Excerpt uit commentaren van MM bij Ideen 4 B - 931 t/m 966      - Index 4B


Noodzaak en toeval

Dit reduceert alles wat is tot noodzaak. Ik ben hier zelf eerder over gevallen - in 32 en 146 bijvoorbeeld - en registreer hier dus alleen dat er mijns inziens ook toeval bestaat, vrije keus, en onafhankelijkheid, het laatste in de zin dat veel van wat hier gebeurt waarschijnlijkheidstheoretisch onafhankelijk is van veel dat heel ergens anders gebeurt. [931]


Denken en vooroordelen

als dat denken weinig of niets anders is dan het herordenen of in stand houden van de eigen vooroordelen, zoals gewoonlijk. [931]


Eigendunk van nivelleerders

de eigendunk van de meesten, en dan in het bijzonder Nederlanders, een volk dat - nomen est omen - graag anderen mag vernederen tot het eigen formaat of kleiner (147, 447), botst met de eigendunk van een ander. [931]


Multatuli's zenuwachtigheid

De Geyter was een Belg, die leefde van 1830-1905. M. was een tijd met hem bevriend, maar de vriendschap hield geen stand. Een deel van de reden is kennelijk het volgend citaat uit een brief van De Geyter aan een andere Belg die M. kende, die interessant is over M., en een eigenschap van hem beschrijft die te weinig aandacht heeft gehad in biografien:

"Elken keer als ik in Multatuli's gezelschap ben geweest, ben ik een' tijd lang ongelukkig. Zijne zenuwachtigheid werkt op de mijne.(..) 'k Heb al beproefd hem aan tafel alles te doen vergeten, maar al spoelt bij een ander een lekker glas 't verdriet, het ongeluk, weg, hij drinkt niet, eet weinig, - en blijft eeuwig de zelfde zenuwachtige man. 't Zou mij pijn doen hem zo spoedig wer te ontmoeten. Hadde ik een fortuin, ik gave 't hem, op voorwaarde dat hij veranderen of vertrekken zou." (VW XIII, p. 700-701)

Deze zenuwachtigheid van M. wordt ook door diverse andere bewonderaars van hem die hem gekend hebben opgemerkt, zoals Mansholt. Hij had dit kennelijk van jongs af aan, net als trouwens zijn moeder, en het zal een aanzienlijke rol in z'n leven gespeeld hebben, die groter is dan in literaire biografien wordt aangenomen, zowel in zijn eigen mogelijkheden (dit maakte een staatsmanschap voor hem feitelijk onmogelijk) als in de reacties op hem van anderen. [932]


Het gewone liegen

Het is echter waar dat er veel gelogen wordt, en dat publiek beleden principes zelden geloofwaardig zijn. [933]


Minderheid van goede mensen

er zijn natuurlijk ook mensen, zoals huisartsen of brandweerlieden, die tamelijk principieel moeilijk of gevaarlijk werk doen, in in ieder geval voor een deel uit morele overtuiging. [934]


Het opperwezen

Wat mij altijd verbaast in dit verband zijn twee dingen: Dat zovelen menen de wil van het opperwezen te kennen, en dat ze Zijn Wil nodig menen te hebben, zowel voor zichzelf als tegen anderen, om te motiveren wat goed of kwaad zou zijn. [935]


Goed en kwaad

Het is vaak moeilijk, zowel in het algemeen als in specifieke gevallen, om met recht en rede uit te maken wat goed of kwaad zou zijn. Ikzelf neig er sterk toe dit in veel gevallen af te leiden uit aanwijsbare pijn of schade, en het goede negatief te definieren: Goed, of in ieder geval niet slecht, is iemand die anderen niet pijnigt of schaadt. Dat is weinig spectaculair, maar geeft ook weinig mogelijkheid om het pijnigen of schaden van anderen te rechtvaardigen met een beroep op een veel abstracter beweerd Goed, of dat nu de wil van God, de morele noodzaak tot het vestigen van het socialisme, of iets anders is. Zie ook mijn Multatuli en de Filosofie, uit 1987. [935]


Echt Nederlands gehuichel

Nederland is vol principes.

Veel erger en veel duidelijker: Nederland is vol huichelaars. Wie niet huichelen kan of wil deugt niet als Nederlander, en zal nooit en nergens een succes kunnen worden. 'In Nederland regeert de leugen', al eeuwen lang, en ook Multatuli heeft daar geen eind aan kunnen maken. [936]


Regeringssysteem en kolonien

 De zaak kwam neer op diefstal, roof en moord, onder oogluiking en met behulp van de autoriteit. En nu heb ik nog niet het voornaamste genoemd. Het voornaaamste is, dat dit alles was geworden: Regeerings-systeem, 'n principe dus. Zie boven.

Ja, maar dat was allemaal al zo sinds Jan Pietersz. Coen in de 17e eeuw: Kolonialisme is nu eenmaal van ouds overwegend diefstal, roof en moord. Er wordt niet gekolonialiseerd om de gekoloniseerden beter te maken, al is dit vaak het voorwendsel, maar om er zelf beter van te worden. Ten koste van de gekoloniseerden. En dat was inderdaad eeuwen lang Nederlands Regeerings-systeem en heel weloverwogen en opzettelijk, zoals ook uitgedrukt in begrotingen met een batig slot.

Velen zagen eeuwen lang gn enkel moreel kwaad in kolonialisme of slavenhandel - dergelijke praktijken hebben vele eeuwen lang als volstrekt vanzelfsprekend gegolden, en als er al een rechtvaardiging voor nodig was dan was deze eenvoudig het recht van de sterkste en de verwijzing naar het feit dat dit algemene menselijke praktijk was. E.e.a. wordt bijvoorbeeld heel duidelijk uitgezet in Thucydides, die schreef ca. 400 voor Christus, bijvoorbeeld inzake de Miletirs. [937]


Goed, 'goed' en machthebbers

Wat Multatuli ook niet goed zag, en wat een serieuze behandeling verdient, is dat de machthebbers hun praktijken altijd 'goed' plegen te noemen, en rechtvaardigen in termen van principes, die veelal neerkomen op het recht van de sterkste en dat 'goed' is wat ons goed doet. Het resultaat is maar al te vaak een leugentaal waarin zeer veel woorden het best tussen aanhalingstekens gezet kunnen worden, wellicht van een speciaal soort, om aan te geven: Hier worden woorden misbruikt of geherdefinierd voor eigenbelang. [937]


Ongelukkige Nederlanders

 gy, Vlamingen - geluksvogels!

Ja, net als Multatuli meen ik dat wie gn Nederlander is zich gelukkig mag prijzen. (Zie ME in Amsterdam voor mijn redenen.) [938]


Priesters

Hier is Hazlitt, uit 'On the clerical character', gepubliceerd in 1818, twee jaar voor M.'s geboorte, in een tijdschrift waar hij samenwerkte met Byron - en wie geen prachtig Engels wil lezen moet wat volgt overslaan:

"(..) we have had such shoals of

"Eremites and friars,
White, black and grey, with all their trumpery"

who have foisted their "idiot and embryo" inventions upon us for truth, and who have fomented all the bad passions of the heart, and let loose all the mischiefs of war, of fire, and famine, to avenge the slightest difference of opinion on any one iota of their living creeds, or the slightest disrespect to any one of these mummeries and idle pageants which they had set up as sacred idols for the world to wonder at.We do not forget, in making these remarks, that there was a time when the persons who will be most annoyed and scandalized at them, would have taken a more effectual mode of showing their zeal and indignation; when to have expressed a free opinion on a Monk's cowl or a Cardinal's hat, would have exposed the writer who had been guilty of this sacrilege, to the pains and penalties of excommunication; to be burnt at an auto da fe; to be consigned to the dungeons of the Inquisition, or doomed to the mines of Spanish America; to have his nose slit, or his ears cut off, or his hands reduced to a stump. Such were the considerate and humane proceedings by which the Priests of former times vindicated their own honour, which they pretended in the name of God. Such was their humility when they had power." 

"The Priest is not a negative character; he is something positive and disagreeable. He is not, like the Quaker, distinguished from others merely by singularity of dress and manner, but he is distinguished from others by pretensions of superiority over them. His faults arise from his boasted exemption from the opposite vices; he has one vice running through all others - hypocrisy. He is proud, with an affectation of humility; bigoted, from a pretended zeal for truth; greedy, with an ostentation of entire contempt for the things of this world; professing self-denial, and always thinking of self-gratification; censorious, and blind to his own faults; intolerant, unrelenting, impatient of opposition, insolenent of those below, and cringing to those above him, with nothing but Christian meekness and brotherly love in his mouth."

"Priests are naturally favourers of power, inasmuch as they are dependent on it. - Their power over the mind is hardly sufficient of itself to insure absolute obedience to their authority, without a reinforcement of power over the body. The secular arm must come in in aid of the spiritual. (..) Priests anoint Kings with holy oil, hedge them round with inviolability, spread over them the mysterious sanctity of religion, and, with very little ceremony, make over the whole species as slaves to these Gods upon earth by divine right! This is no losing trade. It aggrandizes those who are concerned in it, and is death to the rest of the world. It is a solemn league and convenant fully ratified and strictly carried into effect, to the very letter, in all countries, Pagan, Mahommedan, and Christian (..)"

Wie meer van de Christelijke en Mohammedaanse religie wil weten leze Gibbon: "The Decline and Fall of the Roman Empire" waar de waanzin die ten grondslag ligt aan religie eerlijk, met veel kennis en in zeer fraai Engels grondig wordt behandeld. Trouwens: Lees de hle Gibbon, inclusief voetnoten. Het is vl tekst, maar is zr fraaie tekst. [938]


Gelovigen

Het mag waar zijn dat de meeste priester leugenaars zijn, en hypocriet, en hun godsdienst gebruiken om er zelf beter van te worden ten koste van hun volgelingen, maar het is ook waar dat veel van die gelovigen min of meer eerlijk en naef geloven wat ze voorgelogen wordt, en proberen  moreel te zijn in termen van hun godsdienst. In dit verband ook: Alle grote godsdiensten hebben een gebod van de vorm 'Wat gij niet wilt dat u geschiedt doet dat ook een ander niet', wat in ieder geval een redelijk beginsel is, voor wie het dan zo moeilijk heeft uit te maken wat goed en kwaad zouden zijn. [938]


Religieus en politiek taalgebruik

Het is waar dat dit is wat de religieuze voorgangers, en trouwens ook de politieke voorgangers, vaak doen: Hun eigenbelang verpakken in fraaie woorden vergezeld van vage beloftes. [938]


God zij dank

God zij dank ben ik niet gelovig en had ik geen religieuze opvoeding! [938]


Opzettelijke oxymorons

ze smeedden ook daar een wapen uit: De welbewuste oxymoron. Wie wil zien hoe dat gaat in de praktijk leze 394 over de carrire-leugenaar Oosterhuis, wiens liefste instrument dit is. Dit maakt het liegen over wonderen - la: Het is een wonder en geen wonder - ook zo makkelijk. De ware gelovigen slikken het toch wel, en graag, vol verwondering en bewondering. De hele carrire van Oosterhuis, in en buiten de kerk, is er op gebaseerd.

Hazlitt, als eerder geciteerd, is op deze figuur - ontrokte, getrouwde, gescheiden ex-priester die zich nog steeds gedraagt als was hij een priester - fraai toepasbaar, en bewijst dat dit soort oplichtersfiguren van alle tijden is:

"You find out their true character in those of them who have quitted the cloth, and think it no longer necessary to practise the same caution or disguise. You there find the dogmatism of the divine ingrafted on the most lax speculations of the philosophical freethinker, and the most romantic professions of universal benevolence made a cover to the most unfeeling and unblushing spirit of selfishness."

Ja, dat is Oosterhuis, ex-S.J. Ik heb hem nooit ontmoet, maar alle keren dat ik de man op de radio hoorde, genterviewd of prekend, kreeg heel snel een hl vies gevoel iets bijzonder onsmakelijks, liegends en schijnheiligs te horen. En ik zeg het zoals het is, en niet omdat de man mij kwaad gedaan heeft - het is z'n type en karakter en valse praatjes die me zo tegenstaan, en z'n stemgeluid, toon en oxymoronistische brutaal liegende woordkeus. Want uit zijn soort komen de inquisitoren en Torquemada's van vroeger dagen voort en z'n toon en woordkeus zijn vals, en z'n argumenten voorzover ik ze gehoord heb oneerlijk voor een intelligent man, en het laatste is deze welbewuste oplichter k.  [938]


Priesterlijk karakter

Hier is tenslotte nogmaals Hazlitt, uit 1818, over het "clerical character" met een lange fraaie laatste zin over waarschijnlijkheid, geheel van toepassing op voormalige en volhardende Jezuieten:

"Their estimation in the world, as well as their livelihood, depends on their tamely submitting their understanding to authority at first, and on their not seeing reason to alter their opinion afterwards. Is it likely that a man will intrepidly open his eyes to conviction, when see sees poverty and disgrace staring him in the face as the inevitable consequence? Is it likely, after the labours of a whole life of servility and cowardice - after repeating daily what he does not understand, and what those who require him to repeat it do not believe, or pretend to believe, and impose upon others only as a ready test of insincerity, and a compendious shibboleth of want of principle: after doing morning and evening service to the God of this world - after keeping his lips sealed against the indiscreet mention of the plainest truths, and opening them only to mental reservations - after breakfasting, dining, supping, waking and sleeping, being clothed and fed, upon a collusion, - after saying a double grace and washing his hands after dinner, and preparing for a course of smutty jests to make himself good company, - after nodding to Deans, bowing to Bishops, waiting upon Lords, following in the Head of Colleges, watching the gracious eyes of those who have presentations in their gift, and the lank cheek of those who are their present incumbents, - after finding favour, patronage, promotion, prizes, praises, promises, smiles, squeezes of the hand, invitations to tea and cards with the ladies, the epithets "a charming man," "an agreeable creature," "a most respectable character," the certainty of reward, and the hopes of glory, always proportioned to the systematic baseness of his compliance and with the will of his superiors, and the sacrifice of every particle of independence, or pretence to manly spirit and honesty of character, - is it likely, that a man so tutored and trammelled, and inured to be his own dupe, and the tool of others, will ever, in one instance of thousands, attempt to burst the cobweb fetters which bind him in the magic circle of contradictions and enigmas, or risk the independence of his fortune for the independence of his mind?"

In feite was er n zo iemand, van wie Hazlitt waarschijnlijk niet wist (hoewel Voltaire in 1762 een deel ervan uitgegeven had): Meslier. Multatuli wist wel van hem, want de eerste uitgever van de Ideen gaf ook "Le Testament de Jean Meslier" uit, zijnde de eerlijke meningen van een katholiek pastoor over het katholicisme. Meslier was door studie en ervaring atheist en filosofisch geworden en voorstander van een agrarisch communisme. Hij leefde 1663-1733. [938]


Huichelarij en deugd

 Ik ben 't niet eens met Larochefoucauld, dat huichelary de hulde wezen zou, die ondeugd aan de deugd bewyst. Ze is eenvoudig de hulde aan 't belang.

Tsja. Maar waarom dan gesproken van hulde? Er valt meer voor La Rochefoucauld's versie te zeggen - behalve dat ik ook niet zo'n groot gelover ben in de deugdzaamheid van de meerderheid, waarin ik het trouwens eens ben met de Christenen, die het aan de zondeval wijten, en dus de schuld aan een ander geven.

En 't is ook niet dat ik de meerderheid voor slecht houd, want dat vergt meer moed of intelligentie dan de meerderheid heeft: De meerderheid is conformistisch, en dus deugdzaam onder de deugdzamen en kannibaal onder de kannibalen. De meerderheid huichelt gewoonlijk dat ze iets zijn dat ze alleen of voornamelijk doen alsof ze zijn.

Trouwens: Wat goed en deugdzaam is, in beginsel, in de normale praktijk, is wat de leiders en voorgangers willen en zeggen, en wat de doorsnee nazegt en nadoet. Het is in het bijzonder goed om te doen, praten en ogen als de meerderheid doet, praat en oogt.

La Rochefoucauld was dus ook te optimistisch: Huichelarij is de norm en conformisme de gewoonte, omdat de deugd vrijwel overal vrijwel altijd in conformisme aan de leiders en de meerderheid bestaat, en deze deugd niet kn bestaan zonder wijdverbreid gehuichel: De deugd is de huichelarij waarmee het conformisme zich voor beter uitgeeft dan het is. (Zie ook onder 110). [939]


Heilige boeken

Dit was in de 19e eeuw, na de 18e eeuw van de rede, na de opkomst en het evident succes van de wetenschap, waarvan zich ook niets terug laat vinden in enig Goddelijk Heilig Boek, en zeker na de opkomst van het Darwinisme, een belangrijk probleem voor religieuze voorgangers en priesters: Hoe de pretenties van de religie te verenigen met of te vrijwaren van wetenschap. [940]


Religie en moraal

Een deel van de opzet van de moderne gelovers het geloof te redden was het te presenteren als metafoor, gelijkenis, interpretatie en wat al niet meer, n tegelijkertijd van hoger orde dan "alleen wetenschap", bijvoorbeeld - ook zo'n leugen die nog steeds populair is - omdat de religie zich ook zou toeleggen op moraal en daar bijzonder gekwalificeerd in en voor zou zijn.[940]


Leugens van leiders

Er kan onder leidende politici en religieuzen vrijwel niemand zijn die de eigen leugens gelooft. Om te beginnen hebben ze ze te vaak gehoord, en overigens zijn het weliswaar zelden zeer begaafde mannen en vrouwen die carrire maken door het publiek te bedriegen met politieke en religieuze leugens, maar ook zelden bijzonder domme mannen en vrouwen.

En het werkelijk gelovig deel onder hen, dat er ook is, valt toch vooral op omdat ze een vermogen  hebben geloof te hechten aan zeer implausibele zaken, zoals de hemel of het millenium, en dat evident doen uit emotionele behoefte, zelf-gegenereerde blindheid voor alle bestaande evidentie daartegen, die hun vooroordelen in stand houdt en afschermd, en wensdenkerij: Waar is wat ik wens dat waar is; onwaar is wat ik wens dat onwaar is. [940]


Creationisme en democratie

Maar het is interessant op te merken dat tegenwoordig, kennelijk omdat de massa gemiddeld cht dom is en cht totalitair van aanleg, o.a. in de Verenigde Staten een tegengesteld religieus systeem erg populair is onder de talrijke domkoppen, fanaten en verkopers van Christelijk geloof: Het Creationisme, dat botweg alle wetenschap en in het bijzonder het Darwinisme ontkent en tegenspreekt. In een moderne democratie, met een overwegend hersenloos publiek genformeerd door TV, zonder enig wetenschappelijk inzicht, zonder de intellectuele vermogens die te verwerven, met algemeen stemrecht, en met het brutale onbenul zich met alles te willen bemoeien waar ze gevoelens en waanideen over hebben, blijkt dat een heel werkzame optie om populair en machtig mee te worden. [940]


Katholiek en protestant

 Dat ze vaak terugtreden om wisser sprong te doen, dat ze: huichelen. 

Welnu, dit vind ik juist zoo pryzenswaardig in de Jezuten.

Ik niet. Ook meen ik dat ze het handiger aanpakten dan de moderne dominees: Ze mystificeerden gewoon brutaal door, in plaats van, zoals inderdaad onmogelijk is, moderne wetenschap en christelijk geloof, zoals te lezen uit de Bijbel en eeuwen uitgedragen door de kerken, met elkaar consistent te maken. [942]


Oude literatuur

't Zal wel geen toeval zijn: Wat werkelijk goed is wordt pas in de loop van de tijd ingezien, en wie dus populaire, beminde, veelgedrukte en welbetaalde auteurs van zijn eigen tijd leest - zoals Lafontaine en Sue in Multatuli's geval - loopt grote kans de weinigen die later voor groot zullen doorgaan te missen, en de velen van vroeger tijd die terecht voor groot doorgaan niet te lezen vanwege de moderne rotzoo die-ie wel leest.

Wie dus werkelijk zijn verstand wil gebruiken en werkelijk eersteklas literatuur wil lezen doet er verstandig aan zich te beperken tot het verleden. (Zie ook Hazlitt (1778-1830): 'On reading old books'.) [942]


Moderne Nederpozie

hetzelfde geldt moderne Nederlandse pozie, die altijd de indruk maakt van aanstellerij. Er schijnt overigens wel behoorlijk mee verdiend te kunnen worden, tegenwoordig, in het subsidie- en aanstellingen-circuit: Wie oppassend saai en politiek correct genoeg is loopt flinke kans op prijzen, universitaire aanstellingen, en prettig betalende baantjes als recensent. [942]


Katholicisme

  Ik wilde maar doen in 't oog vallen, dat het katholicismus de minst gevaarlyke van alle godsdiensten is, omdat ze 't meest... ratelt.

M. bedoelt: Als een ratelslang, die z'n eigen gevaar aankondigt. Toch heeft deze "minst gevaarlyke van alle godsdiensten" anno 2005 meer dan 1 miljard aanhangers. En dat komt ongetwijfeld voor een deel door de brutaliteit waarmee de mysteries van dat geloof uitgedragen worden door de priesters ervan, en door de uitgebreide en doordachte religieuze poppenkasterij ervan en eromheen. [942]


Beloonde deugd

M. beleed regelmatig dat hij een goed mens was, wat andere Nederlanders hem regelmatig hebben kwalijk genomen, kennelijk omdat hun eigendunk aanstoot nam aan de zijne.

Waar M. zeker gelijk in had is dat het - nog steeds! - behoorlijk ongebruikelijk is voor mensen om in dit leven goed te doen en willen doen zonder daarvoor een beloning te verwachten, zowel in deze wereld als in het hiernamaals, en daar dan bovendien oneindig lang, zalig en heerlijk.

Enigszins in dit verband, om de lezer wat duidelijk te maken over de Christelijke psychologie en het idem driftleven, zijn hier twee citaten van resp. een katholieke en een protestantse theoloog, allebei van grote faam en van grote intelligentie:

"That the saints may enjoy their beatitude and the grace of God more abundantly they are permitted to see the punishment of the damned in hell."
   (St. Thomas Aquino, Summa Theologica)

"The sight of hell's torments will exalt the happiness of the saints forever."
   (Jonathan Edwards)

't Is maar een weet, lezer. [942]


Vanwege de godsdienst

 het is waar dat de bewering dat zus-of-zo moet of mag "vanwege de godsdienst" veel gruwelijks, veel wreeds en veel stompzinnigs heeft verxcuseerd: Wat evident geheel niet deugt zonder godsdienst wordt bijna heilig en voorbeeldig in godsdienstige verpakking, van sado-masochisme (inquisitie, martelaren) tot oplichterij (Lourdes e.d.). [942]


Goede Doelen

Goede Doelen zijn HET arbeidsveld van oplichters, en de eerste wet van de hulpverlener is: De hulpverlener verleent hulp ... aan zichzelf.

Van alle geld opgehaald voor Goede Doelen lijkt zo'n 50% direkt besteed te worden aan de Nobele Hulpverleners die de actie opzetten, en een deel van de rest aan investeringen in volgende hulp-acties, advertenties e.d., en - vooral - aan salarissen van directeuren en medewerkers. Wat resteert wordt dan overgemaakt naar de hulpverleners in verre landen, die van hetzelfde ras van Professionele Hulpverleners zijn. [942]


Hoogmoed, eigenwaan en zelfrespect

Wat hoogmoed en eigenwaan betreft: Het is waar dat het doorsnee-mensen geheel aan ontbreekt, zoals het zo ook geheel, en geheel terecht, aan zelf-respect ontbreekt, om welke reden ze dat zo graag van anderen mogen eisen, als vanzelfsprekend bovendien. Kennelijk behoren gezegde eigenschappen alleen toe aan de kleine minderheid van mensen die zich, terecht of niet, voor een individu houdt en daarnaar durft te handelen, en denken, en spreken. (Zie 74)

Ik heb er geen moeite mee, maar ben dan ook zelf noch bescheiden noch een conformist. Het is trouwens gek dat vrouwen zich wl voor mooi mogen houden en mannen wl trots mogen zijn op hun Mercedes, maar dat het voor zeer ongepast doorgaat je eigen kennis, taalvermogen, intelligentie of moed als groter te beschouwen dan de doorsnee. Maar ja: Het is wr dat ik het erg moeilijk vind mij in te denken in de karakterloze karakters van de conformistische doorsnee. [942]


Gemiddelde mensen

De reden is eenvoudig maar niet vrolijkstemmend of bewegend in de richting van vertrouwen in de gemiddelde medemens of democratie: Ze konden eenvoudig niet beter. En dit is nog steeds zo: Mensen doen niet veel slechter dan ze bij machte zijn - ze kunnen zelden veel beter dan ze doen. [942]


Nederlands taalgebruik par excellence

De achterliggende reden trof M. het best, geloof ik, in 374:

Want, myn zoon, aldus is de mensch geschapen, dat hy veel onreins kan slikken, doch geenszins uwe woorden ver onreinheid.

In Nederland mag iedereen meepraten over alles, zolang hij n geen gevaar voor anderen oplevert n oppassend conformist is, d.w.z. over vrijwel alles een evidente hypocriet en doener-alsof is. En wie personen criticeert ligt eruit, bij die personen en bij alles wat daarbij hoort - vrienden, familie, collegaas, partijgenoten: Voorwaarde om in Nederland mee te tellen is niemand die prominent is te criticeren, en niet op te vallen door eigen meningen of individuele onafhankelijkheid. Wie niet te koop is deugt niet, in Nederland. [942]


Publieke domheid

Een relevant stel vragen is of iemand er wijs aan doet vertrouwen te stellen in een publiek, of z'n medemens, of de goedheid of weldenkendheid van de medemens. Dit is een stl vragen o.a. omdat de antwoorden verschillen: Succesvolle publieksmenners stellen een terecht vertrouwen in zowel de domheid van het publiek als in het gemak waarmee dit zich laat spannen in een tuig van nobele bedoelingen. [942]


Morele menselijke stadia

Om M.'s laatste vraag uit het in deze noot geciteerde te beantwoorden: Wat hij pas langzaam en laat doorkreeg is dat de zr grote meerderheid van 't Nederlandsche Volk geheel ndere begrippen van eer, rechtvaardigheid, integriteit en plichtsbesef had (en heeft) dan hij.

Ik citeer (ook te vinden in 'On "The Logic of Moral Discourse"');


Kohlberg's investigations and explanations:

Kohlberg is another psychologist who investigated the actual moral behavior and thinking of human beings. Again, I quote from the "Introduction to Psychology" by Hilgard & Atkinson:


Stages in the development of moral values

LEVELS AND STAGES

ILLUSTRATIVE BEHAVIOR

Level I. Premoral

 

1. Punishment and obedience orientation

Obeys rules in order to avoid punishment

2. Naive instrumental hedonism

Conforms to obtain rewards, to have favors returned.

Level II. Morality of conventional role-conformity

 

3. "Good-boy" morality of maintaining good relations, approval of others.

Conforms to avoid disapproval, maintaining good relations, dislike by others.

4. Authority maintaining morality.

Conforms to avoid censure by legitimate authorities, with resultant guilt

Level III. Morality of self-accepted moral principles

 

5. Morality of contract, of individual rights, and of democratically accepted law.

Conforms to maintain the respect of the impartial spectator judging in terms of community welfare.

6. Morality of individual principles and conscience.

Conforms to avoid self-condemnation.


"Kohlberg's studies indicate that the moral judgments of children who are seven and younger are predominantly at Level I - actions are evaluated in terms of whether they avoid punishment or lad to rewards. By age 13, a majority of the moral dilemmas are resolved at Level II - actions are evaluated in terms of maintaining a good image in the eyes of other people. This is the level of conventional morality. In the first stage at this level (Stage 3) one seeks approval by being "nice"; this orientation expands in the next stage (Stage 4) to include "doing one's duty", showing respect for authority, and conforming to the social order in which one is raised.
 

According to Kohlberg, many individuals never progress beyond Level II. He sees the stages of moral development as closely tied to Piaget's stages of cognitive development, and only if a person has achieved the later stages of formal operational thought is he capable of the kind of abstract thinking necessary for postconventional morality at Level III. The highest stage of moral development (Level III, stage 6) requires formulating abstract ethical principles and conforming to them to avoid self-condemnation. Kohlberg reports that less than 10 percent of his subjects over age 16 show (...) kind of "clear-principled" Stage 6 thinking (...)"
 

"Kohlberg describes the child as a "moral philosopher" who develops moral standards of his own; these standards do not necessarily come from parents or peers but emerge from the cognitive interaction of the child with his social environment. Movement from one stage to the next involves an internal cognitive reorganization rater than a simple acquisition of the moral concepts prevalent in his culture."
 

"Kohlberg claims that moral thought and moral action are closely related. For proof he cites a study in which college students were given an opportunity to cheat on a test. Only 11 percent of those who reached Level III on the moral dilemmas test cheated. In contrast, 42 percent of the students at the lower levels of moral judgement ceated (...)".


Kortom, in deze termen was M. een typisch geval van Stage 6 moreel redeneren, terwijl minstens 90% van de volwassen mensen dat niveau nooit haalt en de grote meerderheid nooit verder komt dan wat hierboven Stage 3 en Stage 4 worden genoemd, resp. "Good-boy" morality of maintaining good relations, approval of others en Authority maintaining morality. [942]


Doodzwijgen

Na de publikatie van de Minnebrieven, Vry-Arbeid en Ideen 1 was fatsoendelijke Neerlandse men het ongetwijfeld met elkaar ns dat Multatuli niet deugde, geen fatsoenlijk man was, niet n van ons was noch gemaakt kon worden, en er niet bij hoorde - en het bovendien zeer gevaarlijk was hem tegen te spreken, omdat niemand zijn taalvermogen of polemisch talent had, en alle kritiek op z'n ideen alleen maar zijn bekendheid zou vergroten.

Er was niemand die in Nederland schreef tussen 1860 en 1887, in ieder geval, die ook maar de minste kans had tegen Multatuli in een schriftelijke polemiek. Dat is de rest van de reden waarom vrijwel iedereen, literaire personages en politieke personages, voortdurend probeerden met een boog om hem heen te lopen, hem links te laten liggen, en hem te mijden en niet te noemen, dat ook alweer omdat hij zoveel radikale ideen had, en ongetwijfeld door velen voor een maatschappelijk gevaar werd gehouden.

Enkelingen betwijfelden zijn standpunten of sommige geponeerde feiten, en enkelingen betuigden steun of sympathie in druk. Maar het is waar dat hij overwegend doodgezwegen werd, en zelden serieus werd behandeld.[942]


Normale doorsnee

dat is heel typerend voor de doorsnee die zo graag mee wil praten: Wat ze niet begrijpen wordt in het schandalige getrokken, bij voorkeur, en ze zijn o zo graag bereid kwasi welmenend laatdunkend advies te geven. Dit laatste betekent: "Denk jij maar niet dat je meer bent dan wij! Wij zijn minstens zo goed als jij! n vl normaler dus deugdzamer bovendien!" [942]


Gehoor in Nederland

Opnieuw geldt, ook hier:

Want, myn zoon, aldus is de mensch geschapen, dat hy veel onreins kan slikken, doch geenszins uwe woorden ver onreinheid.

Wie in Nederland gehoor wil vinden over serieuze klachten over bestuur of bestuurders moet zelf bestuurder zijn, of Koningin, of talrijke vrienden onder journalisten. [942]


Nederlands Grootste Schrijver

Het is trouwens ook de moeite van het vermelden waard dat Multatuli, toch naar algemeen oordeel "Nederland's grootste schrijver" het grootste deel van zijn leven buiten Nederland woonde, namelijk in Nederlands Indi, Belgi en Duitsland. Dit idee werd in Duitsland geschreven, waar hij de laatste 20 jaren van z'n leven woonde, op diverse plaatsen, en tijden lang in grote armoede. [942]


Nederlanders over Multatuli

Men wilde hem niet helpen; men gaf de autoriteiten gelijk omdat het de autoriteiten waren; en de grote meerderheid van de Nederlands kon het echt niets schelen of vond Multatuli een dwaas, een gek of een onrustoker. [943]


Intellect en karakter

Het punt is niet of M. de intellectuele talenten had, was het alleen omdat intellectuele talenten voor vrijwel alle normale functies, van hoog tot laag, niet nodig zijn, en gewoonlijk een positieve handicap, maar omdat hij er het karakter niet voor had. M. kon moeilijk samenwerken met anderen behalve op eigen voorwaarden, en duldde ook niemand naast of boven zich, zeldzame uitzonderingen daargelaten.

Daarom dunkt me het getal werkkringen waarvoor ik ongeschikt ben groot, eenvoudig omdat hij er te slim, te onafhankelijk, te individualistisch en te temperamenteel voor was. [943]


Sadisme van bestuurders

Mijzelf zijn dit soort dingen te vaak door bestuurders en ambtenaren toegevoegd om daar - als psycholoog, bovendien - enige illusie over te knnen koesteren: Gezagsdragers zeggen dit soort dingen graag om te vernederen, uit overwegend welbegrepen eigen sadisme, dat ze overigens met woede en omhaal van woorden zullen ontkennen indien ze er op gewezen worden.

Toch is n van de voornaamste redenen waarom mensen ambtenaar of politicus worden dat ze genoegen scheppen in macht uitoefenen, en dat genoegen is maar al te vaak een variant van het vermogen anderen te kunnen pijnigen, vernederen, kapotmaken of om gunsten te laten bedelen.

Het is niet voor niets dat er zoveel uitgesproken schoften te vinden zijn onder bestuurders en politici! Het ambt en de macht roepen immers om al wat slecht, laf, of dom is, en doen dit even luid en duidelijk als een kerkklok de gelovigen ter kerke roept: Het is echt niet minder duidelijk omdat het niet duidelijk onder eerlijke woorden pleegt te worden gebracht. [945]


Zogenaamde karakterfeilen

dat M. een hoge mate van eigendunk, trots en hoogmoed had. [945]


Onbruikbare genialiteit

 Ter-goeder-trouw meende hy te doen te hebben, niet zoozeer met 'n onbruikbaar genie misschien, maar toch met iets als geniale onbruikbaarheid.

Ik mag aannemen zelf aan iets verwants te lijden - men beschouwe ME in Amsterdam en bedenke dat ik nu, anno 2005, voor het 27ste jaar zonder enige hulp leef als invalide in het Amsterdam waar iedere drugshandelaar beschermd wordt door de politie en B&W en iedere junk jaar in jaar uit vertroeteld wordt met gratis herone, gratis medicijnen, gratis valse tanden, gratis woningen - als ze maar zo vriendelijk zijn om wat minder te stelen. Ik steel niet, en B&W van Amsterdam ziet mij het liefst zo snel mogelijk kreperen, en doet daar al jaren alle moeite voor die niet direct tot een rechtszaak kan leiden, namelijk door mij systematisch en opzettelijk alles te weigeren inclusief antwoord op mijn klachten.

Er wordt immers jaarlijks minstens 10 miljard aan illegale drugs omgezet in Amsterdam met hulp van B&W, en ik heb de moed gehad dit te zeggen en het ongeluk invalide te zijn! [945]


Recht in Nederland

 Ik spande my in om niet te sterven. Dit was alles. Overigens wachtte ik op Recht.

De lezer die tot hier gekomen is en al het voorgaande dat Multatuli schreef gelezen heeft, of alleen de voorgaande bundels Ideen, wat in ieder geval kn op mijn site, zal weten dat dit, zeker onder Nederlanders, een zeer naeve gedachte was.

En feit is dat er in Nederland - om ons daartoe te beperken, als wat wij Nederlanders, waartoe ik helaas ook behoor, het beste kennen - heel weing recht of rechtvaardigheid of gevoel daarvoor is. Immers, volgens de grote meerderheid van de Nederlanders is dt rechtvaardig wat de Nederlandse zaak, de Nederlandse autoriteiten en de vooroordelen van de meerderheid der Nederlanders dient, en dt niet rechtvaardig wat dit niet doet.

Recht in Nederland is dus weliswaar niet recht van de sterkste maar wel recht van de braafst aangepaste, de rijkste, of hij met de populairste standpunten. En voor wie weinig van advocatuur of rechtbanken weet: Juridisch recht, voorzover burgerlijk, is vooral een manier om conflicten te beheren die niet anderszins opgelost konden worden, vaak omdat n partij sterk en de andere koppig is, en die er vooral toe dient om rechters, advocaten en deurwaarders goed van inkomen te voorzien.

Het beste dat Nederland kan overkomen, volgens de grote meerderheid der Nederlandse machthebbers, voorgangers, en nu levende Schrijvers en Denkers, voorzover ik na 27 jaar ziekte zonder enige vorm van hulp kan zien, is dat ik zo spoedig mogelijk krepeer.

Was het anders dan zou men mij toch al 27 zieke jaren enigszins anders, en enigermate menselijker hebben behandeld? Of is 'menselijkheid' in het Nederlands vertaald feitelijk altijd beestachtigheid in hypocriete vermomming?

Nu ja - maar wat moet een mens anders? Je hebt de keus om recht en genoegdoening te vragen, en uitgelachen of gegnoreerd te worden, en behandeld en beschouwd te worden alsof je een melaatse of een waanzinnige bent - vragend om rcht tussen Nederlanders?! - of zelf recht te doen, waarna je pas goed in de problemen komt met Neerlands rechtsgevoel, als je jezelf niet het recht voorbehield recht te doen zoals jij dat ziet en zelfmoord te plegen.

De korte samenvatting is dat M. vrijwel niemand trof met dezelfde rechtsopvattingen en hetzelfde rechtsgevoel als hij. 

Mijn verhaal is gedeeltelijk hetzelfde, en nog een graad of wat bitterder, lijkt mij. Het Nederlandse rechtsgevoel is in ieder geval al 150 jaar hetzelfde, en heeft ook tussen 1941 en 1945 meer dan 100.000 Nederlanders helpen vergassen, gevolgd door groot publiek afgrijzen daarvan, nadat de oorlog voorbij was en duidelijk was wie gewonnen had. [948]


Multatuli's Nederlands

Het is zelfs - meer dan 100 jaar na M.'s dood - nog steeds zo, zij het met mate: Multatuli wordt nog steeds gelezen in Nederland, en nog steeds herdrukt, en wordt algemeen gehouden voor 'Nederland's grootste schrijver', al is dat bij de meesten die het meezeggen geen rationeel oordeel maar gewoon napraterij.

Waarom leest de Nederlander Multatuli nog steeds? Niet vanwege zijn ideen, en ook niet meer vanwege zijn waarden, doelen of plannen, want die zijn daarvoor te verouderd, vreemd of ondoelmatig in de huidige tijd. Men leest hem nog steeds vanwege zijn vermogen levend Nederlands te schrijven, en beperkt zich vrijwel geheel tot zijn meer romantische scheppingen: Max Havelaar en Woutertje Pieterse.

Ik probeerde in de vorige noot enigermate te verklaren waaraan Multatuli te danken had en heeft dat hij gelezen wordt. Mijn antwoord was: Vooral vanwege zijn vermogen levend Nederlands te schrijven.

En dit lijkt mij tennaastebij de helft van de reden: Wie enig taalgevoel heeft merkt snel dat Multatuli zich beter kon uitdrukken op papier - levendiger, fraaier, epigrammatischer, amusanter, interessanter, meeslepender, beeldender, feller, vrolijker, satirischer - dan wie verder Nederlands schreef en schrijft.

De andere helft van de reden is dat hij opgevoerd wordt op scholen en universiteiten als Groot Nederlands Schrijver van weleer, en er noch nu noch vroeger iemand was die beter kon schrijven.

Kortom, het meeste dat Multatuli belangrijk maakt als gepubliceerd Nederlands schrijver schreef hij in de 10 jaren tussen 1859 en 1869, voor een aanzienlijk deel levend in grote armoede, en voornamelijk om te verkrijgen wat hij als z'n recht zag voor zichzelf of voor anderen, en om opgang te maken als maatschappelijk hervormer of politiek leider, wat hem mislukte.

Naar mijn smaak behoort hier nog iets bij, maar dat is geen deel van het door Multatuli zelf gepubliceerd werk: M.'s brieven, na zijn dood herhaaldelijk uitgegeven in diverse formaten - door z'n 2e vrouw; door Pe; door de kleinzoon van Funke, om enkele uitgaves te noemen, waarvan de eerste de belangrijkste en meest uitgebreide was, bijvoorbeeld in 10 delen in de zogeheten Wereldbibliotheek, vanaf 1895 - die meestal even fraai geschreven zijn als zijn gepubliceerd werk, en een zeer fraai en interessant beeld geeft van hemzelf, van z'n tijdgenoten, en van de toenmalige geschiedenis van Nederland.

Deze correspondentie van Multatuli is uiteindelijk terecht gekomen in de VW - 'Volledige Werken' - van Multatuli, namelijk in de delen VIII t/m XXV, uitgegeven tussen 1950 en 1995 bij uitgeverij Van Oorschot, en sindsdien verramsjt wegens gebrek aan belangstelling en gebrek aan opslagruimte bij Van Oorschot voor pellets vol zeer fraai geschreven maar in Nederland geen aftrek vindend proza van 'Nederlands Grootste Schrijver'.

Het zou een goed idee zijn - in dit tijdperk van De Computer, dat het tijdperk van Het Boek opgevolgd is - om deze correspondentie op het internet te zetten, eenvoudig omdat het zeer fraai en levend Nederlands is dat vrijwel geen Nederlander is bij machte te schrijven, en omdat het een heel fraai beeld van het 19e eeuwse Nederland geeft, zoals ervaren door n van de toen levende grootste en meest interessante en taalbegaafde Nederlanders.

En het zou een nog beter idee zijn als dit vergezeld ging van een tijdsbeeld in fotoos, gravures en statistieken, eenvoudig om het 19e eeuwse Nederland tot leven te brengen en begrijpelijk te maken.

Maar ja.... ik zie het niet gebeuren vr een eugenetische revolutie die de gemiddelde Neerlander enige intelligentie en taalgevoel schenkt, bovenop z'n al bestaande schier geniale dranklust en voetbaltalenten. [948]


Persoonlijke visies

maar wel sterk neigde tot het zien van de werkelijkheid in z'n eigen termen en volgens zijn eigen gevoelens - zoals iedereen, trouwens, wat alleen pleegt op te vallen in wie afwijkt van de rest, meestal met pijnlijke gevolgen voor de afwijker. [950]


Verwachting en werkelijkheid

Het is waar dat wachten op iets vaak behoorlijk gruwelijk is, zoals het ook waar is dat de verwachting vaak geen goede maat voor de werkelijkheid is. [950]


Kwaliteiten van bestuurders

Ook ik heb te veel van dergelijke voorwendselen van Nederlandse bestuurders mogen horen of lezen om hun menselijke plicht niet te doen.

Ik vrees dat het voor de zachtvoelende, humane, vergevingsgezinde en nobel van inborst zijnde Nederlander die mij leest een tot droefheid stemmende mededeling zal zijn als ik zeg wat ik meen -  en ik schrijf als academisch bekwaamd psycholoog, voor wie daar waarde aan hecht: Dat men  zonder een bovenmatig kwantum aan sadisme - aan het genoegen scheppen in het lijden van anderen; aan het toebrengen van leed; kortom aan eigen welbewuste malevolentie zoals gedefinieerd door Cicero: "Malice is pleasure derived from another's evil which brings no advantage to oneself"; aan leedvermaak, kortom - gn bestuurder wordt in Nederland, en geen ambtenaar blijft in Nederland.

Wie het nders ziet in Nederland - zoals de meesten - heeft Multatuli's ervaringen met Nederlanders niet; heeft mijn ervaringen met Nederlanders niet ... of is een Nederlands bestuurder of ambtenaar.

In Nederland, en wellicht ook daar buiten, maar zeker in Nederland, zijn het de schoften en parasieten die bestuurder en ambtenaar zijn, worden en blijven, en zo is het geweest sedert eeuwen.

Er is hier trouwens meer op te merken in het kader van de algemene slechtheid en domheid van de mens, in het bijzonder van de Nederlandse mens, en in het allerbijzonderst van de Nederlandse bestuurder en ambtenaar dat ik hier en nu oversla. Alleen dit nog, o naeve lezer die in Nederland blijft wonen uit domheid, lafheid, eigenbelang, of vanwege persoonlijk succes en welstand als bestuurder, ambtenaar, drugshandelaar, voetballer of Media-Persoonlijkheid: Het zijn de schoften en parasieten die bestuurder en ambtenaar worden en blijven, in Nederland, en zo is het geweest sedert eeuwen. [950]


Nederlandse kwaliteiten

Nederland is een heilstaat voor drugshandelaren, media-persoonlijkheden, voetballers, junken, volkszangers, en corrupte of incompetente ambtenaren en politici, die er dan ook allen veel baat, roem en rijkdom vinden. Wie echter werkelijk intelligent en behoorlijk is heeft niets in Nederland te zoeken behalve z'n eigen verderf, en zal er niets vinden dan hoon, tegenwerking en schijnheilige discriminatie, en adviseer ik dringend zijn talenten in een beschaafder of althans minder verworden buitenland - ze bestaan! - nuttig te gebruiken.

Voor IQs boven de 115 is Nederland levensgevaarlijk en levensbedervend. Het is daarom maar hl gelukkig voor talloos veel miljoenen Neerlanders dat de Godheid die Neerland bestiert er op toe ziet dat vrijwel geen Nederlander intelligent genoeg is om de verwording van Nederland te begrijpen en eerlijk onder ogen te zien, en dat de voorgangers die Neerland heeft graag en vaak en geloofwaardig voor Neerlanders mogen en kunnen liegen, en dat het gewone volk, al xtc slikkend, hennep kwekend, Heineken zuipend en RLTV kijkend daar zr gelukkig en voldaan mee is. Aan al hn verlangens zijn immers voldaan en al hn noden zijn immers bevredigd, in deze heilstaat van junken, randdebielen en corrupte bestuurlijke leugenaars die 'Nederland' heet. Of ik een pessimist ben, lezer? Ik overleefde de schunnige drugscorruptie van B&W van Amsterdam. [950]


Romantisch genie

Hier moeten we ook enigszins geloven dat M. een romantisch genie was, die dit soort dingen, in de 18e en 19e eeuw, allemaal ook pleegden te toen, naar het verhaal gaat, la Poe en Byron: Aantekeningen maken van de wantoestanden en problemen die lagen te wachten op een vonk van hun levendig genie, om direct in hun waarachtig maar nooit eerder vermoed licht gesteld te verschijnen, en voorgoed verbeterd te worden.

De lezer mag hier enigszins laatdunkend of spottend zijn - ik ben het ook - maar het is wel een relevante overweging dat Jezus, Rousseau, Marx en Nietzsche ook dergelijke dromen hadden, en geloofd werden na hun dood, in de zin dat hun leer de mensheid zou verlossen van het lijden, volgens de volgelingen. [951]


Nederlandse machthebbers en recht

In Nederland staan leidende bestuursschoften en ambtenaren effectief, dus in de praktijk, volledig boven de wet, en boven rechterlijke sanctie. Al hun collegaas verdedigen en dekken hen; niemand onderneemt wat tegen "een collega"; en conformisme en meeloperij, vermomd en verloochend als loyaliteit, zijn de feitelijke norm. [951]


Politieke leiders

Het is trots en klinkt aanmatigend, maar het is eenvoudig waar dat kwartieren van Multatuli's leven, denken en doen nog steeds voortleven als literatuur, terwijl alles wat de bestuurders van zijn tijd deden, en ook nalieten, vervlogen is in verleden tijd, desinteresse, en onbekendheid.

Toch is het kennelijk waar, als we dan toch aan het vergelijken zijn in nogal algemene termen, dat het ook zeer aannemelijk is dat mensen als Duymaer van Twist - zeg: prominente politieke leiders van hun tijd, hoge ambtenaren, bekende publieke voorgangers - ook zelden gelukkig zijn. Ik merk het niet op om iets te bewijzen, maar alleen dat het mij zo voorkomt, uit biografien en wat je verder van deze soort ziet, en wat mij dan ook niet verbaast, omdat het politieke werk dat zij doen - vergaderen, publiek mennen en ambtelijke stukken lezen - mij zo bijzonder oninteressant lijkt, bijvoorbeeld vergeleken met dat van een wetenschapper of kunstenaar, voorzover in staat in z'n eigen bestaan te voorzien. [951]


Mens en computer

Een overeenkomst en een verschil tussen mensen en computers is dat beiden kunnen rekenen, maar alleen mensen kunnen voelen. Ook lijkt het aannemelijk dat het menselijk rekenen een vorm van voelen is, eerder dan omgekeerd.

En aannemelijk dat ls de mens al een computer is, dat hij dan geen deterministische maar een statistische computer is, van een vorm die tot nu toe niet gebouwd is anders dan door de natuur. (Dit laatste is geen origineel idee van mij maar van Von Neumann, ook de architect van de bestaande deterministische computer.) [953]


Eigenaardigheden van moraal

En van de dingen die moraal doet verschillen van andere zaken is dat het gedeeltelijk gebaseerd is op menselijke wensen over de bevrediging van menselijke noden en wensen en teruggaat op de mogelijkheid die mensen hebben te kiezen en met elkaar samen te werken of te konkurreren.

Maar het is een interessant feit, niet alleen over Multatuli's gevoelens inzake normen maar nogal algemeen-menselijk, dat mensen hun morele gevoelens vaak beleven in termen ontleend aan hun smaak-sensaties, en in het bijzonder dat wat moreel verwerpelijk wordt geacht geassocieerd wordt met wat vies smaakt. [953]


Verstand en wil

Het onderscheid tussen verstand en zedelijkheid is juist van fundamenteel belang voor welbegrepen zedelijkheid. Immers: Het verstand kan de keuze-mogelijkheden leveren, maar niet de keuzes. Of indien wel, dan worden deze keuzes mede gefundeerd op waarden, en moeten ze nog steeds gemkt worden door iets dat geen verstand is, maar wil. [954]


Dwaas vs slecht

Wel dat 'Dwaas is slecht, en slecht is dwaas' is een opvatting zo oud als Socrates, maar daarmee nog niet waar. Zie het commentaar bij 423 en in het bijzonder wat de genoemde opvatting betreft: 817, waar ik er tamelijk grondig op in ging. [954]


Logische vermogens

Het is waar dat er maar weinig mensen zijn die werkelijk logisch kunnen redeneren en discussieren, en ook waar dat dit n verre van makkelijk is n kans heeft nogal vervelend te klinken, eenvoudig omdat zo iemand veel onderscheidingen zal willen maken die anderen willen overslaan. [954]


Bepalingen en menselijk kenvermogen

We weten nu eenmaal, dat alle bepalingen gebrekkig zyn.

Nee, dat weten we niet. M. heeft er eerder het e.e.a. over opgemerkt in dit verband - zie idee 1, 10 - maar de uitdrukking dat 'alle bepalingen gebrekkig zyn' lijkt een wat gebrekkige bepaling die beter had kunnen luiden: sommige bepalingen zijn gebrekkig.

Het hangt vooral af van wat men tracht te bepalen - definiren, beschrijven, kenmerken - en overigens van eigenaardigheden van de menselijke taal en het menselijk kenvermogen.

Het is waar dat de eerste heel vaak tot schematisatie en vereenvoudiging noodt waar het feitelijk onderwerp dat moeilijk lijkt toe te laten (waar begint en eindigt een wolk?) en het is ook waar dat het menselijk kenvermogen eindig is en gebaseerd is, voor ieder, op een pond neuronen ter grootte van twee gebalde vuisten, met de ambitie het heelal te begrijpen, maar k weer waar dat sommige menselijke bepalingen desalniettemin heel adekwaat en helder zijn. 2+2=4 is er zo n, waar M. zich ook regelmatig op beriep. [955]


Logica en redeneerfouten

Overigens zou het goed zijn als er in het zogeheten 'voorbereidend wetenschappelijk onderwijs' meer aandacht aan logica en in het bijzonder aan redeneer-fouten zou worden besteed: Het is leerzaam, amusant, niet moeilijk in beginsel en zeer vaak toepasbaar. [956]


Nederlandse literatuur en schilderkunst

 'n uitvoerige beschouwing der oorzaken van 't verval der nederlandsche tooneelspeelkunst, en van de nederduitsche dramatische litteratuur.

Ikzelf heb daar een nog cynischer oordeel over, vrees ik: Er was nooit iets systematisch goed genoeg om te kunnen vervallen in de Nederlandse literatuur - om een rune te krijgen moet er eerst immers eerst een gebouw gestaan hebben. Van de 'nederlandsche tooneelspeelkunst' weet ik te weinig voor cht stellige en precieze uitspraken, maar ik heb er genoeg van gezien om er geheel niet van onder de indruk te zijn.

Maar laat ik mijn oordeel over de Nederlandse literatuur enigszins toelichten, al verwacht ik niet er onder Nederlanders veel begrip voor te vinden. Ik zal het dan ook maar als smaak-kwestie behandelen.

In de eerste plaats dan: Waarom heb ik zo'n geringe dunk van de Nederlandse literatuur?

Wel, kijk en vergelijk, lezer!

Als u nu niets nders dan Nederlands leest, en nooit iets anders dan Nederlandse auteurs, en veel geloof hecht aan de meningen van Nederlandse auteurs over hun eigen grootheid, dan is te begrijpen dat u niets beters kent, en wellicht heel tevreden bent.

Maar indien u Engels, of Duits, of Frans leest, bijvoorbeeld, dan heeft u toegang tot talen waarin meer geschreven is, meer lezers waren, en grotere en levender literaire tradities. Ikzelf prefereer vooral de Engelse literatuur - Shakespeare, Pope, Swift, Johnson, Boswell, Burke, Hazlitt bijvoorbeeld - verre boven de Nederlandse, en beweer dat er niets is in de Nederlandse literatuur dat met de genoemden, die allen schreven voor Multatuli, te vergelijken is, althans in positieve zin.

Trouwens... ik geloof niet dat ik hier bevooroordeeld oordeel, was het alleen omdat ik k kan zien dat het omgekeerde het geval is in beeldende kunst: Terwijl de Engelsen veel beter schreven en een veel rijker literaire traditie hadden, hadden de Nederlanders en Belgen een veel rijker schilder- en teken-kunst - en dat ondanks het feit dat er veel minder Nederlanders of Belgen dan Engelsen waren.

Ik heb geen redelijk idee over goede verklaringen hiervoor, maar het lijken mij allebei behoorlijke evidente feiten, eenvoudig omdat ze door zoveel niet-Nederlanders onderschreven zijn: De Nederlandse literatuur kent geen enkele echte bekendheid buiten Nederland; de Nederlandse schilderkunst is wereldberoemd, en allebei is al eeuwen het geval. En precies het omgekeerde is waar voor de Engelse literatuur en de Engelse schilderkunst.

In de tweede plaats: Waarom ken ik zo weinig Nederlandse literatuur?

Hier ben ik moedwillig enigszins bescheiden, omdat ik natuurlijk wel nig idee heb van, laten we zeggen, van Couperus, Den Doolard, Roland Holst, Hermans, Reve, Mulisch, Wolkers en na hen schrijvenden in het Nederlands.

Maar ja: Vrijwel alles wat ik las was tienderangs of erger, en vooral: Saai, gemaniereerd, niet levend, oninteressant, of alleen als tijdsbeeld aardig. Alleen Multatuli, van alles wat ik las in het Nederlands, was in staat lopend, levend Nederlands over tal van interessante zaken te schrijven.

Waarom dit zo moet zijn weet ik niet, behalve dat de Nederlanders ook al geen volk zijn met een groot talent voor conversatie.

Zo een publiek was er kennelijk nooit in Nederland voor andere vormen van kunst dan de beeldende kunst en de architectuur - en de publieke aanleg en interesse daarvoor stierf met de 17e eeuw.

Het suggereert wel iets, namelijk dat dit indertijd een afgeleide was van rijkdom en onderwijs, maar het is overigens moeilijk hier stellig te zijn, want er zijn veel mogelijk relevante factoren.

Hoe het zij, en ondanks wat Nederlanders beweren over hun eigen kunstprodukten: Te oordelen naar de inschattingen van niet-Nederlanders zijn de Nederlanders alleen exceptioneel geweest in beeldende kunst, en dat weer alleen in de 16e en 17e eeuw. En dit lijkt me een ongeveer even waar en goed gefundeerd oordeel als dat, te oordelen naar de inschattingen van niet-Engelsen, de Engelsen al vele eeuwen lang niet uitgeblonken hebben in de beeldende kunst.

En de interesse in Nederland in kunst van om het even welk soort die ik gekend en meegemaakt heb was toch vrijwel altijd een variant op snobisme of chauvinisme: Interesse in kunst en cultuur stt goed, en Nederlanders bewonderen graag wat Nederlanders gemaakt hebben.  [957]


Beperkingen van genien

Hier ligt natuurlijk de suggestie dat Nederland en de wereld veel verloren omdat Eduard Douwes Dekker niet in de gelegenheid werd gesteld zijn genie te gebruiken voor wis- en natuurkunde en voor filosofie.

Ik geloof dat niet. Waar Multatuli werkelijk in uitblonk was schrijven, en dan in het bijzonder het schrijven van literatuur, en niet van wetenschap of filosofie. De relevante overweging is weer fraai verwoord door Hazlitt, in zijn 'Characteristics':

"Society is a more level surface than we imagine. Wise men or absolute fools are hard to be met with, as there are few giants and dwarfs. The heaviest charge we can bring against the general texture of society is, that it is common-place; and many of those who are singular, had better be common-place. Our fancied superiority to others is in some one thing, which we think most of, because we excel in it, or have paid most attention to it; whilst we overlook their superiority to us in something else, which they set equal and exclusive store by.
(..)
Particular talent or genius does not imply general capacity. Those who are most versatile are seldom great in any one department: and the stupidest people can generally do something. The highest pre-eminence in any one study commonly arises from the concentration of the attention and faculties on that one study. He who expects from a great name in politics, in philosophy, in art, equal greatness in other things, is little versed in human nature."

Dit beschrijft voor een flink deel Multatuli's redeneer-fout over zichzelf: Omdat hij zo bijzonder goed kon schrijven zou hij ook moeten uitblinken in andere zaken, zoals politiek, wiskunde en filosofie. Maar dit was niet zo.

Het is wl zo dat M. exceptioneel intelligent was, maar dat is gewoonlijk het geval met genien - die desalniettemin zelden op meer dan n terrein werkelijk geniaal zijn. Kennelijk is wat voor genie nodig is een combinatie van een ongewoon grote algemene aanleg met een uniek talent voor iets. [957]


Stupide wensen

Het onderwerp 'den langen lyst van stupide wenschen' is inderdaad onuitputtelijk zowel in mensenlevens als beschavingsgeschiedenissen.

Wanneer is een wens stupide? Wanneer de kans deze te bevredigen klein is en zeker wanneer de wens gebaseerd is op twijfelachtige metafysika of religie. Hier zijn twee algemene regels van grote relevantie en zinnigheid:

"A wise man proportions his belief to the evidence."
    (David Hume, An Enquiry Concerning Human Understanding)

"It is wrong always, everywhere, and for anyone, to believe anything upon insufficient evidence"
   (W.K. Clifford, The Ethics of Belief) [958]


Kunst in Nederland

Kortom: 't Is vooral een kwestie van natuurlijke aanleg, opvoeding en onderwijs - en de Nederlander pleegt weinig bijzonder talent voor kunst te hebben, afgezien van schilderkunst, voorzover we Nederlandse kunst en kunstenaars vergelijken met buitenlandse idems (zie onder 957), terwijl er in Nederland door de eeuwen heen ook weinig aandacht is besteed aan kunst in opvoeding of onderwijs, die gewoonlijk allebei om fatsoen, conformisme en geldverdienen draaiden. [958]


Freud's bronnen

Redenaars en artikelschryvers die voor vol willen aangezien worden (964) dragen tegenwoordig Spencer of Hartmann's Philosophie des Unbewussten.

Ik heb dit geselecteerd omdat ikzelf een hekel heb aan de fraudeur Freud, en de lezer wil doen opmerken dat Freud zijn onbewuste niet van zichzelf had, maar waarschijnlijk van Von Hartmann, die het weer van Leibniz had. [958]


Helder verwoorden

Zoals Wittgenstein opmerkte, die ook wel eens - erg vaak - te hoog aangeslagen is en  zichzelf te hoog aansloeg: 'Wasz sich berhaupt sagen lsst lsst sich klar sagen'. Het is waar dat dit niet makkelijk is. [959]


Copyright

Ik neem aan dat dit op copyright slaat. Feit is dat, hoewel bedoeld om auteurs en uitvinders te beschermen tegen diefstal en oneigenlijk gebruik van hun werk, het vooral misbruikt is door uitbaters als uitgeverijen.

De opkomst van internet en computers heeft de zaak alleen ingewikkelder en ook belangrijker gemaakt, want er is nu sprake van dat ook elementaire wiskundige uitvindingen, truukjes en regels gepatenteerd zouden kunnen gaan worden, of onder een copyright gaan vallen.

De lezer die in deze kwesties genteresseerd is - en ze zijn van fundamenteel belang voor de verspreiding van beschaving en kennis - zoeke op het internet onder 'public license' en 'open source'. [960]


Dom geboren

In de eerste plaats kan niemand er wat aan doen als hij dom geboren is, en dat is bovendien een betrekkelijk geluk dat de grote meerderheid treft, dat zeer in de smaak valt bij de grote meerderheid, en daarom een bron van veel geluk is, voor de meerderheid.

En in de tweede plaats: Het is zowel behoorlijk om de eigen bronnen te noemen, als verstandig om zich tot intelligenter of ideenrijker mensen dan zichzelf te wenden indien men zelf geen behoorlijke ideen of formuleringen kan produceren. [960]


Eerlijk citeren

Wie citeert is tenminste eerlijk en kan zelf kennelijk niet beter. [961]


Echte en valse democratie

 Wat is eigenlyk demokratie? Voor dertig jaren zou ik plompverloren antwoord gegeven hebben op deze vraag. Zoo is er veel dat ik vroeger meende te weten, en dat my met de jaren onduidelyker werd.

Dat is een goede vraag en het kortste min of meer ware antwoord is kennelijk: 'Democratie' betekent 'volksregering' en is de gebruikelijke valse belofte waarmee would-be leiders macht naar zichzelf proberen te trekken.

En: Er is geen sprake van democratie, maar wel van kiezersbedrog, zolang het volk niet zelf, bij toerbeurt, ambtenaar is. Anders geformuleerd: Er is geen sprake van volksbestuur zolang het volk niet zelf bestuurt.Toch is dat een idee dat nog nergens uitgeprobeerd is, in plaats waarvan het feitelijk ambtelijk bestuur uitgeoefend wordt door een kaste levenslange beroepsleugenaars met parasietenbaantjes, zodat het uitschot, de lafbekken, de uitvreters, de baantjesjagers, de ogendiers, en lafste onderkant van de conformistische doorsnee tot feitelijk machthebbend uitvoerder worden gemaakt. [962]


Multatuli's Nederpubliek

Toch is het een tamelijk interessant feit dat 'Nederlands Grootste Schrijver' volgens tegenwoordige 'men' in feite zijn eigen Nederlands publiek verachtte, en over het nu levend publiek niet beter gedacht zou hebben dan over z'n toen levend publiek, was het alleen omdat er in de ondertussen meer dan honderd jaren die verstreken zijn sinds M.'s dood veel veranderd is in Nederland, maar weinig in het Nederlands karakter en de vele Nederlandse zwaktes, domheden en leugens waar Multatuli zo over viel. [963]


Nederlands publiek

er is zoowel luiheid en valsheid, als domheid in 't karakter van m'n Publiek.

Ik geloof het, met veel kennis over de huidige Nederlanders, die zeker niet beter zijn dan hun voorouders waren. Toch is het probleem vooral domheid. Maar ook die is tennaastebij hetzelfde als vroeger - of erger. [963]


Wat Multatuli deed

 Ik tastte de Natie aan, in wat haar 't dierbaarst is. In haar goddienery: 'n broodwinning. In haar zeden: 'n broodwinning. In haar vooroordeelen: 'n broodwinning. In haar zoogenaamde Staatkunde: 'n broodwinning. In haar wanbestuur der Kolonin: 'n broodwinning. In haar principes: 'n broodwinning. In haar huichelary... nu ja, dit sluit al de vorige broodwinningen in zich.

Dit is volledig waar, en het geeft ook aan waarom M. zo weinig antwoord kreeg en zo weinig weerklank vond: Volgens vrijwel iedereen kritiseerde hij teveel, wilde teveel veranderingen, en was hij te radicaal.

Waar ik het mee eens ben is dat het een illusie van Multatuli was om te geloven dat hij in staat was de Nederlandse maatschappij radikaal te hervormen - en dan niet omdat dit in beginsel ondoenlijk zou zijn geweest of moreel onwenselijk (men leze het budget van Klaas Ris, en overdenke het inkomen van een onderwijzer uit die tijd), maar eenvoudig omdat de heersende belangen en wantoestanden in stand werden - en worden! - gehouden door de gemiddelde domheid. [963]


Doodzwijgen 2

 Niemand bestreed my. Waarom niet?
     Niemand durfde.

Dit is ongetwijfeld waar, zoals het ook waar is dat het de handigste taktiek was, en waar is dat wat je niet kunt weerleggen je het beste kunt proberen dood te zwijgen. En zo gebeurde. [963]


Nederlandse misstanden

En zo gaat het nog steeds: Van Thijn in de Eerste Kamer, Balkenende als premier, Knevel als publiek voorganger - noem een idioterie of misstand uit de 19e eeuw en er is wel een corresponderende aan te wijzen in de 20e of 21e eeuw, zolang de Nederlanders Neerlanders blijven, en er geen radikale verbetering van de gemiddelde intelligentie - lees: domheid  - plaatsvindt, die ikzelf niet en nooit zie gebeuren anders dan bij goddelijk wonder of via eugenetica.

Wie het een troost mocht zijn dat de laatste binnenkort mogelijk wordt mag meewegen dat deze methode de mens te verbeteren toegepast zal worden door onverbeterlijk gebleken mensen. En misschien is het kwaad ook niet in de eerste plaats te herleiden tot de menselijke domheid, maar gewoon tot de menselijke slechtheid:

"Vice is man's nature: virtue is a habit - or a mask." (Hazlitt, Characteristics)

Ik veronderstel dat het nog steeds op optimisme bij mij wijst dat ik meen dat de domheid de voornaamste bron van menselijk kwaad is. Zo herleid ik het meeste nationalisme, de meeste godsdienerij, en het meeste politieke activisme allemaal veel vanzelfsprekender tot domheid dan tot slechtheid - en hoeveel miljoenen mensen zijn er niet gruwelijk omgebracht door nationale oorlogen, godsdienst-oorlogen en -vervolgelingen, en politiek geweld! En dat had allemaal vaak weinig van doen met weloverwogen slechtheid en veel met dom conformisme of misleid idealisme. [963]


Luiheid en domheid

Ongetwijfeld zijn velen lui, maar er zijn ook velen vlijtig die toch dom zijn. [963]


Mediapubliek

de doorsnee consument van de media - krant, radio, TV - heeft geen idee, en trouwens ook geen ideen, en is meer dan dom genoeg voor de troep die hij met zoveel vreugde consumeert. [963]


Multatuli en Van Vloten

 Op die wys worden ten-onzent wysgeerige vraagstukken afgedaan? Is 't niet te betreuren, dat Van Vloten 't woord ploertig zoo diskrediteerde?

Van Vloten was bevriend geweest met Multatuli, maar de vriendschap was verlopen. Hij hielp wel M.'s eerste vrouw, die de jaren tussen 1860 en 1874, toen zij stierf, voor een flink deel met haar en M.s kinderen arm doorbracht in Itali, met weinig of geen hulp van haar man, maar met financile steun gecordineerd door de Nederlandse schrijvers Potgieter en Van Vloten, die allebei weinig met M. ophadden, maar kennelijk medelijden hadden met M.'s kinderen en met z'n vrouw, die om steun te verkrijgen regelmatig vernederende bedelbrieven moest schrijven.

En zo kon het gebeuren dat Van Vloten besloot Multatuli aan te vallen, en vooral z'n Ideen, en daarover stukken ging publiceren in literaire tijdschriften, die later weer gebundeld werden in een boek, 'Onkruid onder de tarwe' geheten, dat een verwijzing was naar M.'s motto voor de Ideen 'Een zaaier ging uit om te zaaien'.

Het is moeilijk Van Vloten's motieven achteraf adekwaat in te schatten. Er zal een deel jaloezie in gezeten hebben, want Van Vloten was k een maatschappij-criticus, die door M. overschaduwt werd; en een deel irritatie, want hij meende dat M. zijn talent misbruikte en te ijdel was; terwijl het ook niet onaannemelijk is - ook gezien 's mans uitlatingen en overige publikaties - dat er een dosis overwegend onbegrepen sadisme - dus: leedvermaak, Schadenfreude - stak in Van Vloten's tamelijk serieuze pogingen M. aan te tasten.

Het probleem voor M. was dat hij meende te weten dat Van Vloten brieven van M.'s vrouw had waarvan de publicatie M. zeer kon schaden, zodat hij zich moest inhouden - of althans, zo schreef hij.

Het algemene resultaat was dat M. feitelijk ophield met voor publiek te schrijven, al ging hij wel door met het schrijven van vele fraaie brieven aan vrienden en kennissen, die voor een deel terecht zijn gekomen in de VW.

Hoeveel van Multatuli's ophouden met voor publiek schrijven aan Van Vloten te wijten is laat zich  moeilijk uitmaken. Volgens M. zelf maakte het niet veel uit, en daar is iets voor te zeggen, omdat M. evident nogal de moed had opgegeven z'n publiek te overtuigen van z'n ideen. [963]


Nederlanders

Er waren toen Multatuli dit idee schreef ruim 3 miljoen Nederlanders. Er zijn er ruim 16 miljoen terwijl ik dit schrijf. Wie dit een meer dan vijfvoudige vooruitgang vindt ... houdt minder van natuur dan ik. [964]


Woorden en ideen

.. omdat ieder de uitlegger is van zyn eigen woorden ..

Nee, dat is toch maar heel gedeeltelijk zo. Wat veel juister is: Ieder is uitlegger van z'n eigen ideen - met hulp van woorden die vele anderen ook gebruiken. En de betekenissen van de meeste woorden ligt tamelijk vast, al kunnen deze veranderen en al zijn er vrijwel altijd marges van vaagheid,  omdat er zonder gedeelde woordenschat van woorden met ongeveer dezelfde betekenissen eenvoudig niet te praten viel. [964]


Nederlandse universiteiten

 Wat is, of behoort te zyn, de eigenaardigheid van jongelieden die zich wyden aan studie? Ze zyn onbekrompen in opvatting, leven by den dag, minachten 't kleingeestig streven naar wereldsche goederen, voeden zich met idealen, erkennen geen rang dan ridderschap van den geest, en meenen dit alles te kunnen volhouden door de kracht die men put uit het najagen van 'n verheven doel, in dit geval: de Wetenschap.  

Tsjee! Ik ben dan al zo'n 40 jaren jong. Zou 't daarom zijn dat ik zo bijzonder ongebruikelijk ben en er zo jong uit zie?

Het is zowel waar als bitter dat ik zr weinigen van de genoemde soort jongelieden getroffen heb, ook toen ik jong was, ook toen ik studeerde, zo tussen 1977 en 1983: Men was bekrompen kwasi-revolutionair; leefde van een beurs of van de ouders; streefde naar een universitaire graad, als garantie voor een goedbetaalde weinig vereisende baan; geloofde in wat de doorsnee lieden om hen heen geloofden, die hetzelfde deden; voedde zich met slogans, gemeenplaatsen, en wanen van de dag; verafschuwde wie evident intelligenter was dan zij; en meende dit alles te kunnen volhouden door de hoop op een universitaire aanstelling, als ambtenaar voor het leven in een hoge salaris-schaal.

Z was het "in mjn tijd". Ik denk dat het niet veel anders was in Multatuli's tijd, maar hij had dan ook niet het ongeluk gehad z'n geest te moeten bekwamen aan een Nederlandse universiteit. [964]


Nederlandse ploerten

 Nu, dat alles is ploertery!

Daar vergat ik toch bijna de moderne vormen van ploerterij toe te lichten voor de moderne lezer! Nu lezer: Neemt 1 deel Van Thijn, 1 deel Cohen, 1 deel Oudkerk, 1 deel Bos, 1 deel Dittrich en 1 deel Balkenende, mix grondig, schud en dien op - en onversneden pure ploerterij, genre moderne Neerlandse politiek, zullen u deelachtig worden! Of neem 1 deel Fortuyn, 1 deel Papaul, 1 Mulder en als hiervoor! Ze bestaan ook in vrouwelijke vorm: 1 deel Terpstra, 1 deel Jorritsma, 1 deel Kroes, 1 deel Netelenbos, 1 deel Verdonk en u heeft het recept voor ploertige heksenwalm la cuisine politicienne Neerlandaise in optima forma.

Ik wilde maar zeggen... het is echt niet bter geworden in Nederland met meer welstand. [964]


Leiders en afgoden

Zo pleegt dat te gaan met voormannen, ongeacht werkelijke kwaliteit of prestaties. Leiders worden niet gelouwerd of verstandbeeld omdat ze zulke voortreffelijke mensen zijn, wat ze dan ook zelden zijn, maar omdat het leiders zijn - Onze Leiders. En Ons Volk - welk volk ook - verafgoodt zichzelf graag in standbeelden van Onze Leiders, omdat deze de grote voortreffelijkheid bezaten Onze Leiders te zijn.

Het volk wil niet alleen bedrogen worden: het wil ook idolen, afgoden, iconen en rituelen. Zo is het ook altijd geweest, niet alleen in Neerland. [965]

Excerpt uit commentaren van MM bij Ideen 4 B - 931 t/m 966      - Index 4B