennen.
Twee. Hij schreef z'n eigen gevoelens te makkelijk en vanzelfsprekend toe aan anderen.

Ik heb in dit verband herhaaldelijk eerder noten gemaakt, en beperk me hier verder alleen tot de observatie dat M. vaak te goed van vertrouwen was, in het bijzonder waar het mannen van stand betreft, die hij vaak als beter en behoorlijker inschatte dan ze waren. (Voorbeelden: M.'s oordelen over Van Lennep en over Rochussen.)

 Multatuli veronderstelde te veel bij z'n lezers, zowel in verstand als goede wil. [1040]


Multatuli's tekort 2

M. schreef te ingewikkeld, wilde teveel, en was te radikaal voor vrijwel al z'n tijdgenoten, inclusief medestanders, en dat is sindsdien niet veranderd. [1041]


Alledaagse filosofie

de reden waarom zo weinigen de belangen van hun eigen zaak, partij, religie of groep niet op rationele gronden verdedigen is dat ze het noch kunnen, noch de nodige kennis hebben, noch een interesse hebben om dat te doen. Hun geloof in de eigen zaak is gebaseerd op gevoel en belang, en meestal op gewoonte, opvoeding en achtergrond. [1042]


Streven naar waarheid

Maar ik wilde wat over schipperen zeggen. 't Is waar dat het enerszijds-anderszijds vaak gebruikt wordt als een debatteer-truuk, maar óók waar dat waar het vooral om gaat voor wie in waarheid geïnteresseerd is om z'n geloof of stelligheid evenredig met de kwaliteit en hoeveelheid van zijn evidentie te laten zijn. Het kan dus ook het geval zijn dat het meest waarachtige antwoord op de kwestie 'is het X of is het niet X' luidt: Er is onvoldoende bewijs voor enig alternatief. [1043]


Over revoluties

M. was een voorstander van het radikaal reinigen van de Augias-stallen van het Nederlands bestuur. Ikzelf vrees dat dit soort radikale maatregelen of revoluties zelden werken.

En voorstanders van snelle, grote of revolutionaire maatschappelijke veranderingen behoren te bedenken dat de zeer grote meerderheid van de revoluties mislukt of een dictatuur aan de macht brengt. [1044]


Publieke debatten

Wat niet én in de mode is én een voorstander vindt onder Bekende Nederlanders wordt eenvoudig niet publiek behandeld of bestuurlijk aangepakt, hoe serieus het probleem ook is. [1044]


Dom volk

Het wat bitter-ironische feit doet zich voor dat de kwestie over de Bijbel versus Darwin nog steeds speelt in bijvoorbeeld de Verenigde Staten, waar de Bijbelaanhangers bovendien de meerderheid hebben. Het volk is dom, lezer, althans in grote meerderheid - maar nee, niet uit vrije keus: Ze zijn zo geboren. [1044]


Nederland en de EU

In de tijd waarin ik schrijf - 2005 - heeft Nederland feitelijk opgehouden een onafhankelijke natie te zijn, want is opgegaan in de Europese Unie. Ik zie zelf weinig reden om aan te nemen dat die artificiële constructie lang of met succes zal blijven bestaan, maar ben zo weinig vaderlandslievend, anders dan Multatuli, dat het mij niet uitmaakt wat er van Nederland terecht komt. Het enige waar ik om geef in Nederland zijn een paar Nederlanders, die er ook niets aan kunnen doen in dit land geboortig te zijn. (Zie ME in Amsterdam voor wie me bitterheid wil verwijten.) [1044]


Publieke debatten 2

Er is een heel kleine groep van voornamelijk politici en journalisten die bepalen wat publiek wel en niet besproken wordt, en wie daar niet toe behoort of geen invloed op kan uitoefenen zal niet gehoord of besproken worden in Nederlandse publieke media. [1044]


Menselijke hoofdbeperking

In feite is ieder mens gedwongen het hele universum waarin hij leeft te reproduceren en representeren via de paar pond hersens die hij heeft, en kent  niemand anders en heeft toegang tot niets anders dan z'n eigen gedachten en gevoelens, en kan daar alleen imaginair buiten treden. [1044]


Multatuli's publiek

Ik richt het woord tot de sterkeren, die dwalende aanleggen op 'n verkeerd wit.

Wat M. ondertussen waarschijnlijk een stuk beter begreep dan niet, en ook een stuk beter dan toen hij begon met publiceren en daarmee hoopte zijn recht te krijgen en de maatschappij te hervormen, dat hij zich feitelijk tot een zeer kleine minderheid richtte, en dat hij van de grote meerderheid weinig anders te verwachten had dan wanbegrip en discriminatie. [1045]


Kriterium voor maatschappijen

een beter kriterium: Hoeveel de maatschappij voortbrengt in termen van wetenschap en kunst, en dan vergeleken met andere maatschappijen of andere perioden. [1045]


Multatuli's falen

 Men beschuldigt me van menschenhaat, of minstens van bitterheid. Dit laatste is gegrond. Ik ben bitter, en zeer treurig. Een groot deel van dezen bundel is geschreven om deze stemming zoo niet te rechtvaardigen, dan toch te verklaren. Wie 't afkeurt, bedenke dat ik me nooit heb toegelegd op valsch-wysgeerige onmenschelyke bovenmenschelykheid. Smart is me smart, en vreugd is me vreugd. Wat daar bezyden heet te gaan, houd ik voor leugen, en schikt me dus niet.

Voor wat M. over smart en vreugde zegt is veel te zeggen voor mensen in het algemeen, maar er zijn minstens twee reden waarom enige overweging van een 'valsch-wysgeerige onmenschelyke bovenmenschelykheid' in het geval van Multatuli terecht is.

De eerste is zijn zelfverkozen alias 'Multatuli', dus kennelijk een man die veel geleden, veel gedragen, en daarmee, mag men aannemen, veel smart gekend heeft, wat volgens M. zelf weer een belangrijke reden was - zie 30 - dat hij zo goed schreef.

Ik heb herhaaldelijk beargumenteerd - zelfbeschrijving, 112, 284, 404, 484, 520, 528, 605, 722, 822 - dat ik denk dat M. feitelijk een dispositie voor manische depressiviteit had, en dat dit de hoofdreden is voor zijn speciale begaanheid met smart en lijden is.

De tweede is M's opvattingen over zijn genie-zijn en zijn door hem gevoelde roeping van sociaal hervormer, verlicht despoot, groot staatsman etc. waar ik o.a. op ingegaan ben onder 1002, waar ook links staan naar andere ideen i.v.m. genialiteit.

M's bitterheid gaat voor het grootste deel terug op zijn gecombineerd falen zowel als sociaal hervormer als om recht te krijgen in zijn eigen zaak over Lebak, en op het overwegend zeer moeilijke bestaan dat zowel hij als zijn vrouw en kinderen sinds Lebak hadden moeten leiden, en dit dan weer versterkt door zijn dispositie tot depressiviteit. [1046]


Probleem van de waarheid

 Er bestaat één geneesmiddel, maar 't behoort snel en ernstig te worden toegepast. Eén wapen, maar 't moet met kracht gevoerd worden.
Dit middel, dat wapen heet Waarheid.

Dit slaat ongetwijfeld gedeeltelijk terug op de conceptie van de Ideen, waarin opgemerkt wordt dat

Neen, er zal  niet gezegd worden dat niemand beproefde den vloek te bezweren die er rust op het Volk. 't Zal niet gezegd worden dan niemand de ziekte aantastte, de rottende ziekte waaraan dat Volk lydt: de LEUGEN. Ik zal doen wat ik kan.

en M. over de Ideen schrijft dat

Ik zal in dat schryven trachten naar WAARHEID

Een probleem is alleen dat vrijwel iedereen die de wereld wil veranderen aankomt met zijn versie van de waarheid, en dat er grote verschillen zijn tussen mensen over wat de echte waarheid is. Zie hierover ook onder 1 en 11 en de volgende noot.

Hier vervolgt M. zijn benadrukken van het belang van de waarheid, maar met een verschil waar hij zelf minder duidelijk over was dan hij had moeten zijn. Het gaat hier namelijk minder over waarheid dan over waarachtigheid of oprechtheid: De moed hebben eerlijk te zeggen wat men denkt, zonder aanziens des persoons - de moed om niet te liegen over wat men zelf denkt.

Ik heb hier ook onder 1 en elders (73, 74, 136, 276) opmerkingen over gemaakt, en M. heeft hier m.i. gelijk - met de aantekening dat maar een minderheid de moed heeft eerlijk te zijn, zelfs wanneer men leeft in een niet-totalitaire samenleving, en dat van die minderheid die moed en waarachtigheid heeft weer slechts een minderheid rationeel en intelligent is, en enige wetenschappelijke, filosofische en wiskundige kennis heeft.

Hier vervolgt M. zijn benadrukken van het belang van de waarheid, maar met een verschil waar hij zelf minder duidelijk over was dan hij had moeten zijn. Het gaat hier namelijk minder over waarheid dan over waarachtigheid of oprechtheid: De moed hebben eerlijk te zeggen wat men denkt, zonder aanziens des persoons - de moed om niet te liegen over wat men zelf denkt.

Ik heb hier ook onder 1 en elders (73, 74, 136, 276) opmerkingen over gemaakt, en M. heeft hier m.i. gelijk - met de aantekening dat maar een minderheid de moed heeft eerlijk te zijn, zelfs wanneer men leeft in een niet-totalitaire samenleving, en dat van die minderheid die moed en waarachtigheid heeft weer slechts een minderheid rationeel en intelligent is, en enige wetenschappelijke, filosofische en wiskundige kennis heeft. [1046]


Multatuli's publiek 2

Maar feitelijk was het zo dat de meeste van degenen waartoe M. zich richtte, namelijk de leden van de gegoede burgerij (de enigen die het geld hadden om zijn boeken te kopen en de kennis om ze met begrip te lezen) 'leden zyn van de bende die hy bestrydt': Hun welstand was immers uiteindelijk gebaseerd op koloniale uitbuiting en het arm houden van de Nederlandse werkende stand. [1046]


Multatuli's mogelijkheden

Wat M. bedoelde komt kennelijk neer op: De toestand in Nederland was héél anders geweest als men mij beter gehoor had gegeven, en zeker wanneer men mij macht had gegeven. Een deel van de kritiek van M. op Thorbecke was ongetwijfeld geïnspireerd door M.'s idee dat hij veel beter dan Thorbecke in staat was Nederland te leiden.

Mijn eigen opvatting - zie mijn commentaren bij Ideen 4 - ligt ongeveer in het midden: Ik denk dat het jammer voor zowel Multatuli als Nederland is dat zijn ideeën niet veel uitgebreider besproken zijn bij zijn leven en rond de tijd dat hij ze publiceerde. Maar ik denk niet dat M. een groot staatsman zou zijn geweest, zoals hijzelf kennelijk wel over zichzelf aannam. [naw 4]

Excerpt uit commentaren van MM bij Ideen 4 D - 1001 t/m 1046       - Index 4D