Excerpt uit commentaren van MM bij Ideen 4 A - 929, 930 en VS      - Index 4A


Bewustzijn

Er is veel gekibbeld over den oorsprong onzer denkbeelden.

Ja, over die oorsprong is veel gekibbeld, maar Multatuli kwam er ook niet veel verder mee. Het onderwerp is inderdaad moeilijk, en het lijkt aannemelijk dat het bewustzijn niet meer is dan het topje van de spreekwoordelijke ijsberg.

In feite is een redelijk interessant probleem waarvoor of waarom dat bewustzijn dat we hebben eigenlijk bestt? Immers, vrijwel alles wat ons lichaam doet gebeurt zonder ons bewustzijn, en in ieder geval zonder dat ons bewustzijn er veel aan, mee of tegen kan doen, terwijl we mogen aannemen dat veel wat leeft en redelijk ingewikkeld is - spinnen, bijvoorbeeld - niet verdacht kan worden van meer dan minimaal bewustzijn.

En redelijk antwoord, in beginsel, is dat het bewustzijn bestaat om problemen op te lossen en reeksen handelingen te beindigen of te beginnen, en daarmee dus gedeeltelijk losgekoppeld is van de rest van ons lichaam - het moet er over oordelen. [929]


Zeldzame voorkeuren

Op weinig uitzonderingen na, viel me overal 't hollandsch loon der kunst ten-deel: mooi!

Als zoveel dat M. beschreef en waar hij over klaagde is ook dit nog steeds het gebruikelijk Hollands oordeel over kunst. De meeste Hollanders - naar men mag aannemen, trouwens, evenals de meeste niet-Hollanders - konsumeren geen kunst omdat ze van kunst houden, maar 'omdat dit nu eenmaal hoort', zoals er ook weer bij hoort dat kunst 'mooi' genoemd wordt.

En dit zal tegenwoordig nog sterker zijn dan in M.'s tijd, omdat vrijwel iedereen tegenwoordig TV heeft, dus z'n dagelijkse portie plat vermaak voor de massa vanuit z'n luie stoel kan consumeren, chips, bier en afstandsbediening onder handbereik. Dit heet dan ook geen 'kunst' maar 'amusement' of 'soap' of 'infotainment' in 't zeldzame geval dat het minimale intelligentie vergt.

Waar de moderne Nederlander - universitair opgeleid of niet: 't doet er niets meer toe - wrkelijk om geeft, en miljoenvoudig, is voetballen.

Ikzelf houd niet van voetballen en heb geen TV, en lees bij voorkeur wiskunde of twee tot twintig  eeuwen oud proza, zelden of nooit door een Nederlander geschreven, en vaak ook niet vertaald  - Wie dan? Wel: Hazlitt, o zeldzame lezer, of Boswell, of Pope, of Shakespeare, of Montaigne - maar mijn voorkeuren zijn z zeldzaam dat ze vrijwel uitgestorven zijn, en ik mijn eigen meningen en proza, de eersten toch origineel en de tweede minstens heel goed, nergens kwijt kan.

Het soapgehalte van mijn proza is inderdaad nihil; mijn zinnen zijn lang; mijn ideen en idealen zijn  ongebruikelijk en veeleisend, net als mijn persoon ... dus ook dit zal wel weer voor de weldenkende eeuwigheid geschreven zijn, als die enige kans van ontstaan heeft bij het voortbestaan van de huidige generaties van versoapte mini-breintjes en voetbal-kenners. [929]


Eugenetische kansen

En dat is nog stds zo en zal niet veranderen totdat de eugenetica het gemiddeld intelligentie-peil zeer verhoogd zal hebben - ls het ooit zover komt, want met de gemiddelde kwaliteiten van de nieuwe generaties na mij zal het vl moeite kosten enige vorm van beschaving in stand te houden. [930]


Normaal volks onbegrip

Wie iets niet begrijpt meent nog steeds mee te tellen door het maar vrijelijk publiek te associeren met iets wat publiek bekend is, en bij voorkeur iets dat schandaal maakt. [930]


Universitair gekwalificeerd kiesrecht

Moderne Nederlandse verlichte doorsnee-geesten zijn n voor een koningschap n voor algemeen kiesrecht.

Ikzelf, die niet gezegend ben met zo'n geest, en dus heel arm ben, geloof in de deugden van het n noch het ander: Ik ben voor algemeen kiesrecht voor universitair opgeleiden, gecombineerd met openbaar, gratis en goed onderwijs tot en met de universiteit voor iedereen die het aankan - maar dan wel universitair onderwijs van veel hoger niveau dan tegenwoordig, zodat lang niet iedereen het aan zal kunnen.

Ja, 't zijn schandalige opvattingen, lezer! Zo schandalig ondemocratisch ook, zoals u zeer scherpzinnig opgemerkt hebt. Gratis onderwijs! Hu! Bter dan wat bestaat! Brr! Kiesrecht alleen voor universitair opgeleiden! Gruwel!

Heeft u ooit overwogen dat Hitler democratisch verkozen is? Of maakt het u niet uit dat uw ongetwijfeld diep doordachte, op veel zelfstandig studie van wetenschap, filosofie, logica, wiskunde en andere vakken gebaseerde democratische keuze democratisch weggewogen gaat worden door een half stadion vol stemmende Tokkies? (Tokkies, voor de later levenden, zijn de doorsnee en heffe van de modern Nederlandse onderklasse anno 2005: Volgezopen vette beschavingsloze brallers, altijd in staat en gewillig hun buren en medemensen te terroriseren onder het genot van bier en cocane, en dus heel populair op TV als vermaak voor hun eigen hele klasse, en voor een groot deel van de rest van modern Nederland, die het gnuivend aankijkt.) [930]


Publieke kunstwaardering

Toch wordt hij anno nu (2005), dus in ieder geval 118 jaar na zijn dood, algemeen voor Nederland's grootste schrijver uitgemaakt. Waar dat precies op gebaseerd wordt is mij niet duidelijk. Het kan nauwelijks mr of anders zijn voor de meesten dan een verplichte lezing van 'Max Havelaar' gedurende het VWO, en is waarschijnlijk minder, van horen zggen op TV, door een populair volksvoorganger, en overwegend van de verheven vorm 'men zegt het, en ik zou wel gek zijn als ik niet zou zeggen te vinden wat men vindt, als weldenkend Nederlander'.

De meeste oordelen over kunst en de meeste andere zaken van Nederlanders (en anderen) zijn van deze veilige, populaire, democratische vorm, die de meerderheid in de ogen van de meerderheid tot zeer weldenkend en beschaafd maakt. [930]


Onze Goede Leiders

Al was het, naar ik meen, redelijk welbekend dat Koning Willem III een zuiplap en een hoerenloper was. Maar ja, zoals mensen en Nederlanders nu eenmaal zijn: Zelfs als dit evident zo is, dan nog mg het niet waar zijn van de meerderheid, en "dus" is het niet zo en mag je het niet zeggen, volgens die meerderheid. Onze Koning deugt, is nobel, goed, wijs en deugdzaam, omdat hij van Ons is, begrijp je, dus k - nee: vooral - als hij minderwaardig, slecht, een zuiplap en een hoerenloper is, en wie dit ontkent bewijst daarmee een zeer slecht Nederlander te zijn .... dergelijk soort totalitaire en chauvinistische 'logica' is altijd heel populair onder het volk en onder het media-journaille die daar goed van leven en dit gedachtegoed voor een deel welbewust in stand houdt en cultiveert. [930]


En oertaal

M. hield zich lang met etymologie bezig. Niemand heeft dat kennelijk ooit serieus kunnen nemen, ook ik niet, maar het is toch wel aardig om te memoreren dat er tegenwoordig in de linguistiek serieus aangenomen wordt dat er n soort oertaal was wat betreft het Indo-Europees, en dat alle Europese talen daarvan afgeleid zijn, zoals veel kleine rivieren en beekjes van n rivier.

Dit is niet wat Multatuli dacht, maar het gaat wel enigermate in de richting van wat hij was geneigd te denken. Ook zou de ontdekking van de evidentie voor die taal, door een Amerikaanse taalkundige, die jarenlang overeenkomstige woorden in tal van Europese talen in schoolschriftjes bijhield, M. gecharmeerd zou hebben. [930]


Politiek en vorsten

Wie overigens wat over politiek wil leren, en Engels leest verwijs ik naar Politics - introductory texts, dat een interessante en gemotiveerde leeslijst is, waar ik u plezier en meer inzicht mee wens, terwijl ik wie wat over vorsten wil leren verwijs naar mijn Nawoord bij Vorstenschool. [vs 1]


Majesteit Trix

De huidige koningin Beatrix belieft ook 'Majesteit' genoemd te worden. Ik vermoed dat ze denkt 'Verschil moet er zijn' - maar ikzelf meen dat ze meer dan genoeg betaald krijgt voor haar au fond weinig eisende toneelrol - want het is niets anders, en dient om de gewone domme doorsnee een verpersoonlijkt ideaal te geven - om gewoon 'Mevrouw' te heten. [vs 1]


Oorzaak maatschappelijke verbetering

Sindsdien is er veel veranderd, overigens niet door revolutie, verbetering in de algemene intelligentie, of toename in moreel besef, maar eenvoudig door de groei der wetenschap. [vs 1]


Goede Werken van Hulpverleners

Maar het is waar dat de zogenaamde Goede Werken van De Betere Standen - inclusief tegenwoordig popsterren en politici - zoals trouwens de meeste vormen van maatschappelijke hulpverlening, niet primair dienen om wie werkelijk hulp nodig heeft te helpen maar om de hulpverlener prominent in het nieuws te brengen. Hulpverleners - van artsen en maatschappelijk werkers tot koningen en politici - zijn gewoonlijk hulpverleners om hulp te verlenen aan zichzelf. [vs 1]


Statistiek

De oorspronkelijke betekenis van 'statistiek' komt uit het Italiaans, waarin het 'cijfers van belang voor het besturen van de staat' betekende. Deze schijnen voor het eerst grondig bijgehouden te zijn in de Italiaanse stadstaten en prinsdommen uit de Renaissance, en een reden te zijn dat deze economisch succesvoller waren dan de buurlanden waar dit nagelaten werd. [vs 1]


Leiders en grote talenten

- Men roemt hem toch als zeer bekwaam, Louise.

Dat is het gewone praatje over leidende politici en overige machthebbers, maar het is zelden waar dat dit werkelijke bekwame - zeer intelligente, veel wetende, goed willende - mensen zijn. Waren ze dit dan van karakter en intellectuele aanleg dan waren het hardwerkende huisartsen o.i.d. of vooraanstaande wiskundigen. Ook geldt Hazlitt's woord hier:

"The greatest talents do not generally attain to the highest stations. For though high, the ascent to them is narrow, beaten, and crooked. The path of genius is free and his own. Whatever requires the concurrence and cooperation of others, must depend chiefly on routine and an attention to rules and minutiae. Success in business is therefore seldom owing to uncommon talents or original power, which is untractable and self-willed, but to the greatest degree of the common-place capacity." (Hazlitt, Characteristics)

En uit idem:

"The difficulty is for a man to rise to high station, not to fill it; as it is easier to stand on an eminence than to climb up to it."

Werkelijk exceptionele talenten - wetenschappelijk, artistiek, menselijk - gedijen niet in de politiek, noch in zaken. Schoften en bedriegers gedijen er daarentegen bijzonder goed. [vs 1]


De taak van een genie

Multatuli meende van zichzelf een genie te zijn en werd daar door vele van zijn tijdgenoten voor gehouden. Dit was n van zijn reden om zich bijzonder achtergesteld te voelen: Men behandelde hem niet naar z'n waarde, en discrimineerde hem vanwege z'n afwijkendheid.

Ik citeer Hazlitt weer, als boven naar Geoffrey Keynes' editie 'Hazlitt's Selected Essays', want hier heersen veel misvattingen, zowel in 't algemeen als ook bij Multatuli:

"Particular talent or genius does not imply general capacity. Those who are most versatile are seldom great in any one department; and the stupidest people can generally do something. The highest pre-eminence in any one study commonly arises from the concentration of the attention and faculties on that one study. He who expects from a great name in politics, in philosophy, in art, equal greatness in other things, is little versed in human nature." (Hazlitt, Characteristics)

Een goed voorbeeld van wat Hazlitt bedoelde zijn eersteklas schaakgrootmeesters, als Fischer of Kasparov: Exceptioneel boven een schaakbord, maar daarnaast, wat ze ook van zichzelf denken, niet beter en vaak ongenformeerder dan om het even welke academicus.

En mijn eigen opvatting over Multatuli, die ik reeds veel eerder uitgesproken heb, is dat hij nooit had kunnen slagen in waar hij zo graag wilde slagen: Als groot politicus, als prominent staatsman, als Keizer van Insulinde. Hij had de daarvoor benodigde talenten niet, en was er feitelijk veel te gevoelig, zenuwachtig, onstabiel en intelligent voor. En genien horen niet in de politiek, en passen daar niet, heel zeldzame gevallen in heel uitzonderlijke situaties daargelaten, wellicht. [vs 1]


Authenticiteit van leiders

Het gezegde is in zekere zin waar, maar een probleem is dat hart - gevoel, eerlijkheid, authenticiteit, waarachtigheid - zo makkelijk te loochenen en te pretenderen zijn, en dat de grootste politieke schoften het meest met dit soort belijdenissen - hun hart voor Ons Volk, hun integriteit, hun Goede Wil - te koop lopen. Kortom: Als het werkelijk bestaat dan tnt het zich in wat men doet - en als men het werkelijk heeft is men geen politicus. [vs 1]


Goede bestuur

        Ik stel aan allen niet denzelfden eisch,
        Maar doe een hoogen eisch aan 'n minister.

Dat is op zich zelf rechtvaardig: Wie meent miljoenen te kunnen en mogen leiden, moet beter zijn en meer kunnen dan althans de meesten van die miljoenen. Aan de andere kant: In tijden van algemene democratie en televisie zijn het voornamelijk en vooral de leugenaars, schoften, publieksmenners, en oplichters die populair worden in de politiek en daarmee ministeriabel. De enige troost is dan vaak dat ze n allemaal zelf niet getalenteerd zijn anders dan in publiekmennen en ellebogenwerken n omgeven en kortgehouden worden - zolang er geen sprake is van dictatuur - door een horde gelijkgezinde gelijkbegaafden uit concurrerende partijen. 'Checks and balances' is de relevante frase hier. Goed bestuur of goede bestuurders levert het niet op, maar wel enige gerechtvaardigde hoop dat gn van de slechte bestuurders overmatig veel macht krijgt, zolang ze periodiek moeten worden gekozen, en moeten concurreren met velen van hun eigen soort voor een plaatsje in de schijnwerpers en aan de trog, en geen van hen in staat is om alle macht te grijpen. [vs 1]


Intellectuele excellentie

En ik denk ook dat het zowel realistisch als wenselijk is om veel eerder en sterker moreel goede of althans niet slechte of corrupte staatslieden te willen dan intellectueel eminente. Wie intellectueel excelleert hrt geen staatsman te zijn, maar schrijver, filosoof, wiskundige of kunstenaar, en kn ook niet lang politek actief zijn omdat publieksmennen en besturen allebei nogal vervelende en oninteressante bezigheden zijn. [vs 1]


Politiek en bijzondere mensen

Wie werkelijk buitengewoon is, intellectueel of artistiek, hrt niet in de politiek, en zekere niet in een min of meer democratisch kiesstelsel. Wie als mens werkelijk wat voorstelt is geen politicus, en kan dat niet zijn, zeer uitzonderlijke omstandigheden daargelaten (zeg: Pericles, in Athene). [vs 1]


Hoofdprobleem bestuur

Het probleem is ervoor te zorgen dat dergelijke bestuurders overwegend eerlijk en niet-corrupt zijn, en dat ze elkaar weerhouden en bestrijden zo dat geen n van hen, noch n partij, alle macht naar zich kan toetrekken. [vs 1]


Behoorlijk bestuur

En waar de gemiddelde intelligente burger baat bij heeft is competent, niet-dictatoriaal bestuur dat de meerderheid van de burgers gelegenheid geeft hun eigen leven te leiden en hun eigen belangen te behartigen, en zelf te bepalen wat ze doen, denken en willen. Zolang dit het geval is doet de feitelijke kwaliteit van de bestuurders er overigens niet erg toe, en al evenmin dat degenen die het meest en het liefst bestuurder willen worden zlden bijzonder deugen en er vaak wat mee loos is, als karakter, omdat een mens anders niet zo op wil vallen en niet zulk over het geheel genomen saai werk wil doen. (Kijk naar de saaie, lelijke, domme, neurotische en niet-schrijvende lite van de Tweede Kamer! Lees de Handelingen van die institutie voor wie een stuip van verveling of woede wil riskeren!) [vs 1]


Wat de massa wil

Maar ja, wie ziet wat de lagere en middelbare standen individueel en en masse van zichzelf maken als ze het goed hebben vindt ook geen enkele aanleiding tot vertrouwen in of bewondering van de doorsnee: Wat de massa wil is dom vermaak, drank en overige genotmiddelen, eten en voetbal. En verdomd: Wat de Romeinse massa wilde was dom vermaak, drank en overige genotmiddelen, brood en spelen. [vs 1]


Het rationaliserende dier

De mens is een ideologisch en rationaliserend dier, en in die tijd slaagde kennelijk het grootste deel van het inderdaad zeer armoedig en hard werkende gewone volk zich te troosten met religieuze illusies en leugens over de zegeningen van het hiernamaals. Mensen leven in de eerste plaats in en door  hun gedachten en wensen, en doen dat altijd zodra ze geen acute honger of grote pijn hebben. [vs 1]


Menselijke drijfveren

Er is geen mens, behalve een zeer hongerig of zeer veel pijn lijdend mens, dat niet in de eerste plaats leeft in en door z'n eigen gedachten en wensen. [vs 1]


De heersende stand

de stand van de heersers, de koningen, de prinsen, en de hogepriesters is de stand van de schoften, de parasieten, de uitbuiters en de leugenaars, sinds vele eeuwen, en met weinig uitzonderingen. [vs 1]


Standsverschillen

Hier komt een gewoon excuus van 'de betere standen' naar voren: 'Ons Soort Mensen' heeft het beter omdat het betere mensen zouden zijn. Nu, ls het al zo is dat er verschillen tussen mensen zijn die de een beter maken dan de ander dan zihn dat nit standsverschillen en altijd individuele  verschillen. Gemiddeld zijn alle standen gelijk, en niet erg goed, en even egostisch en onweldenkend en hebzuchtig als de rest. [vs 1]


Maatschappelijke pyramide

lle maatschappijen van enige complexiteit zijn als pyramiden geweest, met weinig machtigen en rijken aan de top, en veel machtelozen en armen aan de voet. Als dit gn natuurwet is dan is het wl algemeen menselijk gebruik, en dus kennelijk overeenkomstig de gemiddelde menselijke vermogens n wensen sedert vele eeuwen, overal waar mensen leefden. En n reden is dat vrijwel iedereen wil excelleren en vrijwel iedereen het beter wil hebben dan de anderen, en allebei kan alleen ten koste van anderen. (Mandeville zag dit heel scherp en had er weinig illusies over. Hij is dan ook weinig populair - en toch was het van origine een Hollander.) [vs 1]


Wat het volk wil

Helaas is het ook zo dat als het volk gn gebrek leidt, het in meerderheid ook niet veel goeds doet of wil, en vooral geeft om het eigen welbevinden, dat het weer zoekt in dom volksvermaak, drank, drugs, of sport. [vs 1]


Gewoon menselijk gedrag

Behalve in zeer extreme situaties zijn mensen gelovig, ideologisch, volgeling van voorgangers, gehoorzaam aan leiders, en conformistisch aan wat de doorsnee denkt, doet en wil.

Het volk berust omdat het de aard van de mens is, in vrijwel alle omstandigheden en in grote meerderheid, om te doen, denken en willen als de anderen. Dat is veilig, dat heet goed, dat geeft achting, en kost weinig denkvermogen of eigen initatief.[vs 1]


Hogere en lagere stand

Geen broedermoord maar onderwerping, misleiding, uitbuiting of slavernij. De heersende standen hebben altijd baat gehad bij de grote meerderheid van de lagere standen: Die verzorgden hen, en lieten zich leiden, misleiden en gebruiken, vaak in dankbaarheid aan God, en in hoop op een zalig hiernamaals, en met bewondering voor hun leiders en heersers. [vs 1]


Betere mensen en maatschappijen

Er zijn geen middelen tot herstel anders dan rechtsstaat, trias politicia, tegengaan van dictatuur, vrijheid van meningsuiting, en groei van de wetenschap. Het enige andere middel is radikaal: Eugenetica is het enige mij bekende middel om de menselijke intelligentie te verhogen. Het verdient enige serieuze consideratie omdat de mogelijkheden daartoe binnenkort aanwezig zullen zijn, en dreigen misbruikt en beperkt te worden tot de leden van de huidige heersende standen - die dan snel, en binnen een paar generaties zichtbaar mooier en beter zullen zijn dan hun effectieve slaven, die ook daar dan ongetwijfeld in meerderheid bewonderend dankbaar voor zullen zijn. [vs 1]


Beloonde deugd

het sprookje van de beloonde deugd. Wel: De deugd wordt zelden beloond, en wie goed doet om goed te ontvangen deugt niet bijzonder, al is ie dan wel heel menselijk. [vs 1]


Recht op zelfmoord

Voor wat betreft het recht een mensch te zijn: Zie 276. De vraag is f dit wel zo'n 'recht' is. Het is immers in ieder geval waar dat een aanzienlijk deel van het leven lijden is en dat niemand's ouders toestemming hebben gevraagd aan hun kinderen ze op de wereld te zetten. Trouwens, van 'recht'  gesproken in dit verband: Omdat niemand om het leven gevraagd heeft behoort ieder het recht te hebben er pijnloos mee uit te scheiden. [vs 1]


Kwaliteiten van leiders

De laatste zegswijze - in de vorm: 'Hij is omhoog gevallen door een gebrek aan gewicht' - was een favoriete uitdrukking van mijn vader, die overigens weinig wist van Multatuli. Ook vermoed ik dat veel koningen en koninginnen het volk in meerderheid meer dan goed genoeg kennen om het te bespelen en gebruiken. [vs 1]


Liberaal argument

een belangrijke reden om n weinig te verwachten van bestuurders, koningen en prinsen n voorstander te zijn van een kleine niet al te machtige staat, zodat de gemiddelde burger in staat is z'n eigen heil na te streven op z'n eigen wijze, in plaats van af te hangen van en z'n hand op te moeten houden bij almachtige bestuurders en voorgangers. [vs 1]


Verlichte despoten

O, geloof niet dat
       Ik in het Koninkschap een middel zie,
       Dat alle kwalen heelt! 't Arkanum voor
       De ziekten onzer Maatschappy, o neen!

Toch neigde M. daar zelf behoorlijk sterk toe, en vertelde zijn nichtje dat hij ambieerde Keizer van Insulinde (Nederlands Indi) te worden. Multatuli had, kortom, redelijk wat op met het idee van een verlicht despoot, zeker als hij die despoot kon zijn. Ikzelf geloof dat 'verlicht despoot' een oxymoron is - een feitelijke onmogelijkheid, en een gevaarlijke droom. Zie mijn Nawoord. [vs 1]


De wereld als schouwtoneel

 Men zegt: de wereld is 'n schouwtooneel...
        Ik wil myn rol op dat tooneel vervullen,
        De plaats betalen, die het lot my bood!

De gelijkenis is een heel goede en diepe, maar niet van Multatuli, en beter ontwikkeld door Shakespeare, die dan ook zelf een acteur was. De reden is dat mensen rollen spelen zodra ze maatschappelijk functioneren, en altijd - zeldzame uitzonderingen daargelaten - in hun eigen fantasien en volgens hun eigen wensen proberen te leven en handelen. [vs 1]


Redelijke verplichtingen

Redelijke verplichtingen gaan terug op redelijk overleg. [vs 1]


Multatuli's falen

  Een eerzuil wil ik, ja... maar niet van steen,
        Ik wil 'n eerzuil in het hart des Volks!
        En als dat hart niet trilt van liefde, by 't
        Herdenken aan m'n... pogen - 't slagen staat
        In myne macht niet, moeder! - dan, dan zal
        Het myne schuld zyn, myne grootste schuld!

Ook dit is wat Multatuli wilde, maar niet kreeg, behalve van een kleine schare bewonderaars. Of dat zijn schuld was? Nee, maar hij had wel overspannen ideen over zijn eigen mogelijkheden, en wat hij maatschappelijk nastreefde, vooral waar het leiderschap en staatsmanschap betrof, was overwegend een illusie - al is dat zeer veel minder waar wat betreft eerherstel of een positie aan bijvoorbeeld een universiteit. Dat was namelijk heel wel mogelijk en haalbaar geweest.

Het is voor Nederland en het Nederlands jammer dat Multatuli zo slecht behandeld werd door zijn tijdgenoten, afgezien van uitzonderingen, en dat hij niet de kans kreeg zijn exceptionele talenten voor het schrijven van levend Nederlands uit te leven in een behoorlijk betalende functie aan bijvoorbeeld een universiteit. Dit had namelijk veel meer goede boeken kunnen opleveren dan hij feitelijk schreef, en wellicht ook meer goede ideen. [vs 1]


Posthume roem

Ik citeer Hazlitt nog maar eens, deze keer het eind van "On the knowledge of character", trouwens geschreven rond Multatuli's eerste levensjaar:

"I will conclude with observing that authors in general overrate the extent and value of posthumous fame: for what (as it has been asked) is the amount even of Shakespeare's fame? That in that very country which boasts his genius and his birth, perhaps, scarce one person in ten has ever heard of his name or read a syllable of his writings!"

Met Multatuli's faam is het in Nederland, ondanks TV en algemeen verplicht onderwijs, niet beter gesteld. [vs 1]


Uniformen

 Gy heeren van het recht hebt geen gevoel
     Voor 't hoog belang der uniform.

Dit laatste is wr: Uniformen imponeren, geven status, rol en functie en maken de drager een deel van een geheel dat ook zo geuniformeerd is. Maar de heren van het recht zijn tot de dag van vandaag ook allemaal mal betogaad (ja, betogaen is een werkwoord, of behoort er n te zijn). [vs 2]


Recept voor carrire

Landsh.
     
- Ik kies... na ryp beraad,
     De kleur... die uwe Majesteit bevalt.
     Dit is m'n openhartig oordeel, Sire!

Voor wie het nog niet begreep: Zo maakt men carrire! Vlij de machthebber! Spreek hem nooit tegen! "If you want to be pleased, please!" (Lord Chesterfield) [vs 2]


Mijn en Multatuli's lezers

De nog immer zeer intelligente lezer (Multatuli noch ik hebben tegenwoordig iets anders dan zulke lezers, o lezer!) begreep ongetwijfeld al dat dit een parodie is van de pretenties van de adel. [vs 2]


Medische wetenschap

 - Homeopathie!

Deze vorm van medische wetenschap bestond al in M.'s tijd, en floreert nog steeds alleraardigst, en is ook nog steeds volstrekt onverenigbaar met chte natuurkunde. Toch heeft het minstens twee voordelen: Het schaadt de patint niet en baat de dokter en receptenverkoper wel. [vs 2]


Recht in de praktijk

 En toen... processen, advokaten, stryd,
       Verbittring, vonnis, woede, appl, en weer
       Appl?

Ook de Koning weet iets van recht in de praktijk. [vs 2]


Bestuur en vriendjespolitiek

 Er is 'n vakature by domeinen,
     En ik, solliciteer al sedert lang.
     Maar altyd is het voor de vrindjes, en
     De neefjes met protektie, en de vleiers.

Dit is ongetwijfeld politiek waar en waarachtig: Politici zitten in de politiek voor de baantjes, de macht en het aanzien, en de baantjes en de macht worden overwegend in 't geheim geregeld middels vriendjespolitiek. En dat is van alle tijden, plaatsen en politieke verhoudingen, net als de leugens van politici erover dat het anders zou zijn. In de moderne Nederpolitiek van rond 2005 is er geen politicus die zijn achterban niet bezweert hoezeer hij 'achterkamertjespolitiek' verfoeit, terwijl hij vrijwel niet anders doet, afgezien van met dit soort leugens voor publiek verschijnen, alsof-ie een hoer of pooier was die voortdurend het celibaat predikte.

Het zou ook veel minder erg zijn als men er eerlijker over was, omdat dan tenminste de vraag van de competentie min of meer eerlijk gesteld en behandeld zou kunnen worden la: "Goed - je wilt politieke macht en aanzien om er zelf beter van te worden, wat menselijk-al-te-menselijk is, maar ... je dient dit dan wil terug te betalen in competent en integer bestuur, voorzover menselijk mogelijk. Politieke ambitie mag, maar bestuurlijke competentie moet, net als verantwoordelijkheid n aansprakelijkheid." [vs 3]


Japanse popsterren

Ik heb begrepen dat een deel van de popsterren in Japan, inclusief zij die topplaatsen halen, evident debiel zijn of goed kunnen doen alsof ze dat zijn, eenvoudig om het volk het voorrecht te geven zich verheven te voelen boven wier vermaaksdeuntjes ze kopen, ongeveer volgens het principe waarmee in het Westen fooien aan obers gegeven worden. [vs 3]


Reden conservatisme

Men houdt het bestaande in stand uit angst voor wat mogelijk wordt als bestaande verhoudingen afgebroken worden. [vs 3]


Postmodernisme

Ja, dit was in de eeuwen waarin advocaten-slimheid bestond in het herinterpreteren van alle met de te verdedigen zaak onverenigbare feiten, en dus vr het glorieuze tijdvak waarin het post-modernisme veel van de universititeiten, alfa- en gamma-vakken, en het zogeheten academische discours overnam met de botte ontkenning dat er zoiets als feiten of waarheid bestaat, gekoppeld aan de even botte bewering dat alles wat er is aan menselijke kennis, theorien, ideen, gissingen, of technologie niets is dan "interpretatie".

De feitelijke achtergrond hiervan was dat het wetenschap wel heel makkelijk maakte, en iedere post-moderne wetenschapper garandeerde altijd gelijk te hebben, "relatief aan zijn/haar interpretatie", en naar eigen beginselen onweerlegbaar maakte. [vs 3]


Advocaten en politici

Het is echter waar dat in alles wat ik meegemaakt heb met advocaten en in de (studenten-)politiek dit type van leugenaar en poseur aan de macht was: Het ging ze zelden of nooit om de zaak of de feiten, maar alleen om hun eigen rol en optreden, en het behoud of de verbetering van eigen- of partij-belang.

Vrijwel iedereen loog vrijwel altijd over vrijwel alles, in de politiek en de advocaterij, en allen wisten dit van elkaar, en wensten dit van elkaar: Wie niet meeliegt met de machthebbende meute krijgt geen macht of aanzien. [vs 3]


Amsterdamse bestuurders

zodat ik wat meer opmerk over mijn eigen ervaringen met de gemeente-universiteit van Amsterdam en de gemeenteraad en B&W van Amsterdam: Ik ben er niemand tegengekomen en weet er van niemand die geen carrire-maker, geen poseur, geen leugenaar en geen huichelaar was, en ook van niemand die dit niet wist, al logen allen er hard om en over. En ik heb er velen ontmoet.

Het type is o.a. te herkennen aan het feit dat er voor hen niets feitelijks telt dan hun optreden in vergaderingen, waar ze kunnen liegen en bedriegen naar hartelust, en hun eigen spel spelen en eigen taal spreken, zonder oog voor of kennis van de feiten waar hun vergader-leugens en -poses over zouden gaan. [vs 3]


Echte politiek

 Partyen en personen vr de zaken!
       Een turksche wip: omhoog, omlaag, omhoog...
       En dat heet politiek!

Hier spreekt Koningin Louise, met enig misprijzen. Maar zo is het nu eenmaal in de partijen, politiek en religies: Wat telt zijn niet de feiten, beginselen, doelen of waarden, maar de belangen, poses en rollen van de personen die er bij betrokken zijn. Een politieke partij is een vereniging van mensen die tot doel hebben hun leiders macht te verschaffen - wist en definieerde Max Weber reeds in navolging van Machiavelli - en die doen dat door publieke leugens, poses en propaganda. Zo is het en zo was het altijd, en de genteresseerde lezer kan zichzelf erover voorlichten met klassieke teksten van Machiavelli en Mosca.

En wie wat meer wil  weten van politiek leze Politics - introductory texts. [vs 3]


Liberalen

 "Liberaal" komt van "vrijheid" in het Spaans en suggereert "vrijheidslievend" en dateert uit het begin van de 19e eeuw. Maar ja, het is niet de "klank" die veel bedierf als wel de leugenaars en poseurs die zich naar posities en aanzien logen met die klank. [vs 3]


Alle politiek

Dit geldt alle politiek: Het is gebaseerd op leugens en poses van de politici, propaganda van de politieke partijen, en bedrog en wensdenkerij van het volk. En wie in de politiek gaat en aan politiek doet die doet dat uit eigen belang om z'n eigen positie te verbeteren, en doet dat altijd uit naam van algemeen belang en hoge idealen. [vs 3]


Autoritair gezag

De diagnose, dat velen enerszijds de staat wantrouwen en bestrijden, en anderszijds er van alles van verlangen, is wel ongeveer juist, maar de gesuggereerde kuur, van verlicht despotisme, waar M. veel in zag, vooral als hij de verlichte despoot kon zijn, niet.

In de eerste plaats: "verlicht despoot" is een oxymoron, en even geloofwaardig als "vierkante cirkel". Er zijn alleen verlichte despoten in eigendunk of volgelingenvleierij. Zie ook mijn Nawoord.

Vervolgens: Omdat de mens corrumpeerbaar, zwak, dom, en onwetend is, en feitelijk maar heel weinig persoonlijk kan doen als leider anders dan bevelen geven en rapporten lezen of aanhoren, is de enige manier om althans iets tot stand te brengen dat absoluut gezag "besnoeid, verdeeld, beperkt, verlamd, gesmoord" wordt, zodat individuen en groepen vrij zijn op beperkt terrein te doen wat ze kunnen en willen, zonder hun wil aan anderen op te kunnen leggen, en zonder de wil van anderen te moeten doen, behalve uit eigen vrije wil. [vs 3]


Waar en goed

In feite is dit in religie en politiek meestal zelden het geval: De vraag is wat het volk gelooft, en welke woorden het meest geschikt zijn ze te overtuigen. En "waar" is dan wat onze verhaal steunt, "goed" wat en wie onze zaak dient. [vs 3]


Volkse vermogens

Men kan dit betreuren, maar moeilijk ontkennen: Het volk, of het nu religieuze of politieke kwesties betreft, is noch werkelijk genteresseerd noch echt capabel om ingewikkelde kwesties van waarheid of doelmatigheid rationeel te beschouwen, en doet dat ook niet: Het wensdenkt, is chauvinistisch en partijdig, en is trots en gewillig leiders te dienen. [vs 3]


Politieke partijen

 Neen, neen, z ingeworteld is 't onware, dat
       De naam zelfs der partyen, leugen is.

Dit is waar, om de reden zo even uitgelegd. Maar partijen zijn er ook niet voor waarheid of moraal: ze bestaan om belangen te behartigen en personen te steunen en macht te verschaffen.

Dit was altijd en overal zo, zoals het ook altijd en overal zo was dat die doelen, zoals de mensheid gemiddeld is, vl beter met leugens en poses dan met waarheid of moraal gediend worden, en ook altijd zo was dat het eigenbelang als het goede en de eigen propaganda als het ware gepresenteerd wordt, met een schijnheilig eerlijk gezicht en grote gespeelde verontwaardiging voor wie dat spel en die spelers niet wil geloven. [vs 3]


Recept goed bestuur

Trouwens... een grote fout van het publiek dat zich laat bespelen door hun religieuze en politieke voorgangers en altijd weer, generatie na generatie, met loze beloften en valse voorstellingen laat paaien, is dat het zich altijd weer richt naar beloftes in plaats van naar gedane zaken: Kies politici op basis van plannen, maar beloon of bestraf ze achteraf, ook publiek, op basis van prestaties en gedane zaken, in plaats van de volgende groep leugenaars te verkiezen om wat de vorige groep leugenaars nagelaten of kapotgemaakt heeft zogenaamd  te verbeteren.

Wie publiek bestuurt behoort zich achteraf publiek te verantwoorden voor z'n bestuur, en daarvoor dan beloond of bestraft te worden. Waar dit niet gebeurt bestaat bestuurlijk corruptie. En het gestelde geldt zowel politici als ambtenaren.[vs 3]


Geheel menselijk

En dit lijkt me geheel menselijk: 't Trachten te behouden van eigen geld en goed, en het trachten daar meer van te krijgen. [vs 3]


Loon naar werk

Trouwens, wat de arbeid verzoet is gewoon: de opbrengst van de arbeid. Wie goed verdient met arbeid is tevreden; wie er slecht mee verdient ontevreden; en een maatschappij waar weinigen veel krijgen voor weinig arbeid en velen weinig krijgen voor veel arbeid is geen rechtvaardige maatschappij. [vs 3]


Mijn eigen waarde

En in mijn eigen tijd, anno 2005, levend in een zogenaamde democratische rechtsstaat, ontvang ik 0,011e deel van het inkomen dat een beetje bestuurder van de in mijn tijd geprivatiseerde publieke nutswerken "verdient": In de Middeleeuwen "verdiende" de adel een veel geringer proportie dan de nieuwe adel die managers zijn van de grote bedrijven. (Zie trouwens Burnham's "The managerial class" en Packard's "The managers": Het verschijnsel is al dekaden bekend. Maar ja: 't Kiesvee en de doorsnee zijn dom en wil liever bedrogen worden met hun eigen illusies dan kijken wat de echte feiten zijn. Dus een handjevol management-tuig kan zich tegenwoordig schandalig verrijken.) [vs 3]


Politieke problemen

Rijken, beschaven en landen ontstaan en vergaan. Dat is waar, maar het is even waar dat dit gewoonlijk vele generaties neemt, en dat politieke en religieuze problemen en oplossingen binnen een generatie spelen, en er niet over de generaties heen. [vs 3]


Konstante menselijke factor

wat mensen plegen te behouden in de meeste omstandigheden is eigenbelang, en hun persoonlijkheid en karakter. Dat dit alles teruggaat op de dans van miljarden atomen tussen hun oren doet daar niets aan af. [vs 3]


Echte politiek 2

politici maken van politiek een ambt, een spel, een ritueel, en trachten te verheimelijken en mysterieus te maken wat ze werkelijk doen en beogen. [vs 3]


Menselijke grootheid

Het zijn altijd de kleine mensen die ontkennen dat er menselijke grootheid is, en die behoefte hebben ieder te verlagen tot het eigen peil van begrip, moed, karakter en menselijkheid. [vs 3]


Power to the people

Welke vorm van bestuur er ook is, het is altijd een minderheid, want de meerderheid moet het maatschappelijk werk doen dat de bestuurlijke minderheid moet helpen regelen en uitvoeren. De hele notie van "Alle macht aan het volk" - "Power to the people" - is een dwaling. [vs 3]


Volk en politici

een groot probleem is dat het volk niet bekwaam is te beoordelen wie werkelijk competent is van de vele publieksmenners die zichzelf via het volk behagen en bespelen omhoog trachten te werken. [vs 3]


Aristocratie

En - etymologische eerder dan historisch-feitelijke - invulling van "aristocratie" is: Bestuur door de besten. Hier valt in beginsel veel voor te zeggen - behalve dat er gewoonlijk grote onenigheid is over wie en waarom de besten zouden zijn, en welke plannen om welke redenen het beste zouden zijn. [vs 3]


Wat overtuigt

zich laten overtuigen door wensdenkerij, emotioneel taalgebruik, leugens en illusies. [vs 3]


Rijmloze verzen

Ja, die rijmloze verzen. M. hield er niet van en ik ook niet. 't Is vrijwel altijd gezwollen taalgebruik, bombasterij zonder talent. Wie er meer van wil lezen met enige objectiviteit leze Milton of Wordsworth, die geacht worden het enigermate te kunnen. [vs 4]


Over pozie

 Je vroeg me eens, Hansje, wat toch pozie was?

Aan M. werd die vraag ook bij gelegenheid gesteld, en hij behandelde hem ook wel eens, bijvoorbeeld in idee 263, en soms ook in publieke voordrachten. Hij kwam er nooit erg ver mee. Ik wijs hier alleen op Ezra Pound's "Poetry is condensation" van "condensare" dus "dichten is verdichten" en citeer Hazlitt maar eens, namelijk de eerste regels van "On Poetry in general"

"The best general notion which I can give of poetry is, that it is the natural impression of any object or event, by its vividness exciting an involuntary movement of imagination and passion, and producing, by sympathy, a certain modulation of the voice, or sounds, expressing it."

De meeste pozie is mislukt, en gezwollen taalgebruik. [vs 4]


Mooie vrouwen

De schoonheidsbegrippen van en over vrouwen variren nogal met tijd en plaats. Rubens hield van mollig, net als de 17e eeuw, kennelijk. Iets daarvan is terug te vinden in ca. 50 jaar oude fotoos van Brigitte Bardot in bikini. Sindsdien is het ideaal mager tot op het anorexische af. (Ik mag dat wel, dus ben in ieder geval in enig opzicht "kind van mijn tijd".) [vs 4]


Nederlandse democratie

 Maar hy zei
       Dat ik 'n aap was, en 'n dommekraat

Een woordspeling die ik ook nog wel eens heb mogen gebruiken over het Nederlands kiessysteem. Ikzelf ben dan ook niet erg democratisch, vrees ik voor de lezer, en merk het maar op omdat dit tegenwoordig voor hgst onfatsoenlijk doorgaat.

De doorsnee Nederlander meent namelijk dat belangrijke kwesties beslist moeten worden bij meerderheid van onwetende stemmen en stemmers, en vindt dat een heel fatsoenlijk en verstandig idee, en is het dan heel democratisch eens met de meerderheid, die ook graag wil meepraten en meebeslissen over zaken waar ze niets van weten.

Wie hier niet bijzonder enthousiast over doet kan niet deugen, onder Nederlanders. Dat spreekt immers vanzelf, onder Nederlanders, met grote democratische meerderheid van stemmen. [vs 4]


Geloof en begrip

Ik citeer maar eens, ter instructie van de lezer:

"For I do not seek to understand that I may believe, but I believe in order to understand. For this I believe - that unless I believe, I should not understand.
   (St. Anselm, Proslogion)

Dit was trouwens ook het ideaal van de Middeleeuwse theologie: Geloven om te begrijpen. Of dit Multatuli door de geest speelde betwijfel ik, maar het is een zinnig idee - tenminste, als men het over natuurlijke aannames en niet over goddelijke ficties heeft. [vs 4]


Keeping up the pretenses

Men zag dit graag zo, en sprak graag zo, in dit soort termen van keeping up the pretenses, wat een zeer belangrijk onderdeel is van het sociaal zijn en rollen spelen is, waarin bijna alles gespeeld, overdreven, pose, en alleen uiterlijk en verbaal is. [vs 4]


Mooie vrouwen 2

Hoe het zij - ik noemde net het varirend schoonheidsideaal van vrouwen, en merk hier op dat de eerste Koningin Louise op toneel, Mina Krseman, doorging voor "een mooie vrouw". Uit overgeleverde fotoos blijkt mij dat niet, maar dit zal iets met veranderde schoonheidsidealen van doen hebben, en ook met een ander feit, dat weer interessant is i.v.m. de rollen die mensen spelen om er maar maatschappelijk bij te horen, en de manieren waarop ze dat doen en hulpmiddelen waarmee: En van de dingen die zr veranderd is in de 20ste eeuw is de opmaak der vrouwen.

Wat tegenwoordig volstrekt normaal is moet vele eeuwen lang ongelovelijk hoerig of op zijn best zeer toneelspeelsterig hebben verschenen, en door en door onfatsoenlijk, want toneelspeelsters en hoeren waren eeuwen lang van n en dezelfde publieke soort. En wat mij hier interesseert is hoe volstrekt normaal het wordt geacht voor vrouwen om zich op te maken voor het spelen van publieke rollen, en dan feitelijk vaak in die mate dat het werkelijk uiterlijk nauwelijks zichtbaar is: Vals of geverfd haar, valse wimpers, valse oogschaduw en gekleurde wangen, lippenstift, parfum, nagellak - het is alles welbewuste "impression-management", toneel en vervalsing, waarvan men toch moet doen alsof het echt is, en persoonlijke verdienste.

En ik merk dit weer op in het kader van rollenspelen - zie ook [15] - waar de mensen-maatschappij uit opgetrokken is: Uit doen-alsof en vervalsing, uit hypocrisie en toneelspel. [vs 4]


Kohlberg en moraal

 Toen was het, of een stem me zeide dat
       Die arme moeder slechts gestorven was,
       Om eens met my een proef te nemen, of
       Ik wel m'n plicht zou doen.

Dit is weer zeer Multatuliaans, die dit ook over zichzelf opmerkte en over Woutertje Pieterse. Het is niet rg normaal, zoals uit de volgende fraaie tabel ontleend aan de wetenschap der psychologie blijkt. Ik citeer uit de the "Introduction to Psychology" by Hilgard & Atkinson:


Stages in the development of moral values

LEVELS AND STAGES

ILLUSTRATIVE BEHAVIOR

Level I. Premoral

 

1. Punishment and obedience orientation

Obeys rules in order to avoid punishment

2. Naive instrumental hedonism

Conforms to obtain rewards, to have favors returned.

Level II. Morality of conventional role-conformity

 

3. "Good-boy" morality of maintaining good relations, approval of others.

Conforms to avoid disapproval, maintaining good relations, dislike by others.

4. Authority maintaining morality.

Conforms to avoid censure by legitimate authorities, with resultant guilt

Level III. Morality of self-accepted moral principles

 

5. Morality of contract, of individual rights, and of democratically accepted law.

Conforms to maintain the respect of the impartial spectator judging in terms of community welfare.

6. Morality of individual principles and conscience.

Conforms to avoid self-condemnation.


"Kohlberg's studies indicate that the moral judgments of children who are seven and younger are predominantly at Level I - actions are evaluated in terms of whether they avoid punishment or lad to rewards. By age 13, a majority of the moral dilemmas are resolved at Level II - actions are evaluated in terms of maintaining a good image in the eyes of other people. This is the level of conventional morality. In the first stage at this level (Stage 3) one seeks approval by being "nice"; this orientation expands in the next stage (Stage 4) to include "doing one's duty", showing respect for authority, and conforming to the social order in which one is raised.

According to Kohlberg, many individuals never progress beyond Level II. He sees the stages of moral development as closely tied to Piaget's stages of cognitive development, and only if a person has achieved the later stages of formal operational thought is he capable of the kind of abstract thinking necessary for postconventional morality at Level III. The highest stage of moral development (Level III, stage 6) requires formulating abstract ethical principles and conforming to them to avoid self-condemnation. Kohlberg reports that less than 10 percent of his subjects over age 16 show (...) kind of "clear-principled" Stage 6 thinking (...)"

"Kohlberg describes the child as a "moral philosopher" who develops moral standards of his own; these standards do not necessarily come from parents or peers but emerge from the cognitive interaction of the child with his social environment. Movement from one stage to the next involves an internal cognitive reorganization rater than a simple acquisition of the moral concepts prevalent in his culture."

"Kohlberg claims that moral thought and moral action are closely related. For proof he cites a study in which college students were given an opportunity to cheat on a test. Only 11 percent of those who reached Level III on the moral dilemmas test cheated. In contrast, 42 percent of the students at the lower levels of moral judgement ceated (...)".


Wie hier meer van wil weten leze "On the Logic of Moral Discourse". [vs 4]


Nederlands normbesef

 Louise.
       - Maar je fatsoen! En dan... de kosten?

Wel, hier zien we DE twee Neerlandse morele hoofdovertuigingen bij vrijwel iedere bewuste handeling: Wat gaat het mij kosten?! En wat zal men er van denken?! [vs 4]


Kwaadwilligheid, vermaak en leedvermaak

Er is veel menselijke kwaadwilligheid en er wordt meestal over gehuicheld. Wie niet van Ons is heeft een veel grotere kans op een kwaadwillige dan een andere bejeging door Ons, gemiddeld, dan wat anders: Het meeste menselijk vermaak is leedvermaak. Onverschilligheid voor het lot van een ander - dus zonder winstbejag of leedvermaak - is al heel wat, zoals mensen gemiddeld zijn. [vs 4]


Over pozie 2

Plato, die dichters wenste te weren uit zijn ideale staat, waagde het hier anders over te denken dan Hanna, en ik dan allebei: Pozie is bijna altijd aanstellerij. En maar weinigen hebben het talent en taalvermogen het smakelijk en begrijpelijk te maken. [vs 4]


De media

Men kan lang niet alles geloven wat in het nieuws is, want veel is gefabriekt en gemanipuleerd; over nog meer wordt gelogen; en alles is partieel en partijdig. [vs 4]


Universitair afgestudeerden

De meeste universitair afgestudeerden zijn, naar het Duits, noch grote lichten noch grote verlichters, en er is veel meer pretentie van kennis en kunde dan kennis en kunde. En uiteraard betaalt de weetgierige naar en voor de pretentie, en niet voor wat werkelijk geleverd of beheerst wordt. [vs 5]


Koningen

Alsof niet een hele kleine minderheid van alles wat koning was geen schoft, uitvreter of domkop was! [vs 5]


Over Vorstenschool

 Ik heb verschillende keren aangegeven in mijn commentaren bij Vorstenschool dat ik er niet van onder de indruk ben. Hiervoor zijn minstens drie onderscheiden redenen, afgezien van smaak:

A. Het is een nogal mechanisch geheel als toneelstuk - Bedrijf 1: de koningin; 2: de koning en ministers; 3: de politiek; 4: het volk; 5: ontknoping en eind goed, al goed - en heeft weinig interessants te bieden buiten de clausen van Koningin Louise, die niet anders geven dan Multatuli's meningen over diverse onderwerpen, gestileerd als vrije toneel-verzen.
B. Het is ook nogal erg soaperig, sentimenteel, en onrealistisch: Ieder karakter is vl meer een karikatuur van een mens dan een geloofwaardig mens, en vrijwel alles wat gezegd wordt is meer hyperbool dan wat anders.
C. Het is ook als behandeling van het thema wat het nut of de functie van een vorst zou zijn op z'n best zeer schetsmatig en kretologisch, en heel weinig realistisch, en het is zeker niet iets waaraan een vorst lering kan onttrekken. [vs na]


Over Hazlitt

Wat Hazlitt betreft: Zoals de scherpzinnige lezer mag konkluderen kan een man die regelmatig nog beter schreef dan Multatuli en zich soortgelijk uitliet nauwelijks hopen op populariteit. In feite wordt Hazlitt, net als Multatuli, nog regelmatig herdrukt, maar wordt hij slechts door weinigen gelezen, al kennen vele redelijk opgeleide Engelsen wel enige citaten van hem, omdat hij zoveel citeerbaars schreef dat z'n weg vond naar citatenboeken.

Maar Hazlitt is weinig populair omdat hij weinig illusies had, eerlijk was, en zijn proza, hoewel buitengewoon goed, voor de gemiddelde moderne lezer te veeleisend is wat betreft veronderstelde voorkennis, zinslengte, en proportie ideen per pagina, die bij Hazlitt veel groter is dan bij vrijwel iedereen, met uitzondering van Montaigne.

Het is dus te hopen dat mijn lezers ongebruikelijk leergierig en intelligent zijn, of van nature voorzien zijn van n een goede smaak in proza n een heldere geest, omdat zij anders veel fraais dat volgt moeten missen - of overslaan. (En ja, lezer, tenzij uw Engels beter is dan u op een VWO leerde is dat laatste wellicht verstandig.) [vs na]


Hazlitt en Multatuli

Wat Multatuli betreft: Het is in ieder geval instructief om de grootste Nederlandse schrijver eens te vergelijken met de grootste Engelse essayist, Francis Bacon mogelijk uitgezonderd, voor wie van artificieel proza houdt. (Ikzelf heb meer met Hazlitt, lezer, maar dat was u al duidelijk.)

Dergelijke vergelijkingen zijn moeilijk, en nooit geheel eerlijk of volledig doenbaar, maar wie, zoals ik, het meeste van Hazlitt en het meeste van Multatuli heeft gelezen kan moeilijk anders oordelen dan ik, namelijk dat Hazlitt zich als essayist toelegde op wat Multatuli poogde te doen in de Ideen, en dat Hazlitt daar beter in slaagde, en ook meer te zeggen had, en wat hij te zeggen had vaak minstens zo goed als of beter formuleerde dan Multatuli. [vs na]


Behoefte aan koningsschap

Maar... ik ken buiten mijzelf niemand met de nodige kennis, en heb ook geen lust mijn lezers te vervelen met mijn meer speculatieve meningen. U kunt zelf oordelen, althans voor een deel, aan de hand van de volgende citaten uit Hazlitt's 'On the Spirit of Monarchy' - dat ik citeer uit Geoffrey Keynes' editie 'Selected Essays of William Hazlitt', pag. 195-212. Het origineel werd gepubliceerd in januari 1823. Keynes' uitgave is oorspronkelijk van 1930, en werd samengesteld n.a.v. Hazlitt's honderdste sterfjaar.

Al doende zal ik een flink deel van dit zeer fraaie essay citeren, onderbroken door wat commentaren en verwijzingen. Hazlitt opende zo, na een inleidend citaat dat eindigt met een verwijzing naar 'that wise, plodding, unpoetical people, the Dutch':

"The spirit of Monarchy, then, is nothing but the craving in the human mind after the Sensible and the One. It is not so much a matter of state-necessity or policy, as a natural infirmity, a disease, a false appetite in the popular feeling, which must be gratified. Man is an individual animal with narrow faculties, but infinite desires, which he is anxious to concentrate in some object within the grasp of his imagination, and where, if he cannot be all that he wishes himself, he may at least contemplate his own pride, vanity, and passions, displayed in their most extravagant dimensions in a being no bigger and no better than himself. Each individual would (were it in his power) be a king, a God: but as he cannot, the next best thing is to see this reflex image of his self-love, the darling passion of his breast, realized, embodied out of himself in the first object he can lay his hands on for the purpose. The slave admires the tyrant, because of what the last is, what the first would be."

Zo - daar hebben we eens een wat realistischer beeld van wat de Hanna en Herman uit Vorstenschool en de miljoenen Nederlandse lezers van 'Ons Oranjehuis' beweegt! Bovendien geeft het ook keurig netjes aan waarom al die bewonderaars zo graag zien dat Onze Vorstin 'zo gewoon' is: Om er beter mee te identificeren, en een makkelijker aanleiding te hebben tot zelfvergoding in een ander. [vs na]


Totalitair bestuur 20ste eeuw

Het is hier wellicht ook een geschikte plaats iets op te merken over n van Multatuli's voornaamste zwaktes: Zijn voorkeur voor verlicht despotisme. Dit is een domme voorkeur omdat 'All power corrupts, and absolutele power corrupts absolutely' (Acton); omdat het hele begrip 'verlicht despotisme' even duidelijk een oxymoron is als 'vierkante cirkel': het enige wat verlicht kan zijn aan een despoot zijn z'n pretenties; en omdat alle historische evidentie ertegen is. Noem n zogenaamd 'verlicht despoot' uit de 20ste eeuw en je noemt een tiran: Lenin, Stalin, Mao - allen verlichte despoten naar eigen mening, en allen miljoenvoudig massa-moordenaar.

Hier is, ter instructie van de lezer, een tabel ontleend aan Randolph Rummel's 'Death by Government', waarin de schrijver probeerde uit te zoeken hoeveel miljoenen er alln in de 20ste eeuw vermoord zijn als burgers, dus buiten de slachtvelden (waar ook weer tientallen miljoenen vielen), via een 'klop op de deur' van de medewerkers van een geheime dienst, of via een razzzia vanwege vermeend niet-deugend ras, geloof of politieke overtuiging:

Dictator Ideology Country Years Deaths
Joseph Stalin Communist Soviet Union 1929-1953 42,672,000
Mao Tse-tung Communist China 1923-1976 37,828,000
Adolf Hitler Fascist Germany 1933-1945 20,946,000
Chiang Kai-shek Militarist/Fascist China 1921-1948 10,214,000
Vladimir Lenin Communist Soviet Union 1917-1924 4,017,000
Tojo Hideki Militarist/Fascist Japan 1941-1945 3,990,000
Pol Pot Communist Cambodia 1968-1987 2,397,000
Yahya Khan Militarist Pakistan 1971 1,500,000
Josip Broz Tito Communist Yugoslavia 1941-1987 1,172,000

 

 

 

 

 

 

Het totaal van de zegeningen van verlicht despotisme in de 20ste eeuw, afgezien van een veelvoud van geruneerde levens, kapotgemaakte talenten, en verarmde beschaving in grote delen van de wereld is meer dan 200 miljoen vermoorden. [vs na]


Hazlitt over idolen van het volk

Terug naar Hazlitt en zijn licht op koningen, voorgangers, en de passie van het gewone volk leiders te volgen en te vergoden, waarover ikzelf wat zeg o.a. in 971 en 965:

The worthlessness of the object does not diminish but irritate the propensity to admire. It serves to pamper our imagination equally, and does not provoke our envy. All we want is to aggrandize our own vainglory at second hand; and the less of real superiority or excellence there is in the person we fix upon as our proxy in this dramatic exhibition, the more easily can we change places with him, and fancy ourselves as good as he.

En ziedaar de charme en aantrekkelijkheid van Beatrix, Bernhard etc., mede gebaseerd op het volgende feitje over menselijke zieleroerselen en motieven:

Man is a poetical animal, and delights in fiction. We like to have scope for the exercise of our mere will. We make kings of men, and Gods of stocks and stones: We are not jealous of the creatures of our own hands. We only want a peg or loop to hang our idle fancies on, a puppet to dress up, a lay-figure to paint from.

Nogmaals over deze vreemde menselijke mogelijkheid je te verplaatsen in een ander - een mogelijkheid die zo vaak voor zelf-vergroting en zo weinig voor empathie wordt gebruikt:

We see the symbols of Majesty, we enjoy the pomp, we crouch before the power, we walk in the procession, and make part of the pageant, and we say in our secret hearts, there is nothing but accident that prevents us from being at the head of it. There is something in mock-sublimity of thrones, wonderfully congenial to the human mind. Every man feels that he could sit there; every man feels that he could look big there; every man feels that he could bow there; every man feels that he could play the monarch there.

Hier is opnieuw de deugd van - schijnbare of echte - 'gewoonheid' van leiders voor Het Gewone Volk:

the meanest of the rabble, as he runs by the monarch's side, has wit enough to think -- "There goes my royal self!" From the most absolute despot to the lowest slave there is but one step (no, not one) in point of real merit. As far as truth or reason is concerned, they might change situations to-morrow --

Dit geldt ook andere leiders dan koningen - er is iets heel aapachtigs, iets zoogdierlijks, iets hordendierachtigs in de aandriften van de mens als sociaal-levend dier:

Tyranny, in a word, is a farce got up for the entertainment of poor human nature; and it might pass very well, if it did not so often turn into a tragedy.

En waar gekozen leiders nog enigszins afhangen van de keus van het volk, voorzover dit niet misleid of te dom is om zinnig te kiezen, geldt dit niet voor degenen die als leider geboren worden als koningskind:

This is the advantage which an hereditary has over an elective monarchy: for there is no end of the dispute about precedence while merit is supposed to determine it, each man laying claim to this in his own person; so that there is no other way to set aside all controversy and heart-burnings, but by precluding moral and intellectual qualifications altogether, and referring the choice to accident, and giving the preference to a nonentity. "A good king," says Swift, "should be, in all other respects, a mere cypher."

Of althans: Moet weten te verschijnen als 'een van ons', als 'niet beter dan wij', als 'een heel gewoon mens'. Een beetje leider, prins of koning kan dit ook, want het is niet moeilijk en mundus vult decipi, en heeft wellicht hormonale aandrang tot het opzien tegen en verafgoden van wie de leider van de horde is.

Hier wat meer over de onderliggende psychologie van het volk:

Would it not be hard upon a little girl, who is busy in dressing up a favorite doll, to pull it in pieces before her face in order to show her the bits of wood, the wool, and rags it is composed of? So it would be hard upon that great baby, the world, to take any of its idols to pieces, and show that they are nothing but painted wood. Neither of them would thank you, but consider the offer as in insult. The little girl knows as well as you do that her doll is cheat; but she shuts her eyes to it, for she finds her account in keeping up the deception. Her doll is her pretty little self. In its glazed eyes, its cherry cheeks, its flaxen locks, its finery and its babyhouse, she has a fairy vision of her own future charms, her future, triumphs, a thousand hearts led captive, and an establishment for life. Harmless illusion! that can create something out of nothing, can make that which is good for nothing in itself so fine in appearance, and clothe a shapeless piece of deal-board with the attributes of a divinity! But the great world has been doing little else but playing at make-believe all its life-time. For several thousand years its chief rage was to paint larger pieces of wood and smear them with gore and call them Gods and offer victims to them -- slaughtered hecatombs, the fat of goats and oxen, or human sacrifices -- showing in this its love of show, of cruelty, and imposture; and woe to him who should "peep through the blanket of the dark to cry, Hold, hold." -- Great is Diana of the Ephesians, was the answer in all ages. It was in vain to represent to them, "Your Gods have eyes but they see not, ears but the hear not, neither to do they understand" -- the more stupid, brutish, helpless and contemptible they were, the more furious, bigoted, and implacable were their votaries in their behalf. The more absurd the fiction, the louder was the noise made to hide it -- the more mischievous its tendency, the more did it excite all the phrenzy of the passions. Superstition nursed, with peculiar zeal, her rickety, deformed, and preposterous offspring.

En Hazlitt heeft gelijk dat het al vele eeuwen zo gaat, en dat de voornaamste reden daarvoor niet anders kan zijn dan de gemiddelde menselijke intellectuele aanleg en aangeboren motieven. Want ja, zowel wat betreft godsdienst als politieke en nationale leiders en voorgangers:

The game was carried on through all the first ages of the world, and is till kept up in many parts of it; and it is impossible to describe the wars, massacres, horrors, miseries, and crimes, to which it gave colour, sanctity, and sway.

Over de menselijke aandrift tot het idolen maken, en over de vorst als idool van de massa:

We have got living idols, instead of dead ones; and we fancy that they are real, and put faith in them accordingly. Oh Reason! When will thy long minority expire? It is not now the fashion to make gods of wood and stone and brass, but we make kings of common men, and are proud of our own handywork. We take a child from his birth and we agree, when he grows up to be a man, to heap the highest honours of the state upon him and to pay the most devoted homage to his will. Is there anything in the person, "any mark, any likelihood," to warrant this sovereign awe and dread? No: he may be little better than an idiot, little short of a madman, and yet he is no less qualified for king.

Het is natuurlijk allemaal evidente onzin voor wie kan nadenken:

Can we make any given individual taller or stronger or wiser than other men, or different in any respect from what nature intended him to be? No; but we can make a king of him. We cannot add a cubit to the stature, or instill a virtue into the minds of monarchs -- but we can put a sceptre into their hands, a crown upon their heads, we can set them on an eminence, we can surround them with circumstance, we can aggrandize them with power, we can pamper their appetites we can pander to their wills. We can do everything to exalt them in external rank and station -- nothing to lift them one step higher in the scale of moral or intellectual excellence. Education does not give capacity or temper; and the education of kings is not especially directed to useful knowledge or liberal sentiment.

Het heeft ook feitelijk heel weinig met echte morele normen van doen, hoewel veel met uiterlijk conformisme en dienarij van wie autoriteit is, met of zonder verdienste:

Is not this to erect a standard of esteem directly opposite of that of mind and morals. The lawful monarch may be the best or the worst man in his dominions, he may be the wisest or the weakest, the wittiest of the stupidest: still he is equally entitled to our homage as king, for it is the place and power we bow to, and not the man. He may be a sublimation of all the vices and diseases of the human heart; yet we are not to say so, we dare not even think so. "Fear God and Honour the King, " is equally a maxim at all times and seasons. The personal character of the king has nothing to do with the question. Thus the extrinsic is set up over the intrinsic by authority: wealth and interest lend their countenance to gilded vice and infamy on principle, and outward show and advantages become the symbols and standard of respect in despite of useful qualities or well-directed efforts through all ranks and gradations of society. " [vs na]


The business of life

Vervolgens contrasteert Hazlitt monarchien en republieken en zegt in het voorbijgaan behartenswaardige dingen over waar het leven op neer komt:

From the crown of the head to the sole of foot there is no soundness left." The whole style of moral thinking, feeling, acting, is in a false tone -- is hollow, spurious, meretricious. Virtue, says Montesquieu, is the principle of republics; honour, of a monarchy. But it is "honour dishonourable, sin-bred" -- it is the honour of trucking a principle for a place, of exchanging our honest convictions for a ribbon or a garter. The business of life is a scramble for unmerited precedence. Is not the highest respect entailed, the highest station filled without any possible proofs or pretension to public spirit or public principle? Shall not the next places to it be secured by the sacrifice of them? It is the order of the day, the understood etiquette of courts and kingdoms. For the servants of the crown to presume on merit, when the crown itself is held as an heir-loom by prescription, is a kind of lse majest [vs na]


Autoritair bestuur

Dan wat betreft de grote tendens tot corruptie onder vorsten en autoritair bestuur:

Who would not then reflect its smile by the performance of any acts which can avail them in the eye of the great, and by the surrender of any virtue, which attracts neither notice nor applause? The stream of corruption begins at the fountain-head of court-influence. The sympathy of mankind is that on which all strong feeling and opinion floats; and this sets in full every absolute monarchy to the side of tinsel show and iron-handed power, in contempt and defiance of right and wrong. The right and the wrong are of little consequence, compared to the in and the out

Hier is de reden waarom 'All power corrupts and absolute power corrupts absolutely' (Acton) - het is de corruptie van en door een 'unrestrained self-will':

Virtue is thought crabbed and morose, knowledge pedantic, while every sense is pampered, and every folly tolerated. Everything tends naturally to personal aggrandisement and unrestrained self-will. It is easier for monarchs as well as other men "to tread the primrose path of dalliance" than "to scale the steep and thorny road to haven" The vices, when they have leave from power and authority, go greater lengths than the virtues; example justifies almost every excess, and "nice customs curtesy to great kings."

Dit is een schets van het resultaat van onbeperkte macht:

The air of a court is not assuredly that which is most favourable to the practice of sefl-denial and strict morality. We increase the temptations of wealth, of power, ands pleasure a thousand-fold, while we can give no additional force to the antagonist principles of reason, disinterested integrity and goodness of heart. It is to be wondered that courts and palaces have produced so many monsters of avarice, cruelty, and lust? The adept in voluptuousness is not likely to be a proportionable proficient in humanity. To feed on plate or be clothed in purple, is not to feel for the hungry and the naked. He who has the greatest power put into his hands, will only become more impatient of any restraint in the use of it. To have the welfare and the lives of millions placed at our disposal, is a sort of warrant, a challenge to squander them without mercy.

En hier is een beschrijving van de essentie van het geheel, afgezien van hormonen en domheid die allebei sterk predisponeren tot het dienen van en opzien tegen autoriteiten van alle soorten:

What does it all amount to? A show -- a theatrical spectacle! (..) What is the moral to be drawn from it, that is likely to sink into the heart of a nation? That greatness consists in finery, and that supreme merit is the dower of birth and fortune!

Really, that men born to a throne, (limited or unlimited) should employ the brief span of their existence here in doing all the mischief in their power, in levying cruel wars and undermining the liberties of the world, to prove to themselves and others that their pride and passions are of more consequence than the welfare of mankind at large, would seem a little astonishing, but that the fact is so. [vs na]

Excerpt uit commentaren van MM bij Ideen 4 A - 929, 930 en VS      - Index 4A