Excerpt uit commentaren van MM bij Ideen 3 D - 750 t/m 820      - Index 3D


Oorlogen

Vijftig jaar later was het 1920 en waren de Eerste Wereldoorlog en de Spaanse griep net voorbij. E.e.a. had rond de 50 miljoen doden gekost, en Duitsland lag in puin, wat weer leidde tot de Tweede Wereldoorlog, die weer zo'n 50 miljoen doden kostte. (Zie Raymond Aron: "The Century of Total War".)

Hier is veel over te zeggen en vragen dat ik hier nalaat. Maar één vraag die zelden of nooit gesteld wordt is deze: Als in twee generaties na elkaar de besten van een samenleving in meerderheid om het leven komen, wat is dan het gevolg voor het gemiddeld peil van hun samenlevingen erna?

Een dergelijke vraag is érg moeilijk zinnig te beantwoorden, maar mijn eigen reden om 'm op te werpen is dat ik meen in een tijd en plaats te leven waarin het menselijk gemiddelde niet veel voorstelt - wat dus mede verklaard zou kunnen worden door de gruwelijke massaslachtingen van de 20ste eeuw in Europa. [751]


Publiek en normen

"Publiek" heeft niet alleen en niet in de eerste plaats - in een niet-totalitaire samenleving - "de regering die het zelf wil" maar ook: de literatuur, de media, de propaganda, de schrijvers, de scholen, het onderwijs en de samenleving het zelf tolereert of kiest.

Als dus de literatuur overwegend saai en lelijk is, de media overwegend propaganda en onzin leveren, de schrijvers honderdsterangs zijn, de scholen slechte opleidingen bieden, het gehele onderwijs niet deugt, en de samenleving om foeballe, TV en geld georganiseerd is - zoals alles in Neerland het geval is, voor wie scherpzinnig en eerlijk is, wat helaas maar weinigen zijn - dan ligt dat aan het niveau van de grote meerderheid van "Publiek". Ze willen niet veel beter dan ze krijgen, ze kunnen niet veel beter dan ze doen, en in grote meerderheid zijn ze nauwelijks beschaafd en daarin ook niet in staat en niet in geïnteresseerd. [752]


Aangeboren menselijk onvermogen

Ik word er alleen minder boos over dan M. omdat de grote meerderheid van die "schandelyke begrips-zelfmoord" teruggaat op aangeboren menselijk onvermogen.

Daarnaast bedriegt de doorsnee zichzelf bijzonder graag en makkelijk omdat de doorsnee leeft en denkt in termen van de eigen wensdenkerij: Men acht waar wat de eigen wensen ondersteunt en onwaar wat met de eigen wensen strijdig is. [752]


Onnozelheid

"'t Is moeielyk te beslissen wat grooter verbazing wekt, de onnoozelheid dergenen die met zulk voedsel voor de ziel tevreden zyn, of de brutaliteit waarmee schryvers op die onnoozelheid staat-maken."

Er is inderdaad grote "onnoozelheid" en aanzienlijk daarop gebaseerd bedrog, maar het is alles vooral (hoewel niet: uitsluitend) uit dezelfde grondstof gesneden als de smartlappen van Vader Abraham: Ut Folluk willut so, want suh foeluh sich d'reiguh goet bei. En ook de vele journalistieke Vader Abrahamse smartlappenschrijvers op politiek en levensbeschouwelijk terrein kùnnen gewoonlijk niet veel beter produceren dan het gruwelproza dat ze met apentrots ondertekenen. [752]


Journalistiek

Natuurlijk - maar de populaire pers geeft het volk de gedachten die het volk wenst te horen en lezen. Er is een wijdverspreide journalistieke pretentie dat "de journalist" het publieke belang zou dienen door middel van vrije meningsuiting, maar feitelijk bestaat het overgrote deel van de journalistiek uit het najagen van journalistiek belang door middel van het verkopen van populaire vooroordelen en wensdenkerij. En iedere krant en ieder publiek medium is in de eerste plaats een commerciële aangelegenheid, en gewoonlijk pas op de allerlaatste plaats, en dan nog met mate en bij uitzondering, een dienaar van rechtsstaat, rationaliteit, rechtvaardigheid of publiek belang. Immers: De krant moet verkocht worden voordat ze gelezen kan worden. En de doorsnee is dom, onwetend, vooringenomen en chauvinistisch, en het volk waar de journalist zich op richt. [752]


Onvermogen

"Want om tot lezen-leeren aantesporen, is 't my in 't eind te doen."

Mij niet, want mij dunkt dat in verreweg de meeste gevallen een hopeloos voornemen. Men doet het niet zelf, eenvoudig omdat men het zelf niet kàn en om dezelfde reden als maar heel weinigen wiskunde lezen voor hun plezier: Onvoldoende relevante vermogens. [752]


Kunnen lezen

"Om aan dàt bedrog 'n eind te maken, verzoek ik u... ik bid u... ik smeek u, lezer, tracht te leeren lezen!"

Maar de grote meerderheid van de Neerlanders kan nog steeds niet lezen. Sterker: Kennelijk geheel tevreden met hun eigen mentaal schemerduister en al het fraais dat de TV biedt kijkt de 15-jarige Neerlander uit 2003 3 uren TV per dag, en put zich overigens dagelijks uit in 4 minuten lezen.

Verder is deze trotse toekomstige generatie onderontwikkelde randdebielen bevrijd van het leren van een tweede vreemde taal (waar mijn generatie er minstens drie moest leren, zo geen vijf op het gymnasium) en worden scheikunde, natuurkunde en wiskunde nauwelijks meer onderwezen noch gestudeerd (anders dan door beursstudenten uit Korea of Japan).

En inderdaad, o trots Neerlanderthaals Volk: Ja, het is géén boze opzet; nee, het is wèl aangeboren onvermogen! ("Heer vergeef hen, want ze doen niet beter dan ze kunnen!".)
Toch? [754]


Publieke leugens

toch is de werkelijkheid nog een graad of wat beroerder en dommer dan hier door M. voorgesteld: De meeste leugens die verteld worden in de media worden verteld uit patriotisme en partijgeest, en met overtuiging, want de zeer grote meerderheid van de mensen wensdenkt liever dan dat ze rationeel denkt. [756]


Pijnlijke waarheden

"De couranten... doch wy zagen 't reeds, ze hebben te weinig tyd en te veel ruimte om waar te zyn."

En teveel commercieel eigenbelang om zich serieus toe te leggen op publikatie van enige pijnlijke waarheid, en al helemaal wanneer deze pijnlijke waarheden in strijd zijn met populaire vooroordelen of machtige belangen. [756]


Werkelijkheid en voorstelling

De werkelijkheid is zowel gruwelijker als mooier als ingewikkelder als gelaagder dan iedere voorstelling ervan. [757]


Doorsnee wensen

Waar gemiddelde mensen naar hongeren zijn hun eigen wensgedachten, die inderdaad zelden veel te maken hebben met feiten, relevante kennis of haalbare mogelijkheden en gewoonlijk alles met de gebruikelijke ideologische vooroordelen in hun eigen sociale omgeving.[759]


Frasen en politiek

"Frankryk sterft aan z'n frazen.
Duitschland zal aan frazen bezwyken. 
Och, als men
Lezen kon!
"

Als dit niet gold voor de 19e eeuw dan wel in de 20ste eeuw, waarin vele miljoenen Fransen en Duitsers stierven op slagvelden, in bombardementen, in concentratiekampen etc. - en inderdaad vooral omdat vele Duitsers geloof hechtten aan de "frazen" van vermeende volgelingen van de filosoof Nietzsche, zoals Hitler en Goebbels.

Maar ik zie dit alles wat anders dan Multatuli: De reden voor deze volkse zwelgzaamheid in ideologische frases en deze volkse volgzaamheid van tamelijk evidente psychopathische volksmenners is dat mensen ideologische apen zijn en gemiddeld te dom of laf om zelfstandig rationeel te oordelen en individueel redelijk te handelen. Zie ook "Een Auschwitz-overlevende stelt een vraag". [759]


Ideologische onwaarheden

Ikzelf denk dat de meeste ideologische onwaarheden overwegend onopzettelijk worden uitgedragen, al worden ze wel met opzet beschermd door de gelover tegen kritiek, want gelovers in ideologieën en religies zijn zelden gewillig van relevante evidentie kennis te nemen die hun geloof aan zou kunnen tasten. [760]


Leren nadenken

"Ik kan lezen, en zal trachten anderen optewekken dit ook te leeren. "

Met gering gevolg, zoals bekend. De reden is tennaastebij dezelfde als het proberen kleuren uit te leggen aan een kleurenblinde: Er zal een zeker vermogen moeten zijn (tot kleuren zien of nadenken) om dat vermogen te ontwikkelen (kleuren benoemen of leren lezen). [760]


Gouden Eeuw

wat nu als "De Nederlandse Gouden Eeuw" bekend staat, toen er inderdaad véél geroofd en geplunderd werd door Nederlanders, met o.a. de - fraai gebouwde, voor een flink deel op roof gebaseerde - binnenstad van Amsterdam als indirect gevolg. Zie ook 84. [760]


Nederlands geschiedsonderwijs

Ik ging in de jaren 50 naar de lagere school, waar ik het e.e.a. leerde over de 80-jarige oorlog en de monsterlijkheid van Alva, maar niets over de toen zeer recente Tweede Wereldoorlog. [760]


Menselijke slechtheid

De reden waarom M. deze man bewonderde is dat hij tenminste de moed had om te doen zoals hij dacht dat mensen behoren te doen: Agis comme tu penses! (Zie ook 116 en 287.) De gewone gang van het gemiddelde menselijke hart is anders: Men doet alleen alsof men doet zoals men zegt dat mensen zich moeten gedragen zodra dit persoonlijk of maatschappelijk plezieriger is - men huichelt en bedriegt véél liever voor eigen voordeel dan de eigen normen te handhaven als dat persoonlijk nadeel oplevert. Zie 423. In termen van de zèlf verkondigde morele waarden zijn de meeste mensen slecht - en weten dat.

Het feit dat dit publieke gehuichel overwegend teruggaat op domheid, zelfbedrog, angst en conformisme, naast egoïsme, maakt het niet smakelijker. [761]


Publieke goedkeuring

De redenen voor de meeste publieke goedkeuring zijn niet gebaseerd op begrip of inzicht, maar op het publieke geloof dat de spreker één van Ons is of Onze wensgedachten uitspreekt of streelt. Iets soortgelijks geldt publieke afkeuring: Zelden weet publiek waar het over oordeelt, al weerhoudt ze dat nooit van oordelen noch van vervolgen. [762]


Nederlands respect

Het moderne Neerland is tjokvol, overvol, overlopend van minderwaardige populistische randdebielen als Herben, die ten allen tijde bereid en in staat "respect" te eisen van alles en iedereen alleen vanwege 't feit dat zoiets als Herben bestaat. Nu, zelfs een Herben is niet verantwoordelijk voor z'n eigen geboorte en tekortkomingen, maar dat is geen reden respect te hebben voor een geboren bijgoochem en populistische volksmenner. Verder zie 855. [763]


Nederlandse wetenschap

Maar overigens heeft M. te weinig rondgelopen op universiteiten om te weten dat "Valsheid, kleingeestige nyd, kinderachtige eigenliefde" een zeer fundamentele rol spelen in de aandriften van vele Neerlandse wetenschappelijk ambtenaren. [763]


Ongeluk en kwaad

Ik merkte eerder op dat vrijwel alle kwaad wordt gedaan door ongelukkigen. Wie zich gelukkig voelt ziet geen redenen z'n medemensen te pijnigen of vervolgen. En als het doel van een menselijke samenleving het geluk van haar leden is - zie 423 - dan zijn menselijke samenlevingen daarin weinig effectief. [764]


Profeten

Er is een Bijbelse parallel: Profeten in eigen land. Deze plegen miskend, doodgezwegen, vervolgd, gehoond en gelasterd te worden. Alleen valse profeten, veel meer geïnteresseerd in zichzelf dan de publieke zaken waar ze voorgeven over te profeteren, zijn fortuinlijk genoeg enthousiast onthaal te vinden. En inderdaad zijn valse profeten een soort reclame-makers: Welbewuste publiekshoeren van het gesundes Volksempfinden voor eigen baat en glorie. [765]


Nederlandse leidende politici

Het is een interessant historisch feitje - met een zekere smakelijkheid - dat de feitelijke verkiezingen van mei 2002 gingen om de vraag of het Nederlandse premierschap uitgeoefend zouden gaan worden door ... een enthousiast aanhanger van sado-masochistische sex of een enthousiast aanhanger van de genietingen van cocaïne in combinatie met aarsgaten van jongens. Bovendien - gebruikelijke politieke methode - excuseerde de eerste zijn perversies met referentie aan de perversies van de tweede.

Waarin een klein land - vooral: moreel en intellectueel klein - groot kan zijn! [765]


Voorlopers

dat M. in zeer veel verschillende opzichten een voorloper was, en ermee moest rekenen dat tal van opvattingen die hem en de doorsnee Nederlander die 130 of meer jaren later leeft "vanzelf" vindt spreken door M.'s tijdgenoten in grote meerderheid verketterd werden als immoreel, onzedelijk, schandalig, onbehoorlijk etc. [766]


Waarheid en vrijheid

Overigens is het een interessant feit over mensen - waar M. zelf herhaaldelijk op wees o.a. in 146 - dat mensen de meeste waarheden alleen kunnen vinden door langdurige, vaak eeuwen lange samenwerking van vele van de meest begaafden, en dat bij het zoeken naar waarheid eeuwen lang gedwaald pleegt te worden.

Dit is overigens één van de fundamentele redenen vóór vrijheid van mening en discussie:

De waarheid over de meeste zaken is dusdanig ingewikkeld en moeilijk vast te stellen en ligt vaak zo diep verborgen dat alleen een langdurige vrije discussie tussen vele mensen gedurende vele generaties bij machte is de waarheid vast te stellen, of te weten hoe en waar ernaar te zoeken.

Daarbij: Ieder mens heeft inderdaad een fundamenteel en persoonlijk belang in waarheid, want waarheid helpt een mensenleven beschermen, bestendigen en veraangenamen, zoals onwaarheid helpt een mensenleven bedreigen, verkorten en veronaangenamen. [767]


Gesmoorde waarheid

de twee meest zwaarwegende factoren in het smoren van de waarheid zijn de gemiddelde menselijke domheid en het ideologisch aap-zijn van doorsnee-mensen, dat hen predisponeert tot gewillige en gelovige volgelingen van de ideologische of religieuze illusies waarmee ze opgevoed werden. [767]


Zwakheid en slechtheid

"De Mensheid is te zwak om slecht te zyn."

Opnieuw juist - met deze aantekening dat de zwakke en domme meerderheid geleid pleegt te worden door een minder zwakke minder domme en slechtere minderheid.

Maar het is een fundamenteel feit over mensen dat het meeste kwaad gedaan wordt met de beste bedoelingen, en in een geest van opofferende loyaliteit aan volk, vaderland, partij of religie. Zie 423. [768]


Ideologie en taalgebruik

In feite is iedere ideologie verweven met opvattingen over en voorbeelden van taalgebruik. George Orwell was iemand die dit zeer scherp inzag en helder verwoordde o.a. in het nawoord van z'n "1984" en z'n essay "Politics and the English language". [768]


Taal en denken

"zéker is ‘taal’ nog immer 'n zeer onvolkomen middel tot het meedeelen van onze gedachten"

Hm. Hier is natuurlijk iets voor te zeggen - wie wil immers beweren dat aan "taal" niets valt te verbeteren of dat onze gedachten niet beter uitgedrukt zouden kunnen worden? - maar het suggereert ook iets dat me meer misleidend lijkt dan niet, nl. dat menselijke gedachten zouden bestaan onafhankelijk van enige taal waarin ze uitgedrukt worden. Ik gis iets als het omgekeerde:

Menselijk denken en menselijk taalgebruik zijn twee uitingen van één onderliggend complex proces van representatie van dingen door symbolen. En van alle dieren zijn alleen mensen in staat tot welbewust symboolgebruik - waarbij een symbool een willekeurig (makkelijk reproduceerbaar) iets is dat iets willekeurigs representeert, uiteindelijk op basis van een bewuste menselijke afspraak dít met dát aan te duiden. [769]


Denken en taal

Ligt het niet eerder voor de hand aan te nemen dat denkvermogen en taalvermogen gewoonlijk evenredig zijn? Immers: Wie goed kan redeneren kan goed formuleren.

Hoe het taalvermogen precies samenhangt met spraak-organen is een moeilijke en ingewikkelde vraag, maar ondertussen lijkt het zeer aannemelijk dat andere apen dan mensen niet zozeer niet kunnen spreken omdat hun strottenhoofd daar niet voor geschikt is (wat óók waar is) als omdat hun brein niet in staat is tot een adequaat begrip van wat symbolen zijn. Alleen mensen lijken in staat willekeurige te gebruiken als tekens voor willekeurige andere zaken. (Zie 769) [770]


Symboolgebruik

de essentie van taal en symboolgebruik is nu juist dat zaken gerepresenteerd worden door andere zaken met heel andere eigenschappen dan ze helpen representeren. Trouwens, het logisch alternatief werd al bedacht door Swift, die de geleerden van Laputa liet rondlopen met een hele uitdragerij van dingen die hun woorden moesten illustreren. [770]


Menselijke onvolkomenheid

het ware ook te wensen dat iedereen die weet dom of laf te zijn de mensheid verlost van z'n afwezigheid. De aarde zou rustiger, vreedzamer, aangenamer, mooier, vriendelijker en veel minder gevaarlijk zijn - maar het menselijk gedierte zit niet zo in elkaar. [771]


Schrijvers en lezers

Het probleem zit niet in de inderdaad talrijke slechte schrijvers maar in het gemiddelde niveau van hun lezers. [771]


Gebrekkige menselijke vermogens

 het onvermogen van de mensheid tot deugdelijk redeneren ligt niet aan schrijvers. Het is een  aangeboren gebrek dat alleen middels eugenetica verholpen kan worden. [771]


Sultan Omar

Sultan Omar verbrandde de zeer grote en fraaie bibliotheek van Alexandrië, en ontnam het nageslacht daarmee zeer veel informatie over de Klassieke Oudheid, op basis van het argument "Als het niet in de Koran staat is het niet waard gelezen te worden, en als het wel in de Koran staat hoeft het niet gelezen te worden want het staat immers al in de Koran. In het vuur ermee!" [771]


Ideologie en wensdenken

de domme en gemakszuchtige gewoonte van wensdenkerij: Men wenst voor waar te houden wat men wenst dat waar is, en voor onwaar te houden wat men wenst dat onwaar is. Dit is de grondslag van alle politieke en religieuze ideologieën. [772]


Beroepswijsgeren

"De meeste wysgeeren van beroep, zy die door de natie betaald worden om 't Volk voortelichten, vonden 't beneden zich, aantedringen op juist verstaan."

Vlak voordat ik mijzelf had kunnen vestigen als wijsgeer van beroep, met een doctoraal diploma filosofie, werd ik - voor de tweede maal - van de Universiteit van Amsterdam verwijderd "vanwege" - schreef hetzelfde College van Bestuur dat 50 miljoen gulden van de lopende universitaire rekeningen had laten verdwijnen, naar men mag aannemen in de Amsterdamse academische vrijplaats voor Amsterdamse universitaire academici die Yab Yum heet - "uw uitgesproken meningen". Om aan te geven dat het CvB van de UvA indertijd uit welbewuste sadomasochisten bestond voegden zij hieraan toe "ondanks de ernst van uw ziekte", want ik was toen al invalide.

Ikzelf ben dus géén "wijsgeer van beroep" ("Denker von Gewerbe", zoals Kant dat noemde, ongetwijfeld naar analogie met "Liebhaber von Gewerbe"), maar heb er vele meegemaakt, en mijn feitelijke meningen over het talent en karakter dat nodig is voor een modern academich filosoof zijn, naar ik aannneem, nog een heel stuk laatdunkender dan Multatuli's meningen over deze ondersoort van publiekshoeren en met aanzienlijk meer en beter geïnformeerde redenen.

Maar goed - hier zijn om te beginnen een aantal verwijzingen naar Ideen van Multatuli plus mijn commentaren waar wat langer over filosofie wordt gesproken:  71, 72, 89, 136, 157, 165, 166, 168, 175, 276, 310, 423, 424, 428, 454, 512, 522, 573, 721. Zie ook Multatuli en de Filosofie. [773]


Publieke filosofie

Wat "men", inclusief academisch bekwaamde "men" voor "filosofie" belieft te houden is zelden meer dan een stel overwegend duistere en misleidende frases uit dunne slechtgeschreven boekjes. Publiek vertoon van filosofie is gewoonlijk publiek gehuichel of snobisme. [773]


Klassieke vs. moderne filosofen

zou dat niet erg eerlijk zijn tegen de meeste "oude filozofen" - die zelfs als ze onzin schreven (wat vaak voorkwam) dit voor eigen risico en op eigen kosten deden, waarin ze geheel verschilden van het zogenaamd wetenschappelijk ambtenariaat dat de leerstoelen voor filosofie in Neerland al meer dan een eeuw bezet houdt tegen hoge salarissen zonder enige niet-futiele tegenprestatie. [773]


Duitse filosofen

Hier is veel voor te zeggen, zoals de lezer het met me eens zal zijn die zich, net als ik, bezondigd heeft aan het met aandacht lezen van Kant, Hegel en Marx, voor wier proza inderdaad het "welker inkleeding alleen van lust tot onderzoek afschrikt" geldt.

Toch zijn er ook uitstekend schrijvende Duitse filosofen, die desalniettemin overwegend onzin beweerden: Schopenhauer en Nietzsche.

En zèlfs is er het heuse mirakel van een Duits filosoof die zowel mooi schreef als zich vrijwel geheel wist te onthouden van onzin: Lichtenberg, overigens een 18e eeuwse professor natuurkunde.

Tenslotte zal de lezer op mijn site nog een klassieke Duitse filosoof treffen voor wie ik sympathie en achting koester, al ben ik het ook met hem niet eens en al schreef hij het grootste deel van z'n werk in het Latijn en Frans: Leibniz.

De situatie in "de Duitsche school" is niet geheel zoals M. deze schetst, maar hij heeft overwegend het gelijk aan z'n zijde, ook al omdat Leibniz en Lichtenberg zeer veel minder gelezen zijn en worden dan Kant, Hegel, Marx en Nietzsche. En de filosofieën van de laatste twee zijn de pijlers van de drie grote gruwelijke totalitaire dictaturen van de 20ste eeuw: Het Duitse nationaal-socialisme, het Russische bolsjewisme, en het Chinese Maoïsme. [774]


Filosofie en cognitieve dissonantie

Ja, dat is geheel waar en het gewone mechanisme waarmee het publiek zich bedroog is nauw verwant aan wat psychologen "cognitieve dissonantie" noemen: "Gene denker was zo buitengewoon geweldig geniaal dat ik wel heel dom moet zijn als ik het mooie en geniale er niet van inzie. Ikzelf wil mezelf niet als dom beschouwen. Dus: O, wat hèb ik buitengewoon genoten en wat bèn ik gesticht door Kant en Hegel! Heus! O, en door Wittgenstein! Echt waar!"

De fraaie theorie der cognitieve dissonantie verklaart het succes van en geloof in nep-geneesmiddelen als volgt: "Ik heb daar 150 Euro betaalt voor een potje pillen dat me moet genezen van mijn klachten. Als ik me als een stomme idioot heb laten bedriegen dan maken de pillen geen verschil. Natuurlijk ben ik geen stomme idioot. Dus: Ik voel aan m'n water en m'n lichaam dat ik beter word van die pillen. Echt waar!" [774]


Geloof en gelijk

Het heeft er alles van of men zei: 'Onze oordelen zijn waar omdat ons geloof zo sterk is'. [775]


Publieke nederigheid

ik althans heb nooit publiek beleden nederigheid meegemaakt die eerlijk gemeend en geen publieksvleierij was. Wie zich publiek laat voorstaan op z'n eigen achterlijkheid is uit op eigen voordeel. [775]


Ons Soort Mensen

Velen voelen zich aangetrokken door 't vreemde, en zyn afkeerig van 't eenvoudige, van 't bekende."

Ja, en ook ik heb - bijvoorbeeld - hele hordes academisch bekwaamde duisterdenkers (en -sters) in opperste bewondering gezien voor wat evident religieuze oplichters waren uit verre Oosterse streken.

Toch lijkt mij de eerste tendens nog menselijker: Wie niet tot Ons behoort is daarom minderwaardig, afstotend, vreemd, gek en vreeswekkend - alleen Onze Groep zijn waarachtige Mensen. Hyena's, wolven en jakhalzen voelen soortgelijk over hun soortgenoten uit andere groepen, kennelijk. [776]


Multatuli en filosofie

veel van M.'s grondovertuigingen over filosofie z'n tijd minstens 50 jaar voor waren: Een boel van wat hij in de 60er en 70er jaren van de 19e eeuw schreef werd feitelijk opnieuw ontdekt - in andere woorden, gewoonlijk veel slechter geredigeerd - in de zogeheten analytische filosofie van de 20e eeuw. [776]


Formuleervermogen

Wie niet helder, logisch en treffend kan formuleren doet er wijs aan niet te publiceren. En dit geldt ieder onderwerp, en niet alleen filosofie. [776]


Franse filosofen

De bedoelde franse filosofie - als Montaigne, La Rochefoucauld, Descartes, Voltaire, Chamfort - is veel fraaier geschreven dan de bedoelde Duitse filosofie - Kant, Fichte, Hegel, Marx - al zijn er uitzonderingen (zie 774). Wellicht heeft het iets van doen met het franse spreekwoord "la clarté, c'est la politesse". [776]


Verbeelding als fundament

Trouwens: iedereen moet "'t onderwerp van z'n studien in z'n verbeelding" zoeken. Een mens heeft niet beter of anders voor het bedenken z'n gissingen, theorieën, verklaringen en filosofische, religieuze en politieke stelsels. Alleen behoort een empirisch wetenschapper z'n gissingen empirisch te testen en ieder wetenschapper logisch te redeneren en helder te formuleren. [776]


Helder formuleren

Wie niet helder, logisch en treffend kan formuleren doet er wijs aan niet te publiceren. En dit geldt ieder onderwerp, en niet alleen filosofie. [777]


Fundamenteel menselijk probleem

Maar zowel het niet "uitroeien van wanbegrippen" als het wel in 't leven roepen van "dwalingen" is, dunkt me, maar in geringe mate te verwijten aan de wijsgeren: het ligt aan de domheid van hun publiek.

Geheel ongeacht van wat men vindt van de personen en filosofieën van - zeg - Plato, Aristoteles, Lucretius, Montaigne, Voltaire, Russell, om maar enkelen te noemen die een kennelijk bijzonder goed verstand hadden en uitstekend schreven: Als gemiddelde mensen of gemiddelde academici het intellectueel niveau van deze mensen hadden dan was de wereld geheel anders dan ze is.

En daar ligt een fundamenteel menselijk probleem:

De grote meerderheid van de mensen is noch in staat noch gewillig de gedachten van de grote menselijke denkers te begrijpen of volgen. En De grote meerderheid van de mensen is noch in staat noch gewillig de levenspraktijk van grote mensen te begrijpen of volgen. [778]


Waarachtige menselijke kennis

Maar het is en blijft waar dat waarachtige menselijke kennis gefundeerd is op goed helder taalgebruik, en dat menselijk bijgeloof vooral drijft op slecht en vaag taalgebruik. [779]


Goed verstand

Ook is het zo dat wie een werkelijk goed verstand heeft dit zelf pleegt uit te vinden juist doordat ie alledaagse geaccepteerde drogredeneringen in de kring waar ie leeft niet kan geloven. [779]


Minderheid van weldenkenden

door als spreker of schryver zich toeteleggen op juistheid van uitdrukking,
      door als lezer of hoorder zich te oefenen in juist verstaan,
      door in géén dezer hoedanigheden genoegen te nemen met zinnelooze praat
"

Ja - maar zo iemand zal óók vinden dat ie in z'n eigen sociale omgeving, ook als deze bestaat uit een meerderheid van academisch bekwaamden, tot een héél kleine minderheid behoort. [779]


Spontane menselijkheid

Wel is het waar dat de eerste en tweede opwelling van veel - niet: alle - mensen tegen evidente vreemdelingen kennelijk iets is als "Mishandel ze, want ze zijn anders dan wij". [780]


Kruizigen en zondebokken

"Boerejongens zyn op dit punt als andere menschen. Ze steenigen wat ze niet begrypen"

Zo gaat het vaak, maar niet altijd. Wat simpele geesten niet begrijpen stellen ze óf te laag óf te hoog. Maar het is waar dat de normale menselijke reactie op uitzonderlijke mensen is: Kruisigt hem! Vervolg hem! Zijn excellentie toont onze minderwaardigheid aan, en dat willen wij tot iedere prijs vermijden!

Er steekt inderdaad overdrachtelijke waarheid in de Christelijke mythe: Mensen behoren tot de diersoort die hun eigen godenzonen publiek en met groot welbehagen en leedvermaak doodmartelen. [781]


Neerlands bloed

Prins Willem-Alexander is de zoon van een Duitser, de kleinzoon van een Duitser, getrouwd met een Argentijnse. In een land waar de "autochtone" bevolking zich pleegt te beroemen op "wien Neerlands bloed door d'aadren vloeit" is dat niet-volkseigene van de primus inter pares wat vreemd. [782]


Tradities

Wat betreft ""Is 't vasthouden aan traditie, iets ànders dan 't geloovig staren op de pruiken van 't voorgeslacht?": O ja, er speelt aanzienlijk meer mee, dat bovendien minder intellectueel overwogen is dan het volgen van bestande tradities zoals hordengeest, groepssolidariteit, meelopen met de meute, conformisme en chauvinisme. [784]


Volgelingen

En wat betreft "Zien we niet byna overal eigen oordeel vervangen door 't zweren by de woorden van Meesters": Ja, zo gaat dat - maar er is minstens één goed excuus: De meeste volgelingen van "Meesters" zijn zelf zeker niet in staat beter - zinniger, rationeler, redelijker - te oordelen dan wie zij volgen en zich tot voorbeeld stellen, hoe beroerd welbeschouwd die "Meesters" zelf mochten oordelen. [784]


Voorgangers en volgelingen

In de meeste gevallen worden leiders en voorgangers gevolgd omdat het ONZE leiders en voorgangers zijn. En in de meeste gevallen gelden ONZE leiders - in de ogen van hun volgelingen - als heel voorbeeldig goed, voorbeeldig, voortreffelijk, weldenkend, welmenend en wijs, niet omdat de volgelingen daar objectief over oordelen of zouden willen of kunnen oordelen, maar omdat het leiders en voorgangers van ONS zijn, en WIJ, in onze ogen, nu eenmaal beter zijn dan anderen. [784]


Conformisme en groepstrouw

Ja, zo gaat dat vaak: "If in Rome, do as the Romans do", "if among cannibals, do as cannibals do". Volg de meute; doe, denk, spreek als de meerderheid en je mag erbij horen en meedelen met de meute.

Toch is het nuttig op te merken dat dit gewoonlijk minder cynisch berekend conformisme en egoïsme is dan een nogal zoogdierlijke groepstrouw: Wat Onze soort doet is welgedaan; wat Onze leiders zeggen is welgedacht. [784]


Minderheden

Nee, het is gewoonlijk wat meer totalitair: In de ogen van een menselijke meerderheid lijken mensen die een minderheidspositie innemen vaak onbehoorlijk, a-sociaal, onfatsoenlijk, onnet, en niet van Ons. [784]


Grondslag moraal

"De gansche moraal der wereld zou misschien kunnen worden saamgevat in de woorden: doe als de meesten."

Juist, juist, JUIST! En: Denk als de meesten! Voel als de meesten! There is safety in numbers - though not wit. (Zie 9.)

Ikzelf heb dit standpunt nu door heel wat Ideen in mijn commentaren verdedigd (en zie bijvoorbeeld 423 voor wat achtergrond) en ben dus blij het hier in Idee 785 aan te treffen. Maar zoals ik óók uiteengezet heb leidt dit tot een tamelijk fundamenteel probleem voor Multatuli, andere wereldverbeteraars én enthousiaste zogeheten democraten:

De grote menselijk-altemenselijke meerderheid is niet geïnteresseerd in waarheid of wetenschap, maar wil geloven volgens de norm "Eigen Volk Eerst"; wil brood en spelen c.q. bier en voetbal; en is een toegewijd en trouw conformist, hypocriet en egoïst - alles met het overwegend toereikende excuus dat ook zij niet verkozen hebben geboren te worden en niet dom en laf zijn uit vrije keus maar uit aangeboren onvermogen. [785]


Voordelen van conformisme

"Het dienst-nemen onder de meerderheid belooft 'n aangename loopbaan."

Opnieuw: Driewerf juist!

Het is echter wellicht verstandig nogmaals te onderstrepen dat ik deze meerderheid van minder en doorsnee-begaafden heel wel begrijp in hun conformisme, en dat ik waarschijnlijk was als zij indien ik met hun vermogens was geboren. Maar ik ben dat niet en Multatuli was dat ook niet - en iets anders wat ik dus óók wil onderstrepen is dat ik geen enkele positieve verdienste zie in conformisme, althans in niet-totalitair bestuurde staten zonder martelende geheime politie. (Het is vanwege deze overweging dat ik zo laatdunkend neerzie op zoveel Nederlandse conformisten: Zelfs in vrijheid gedragen jullie je als schipperende, laffe, beginselloze huichelaars en leugenaars, zonder dat daar het minste excuus of de minste noodzaak voor is!) [785]


Geschiedenis

Iedere generatie beschouwt in de eerste, tweede en derde plaats zichzelf. [785]


Gemeenplaatsen en dooddoeners

M. heeft gelijk dat mensen tal van "hulpmiddeltjes" gebruiken om "'t lastig zelf-oordeelen" te vermijden. Eén van de heel gebruikelijke "hulpmiddeltjes" is het gebruiken van standaardfrases, gemeenplaatsen, en overige dooddoeners die discussies en overwegingen afbreken en trivialiseren. [786]


Inductief conservatisme

De reden is dat het beoordelen van nieuwe zaken op basis van principes waarop dezelfde soort zaken in het verleden werden beoordeeld garandeert dat verwante kwesties op verwante wijzes beoordeeld worden, wat zowel bijdraagt tot voorspelbaarheid als rechtvaardigheid (het laatste voorzover daar sprake van is). [786]


Voordelen van conformisme 2

de veronderstelde voordelen van conformisme, die vaak neerkomen op "Wie niet maatschappelijk opvalt kan veilig z'n eigen gang gaan". [786]


Dictatuur en democratie

"De kans - want kansrekening blyft het - op 't wèl behartigen van de algemeene belangen, is in 'n meer-of-min gemaskerde republiek niet veel grooter, - en zelfs geringer misschien - dan in 'n despotisch geregeerden Staat."

Nee, dat is een belangrijke misvatting waar een aantal opmerkingen bij nodig zijn.

Eerst wat betreft de kansen in een dictatoriaal bestuurde staat en een niet-dictatoriaal bestuurde staat.

In een dictatoriaal bestuurde staat zijn de enige belangen die systematisch gediend worden die van de dictator en z'n vrienden en uitvoerders, en dit gebeurt ten koste van de belangen van iedereen die niet tot die groep behoort. In een niet-dictatoriaal bestuurde staat kunnen verschillende belangengroepen proberen hun belangen te dienen, maar is de kans dat één enkele groep erin slaagt al z'n belangen door te zetten gering, met als algemeen resultaat dat meer mensen meer van hun belangen kunnen realiseren dan in een dictatoriaal geregeerde staat.

Vervolgens waarom Multatuli hier en daar een voorkeur uitspreekt voor verlichte despoten en autocratische bestuurders.

Eén van M.'s dromen sinds z'n 22ste was kennelijk een soort zedelijke Napoleon te worden - iemand die op basis van z'n eigen evidente voortreffelijkheden de kans kreeg of nam om de vele gebreken en corrupties in Nederlands-Indië en Nederland snel en effectief af te schaffen en te vervangen door een veel beter beleid en bestuur.

Tenslotte iets betreffende de redenen waarom Multatuli deze droom koesterde en waarom deze niet kon slagen.

In de 19e eeuw, die in Europa sterk beinvloed werd door de Franse Revolutie en het bestuur van Napoleon, waarin bovendien de arbeidersbewegingen en het socialisme en communisme als ideologieën ontstonden, was dit soort ideaal van een korte dictatuur van welwillenden met als doel het snel opruimen van vele maatschappelijke misstanden wat minder naïef en wat begrijpelijker dan voor wie in de 20ste eeuw de fascistische, bolsjewistische en maoïstische dictaturen heeft gezien.

Eén van de - vele - redenen waarom dit Multatuliaanse ideaal over Multatuli niet kòn slagen is dat het Multatuli niet duidelijk was (voor 1875 in ieder geval, toen hij feitelijk ophield met schrijven voor publiek) hoe romantisch en idealistisch hij feitelijk was, en hoe weinig Real-Politiker. Anders geformuleerd: Multatuli was in veel te grote mate een idealistische Don Quichot en in veel te kleine mate een praktische schoft en bedrieger om enige realistische hoop te kunnen hebben een rol in de politiek te kunnen spelen anders dan vanaf de kantlijn, als schrijver en commentator. [786]


Lage gemiddelde intelligentie

"'t gemiddelde van de algemeene intelligentie, met of zonder census, is laag, en blyft laag. (9)"

Ja, daar ben ik het geheel mee eens, zoals ik heel wat keren uiteengezet heb in mijn commentaren. Het heeft ook een aantal belangrijke consequenties waar de meeste wereldverbeteraars blind voor zijn:

  • Het gemiddelde of de meerderheid is niet geïnteresseerd in wereldverbetering maar alleen in zelfverbetering.
  • Democratie in de zin van meerderheidsdeelname door het lage gemiddelde aan de maatschappelijke besluitvorming leidt vrijwel zeker tot slechte besluiten.
  • Zolang het gemiddeld menselijk peil blijft wat het de afgelopen 25 eeuwen was is het rationeel te verwachten dat dezelfde soort rampen, oorlogen, en politieke en religieuze waanzin waaronder de grote meerderheid van de mensheid deze 25 eeuwen geleden heeft blijven voortbestaan - ze zijn immers vooral gefundeerd op dat gemiddeld menselijk peil.
  • De meest realistische hoop sinds het ontsluieren van het menselijk genoom (overwegend geslaagd anno 2003, waarin ik dit schrijf) is het verbeteren van de gemiddelde menselijke intelligentie via eugenetica.
  • Tenslotte de - democratische! - reden om het voorgaande punt zo helder te stellen:
    Als de eugenetische mogelijkheden ter verbetering van het menselijk ras niet systematisch aangepakt worden, in beginsel voor iedereen, dan zullen ze vooral uitgenut worden ten gunste van een kleine bestuurlijke élite, ten nadele van de grote meerderheid. [786]
     

Meerderheid van stemmen

"Het beslissen by meerderheid van stemmen, is... een der zotste pruiken waarnaar 'n volk z'n speelzetten regelt. Elke dwaling die ooit heerschte, werd eenmaal door 'n meerderheid op 't kussen gebracht. (6, 7, 8, 9)"

Nee, het eerste noch het tweede is waar.

Eerst wat betreft "beslissen by meerderheid van stemmen": Het probleem ligt 'm niet in het kiezen bij gewone meerderheid van stemmen, want dit is vaak de minst onrechtvaardige of meest pijnloze manier om tot een mening te komen die de meerderheid respecteert, maar bij wie mee mag stemmen. Zie verder mijn commentaren bij 118 - 121.

En ten tweede zijn tal van dwalingen en heersers aan de macht gekomen zonder "'n meerderheid" in het volk waarover ze hun macht kregen. [787]


Het gelijk van de kiezer

volksmennende oplichters als de Rotterdamse burgemeester Opstelten, die zodra hij een camera op hem weet gericht in basstem begint te jodelen dat "De kiezer heeft altijd gelijk!" (tenminste sinds de Rotterdamse rattenvangende populist zich populair maakte met voor de media aangelengde "Eigen Volk Eerst" waanzin). Zo ook: Hitler is met grote meerderheid van stemmen "democratisch" verkozen - "De kiezer heeft altijd gelijk!" volgens Opstelten (ook wat vergassen van "niet-rasgenoten" aangaat, mag ik aannemen, volgens Opstelten). Zo ook: Stalin werd door de grote meerderheid van zijn kiezers op handen gedragen - "De kiezer heeft altijd gelijk!" volgens Opstelten (ook wat betreft 20 à 40 miljoen Russische concentratiekampslachtoffers). Enzovoort, enzovoort - het zijn de Opsteltens waar De la Boétie al meer dan 400 jaar geleden van sprak:

"(..) ook gaat, zo gauw de koning zich al tiran bekend maakt, al het kwade, al het uitvaagsel van het koninkrijk zich rond hem verzamelen. Ik heb het niet over een bende dieven en deugnieten, die de staat nauwelijks goed of kwaad kunnen doen, maar over degenen die men herkent aan een brandende ambitie en een opvallende hebzucht. Zij steunen hem om een deel van de buit te krijgen, en onder de tiran zijn zij zelf tirannen."

Zie verder "De vrijwillige slavernij". [787]


Grondslag vrije handel

Overigens "De regel is dat verdeeling van arbeid gunstig werkt op de soort en de verkrygbaarheid van 'n produkt." er een die vergeet de staat en de daardoor beschermde economische marktverhoudingen te noemen: Het is namelijk een misvatting dat "vrije handel" alleen of voornamelijk een economisch iets is, want het is voornamelijk politiek. Zonder staten die vrijhandel en vrije markten beschermen zijn er geen vrije markten en is er geen vrijhandel en gaat de genoemde regel niet of veel moeilijker op. [788]


Gemeenschap en individu

"Welnu... 't algemeen welzyn vóór alles!"

Nee, niet wat mij betreft - maar ik heb minstens 130 meer jaren geschiedenis te overzien waarin feitelijk abstracte begrippen als "het algemeen welzijn" en "de wil van het volk" gewoonlijk een zwaar ideologische en totalitaire inhoud kregen.

Geen mens kent een ander welzijn dan een individueel menselijk welzijn uit eigen ervaring - en alle gemeenschappen van individuen verschillen fundamenteel van individuen in de volgende zeer relevante menselijke eigenschappen: Gemeenschappen hebben geen gevoelens, geen gedachten en geen geweten. Individuen wel. [790]


Multatuli als filosoof

"'n Present-exemplaar van m'n Ideen zou nuttig zyn voor Plato, die misschien de onkosten van z'n akademie-reis naar 't mystiek Egypte had gespaard, indien hy wat eerder geweten had dat de waarheid eenvoudig is."

Hier is wel eens lacherig en meewarig op gereageerd door Nederlandse academici die zelf vrijwel geen kennis van filosofie hadden. Zoals ik uiteengezet heb in "Multatuli en de Filosofie" was Multatuli een praktisch en geen theoretisch filosoof - maar met die beperking lijkt het mij dat iedere serieuze filosoof het e.e.a. van Multatuli's Ideen kan leren.

Overigens geloof ik niet dat M. een groot theoretisch filosoof was - maar daar zijn er maar héél weinig van (hooguit 50 temidden van vele miljarden), terwijl ik M.'s skeptische, realistische, logische, gezond-verstand oriëntatie van filosofische problemen meestal zowel verfrissend vind als zinniger en beter geschreven dan van "echte" filosofen, die bovendien gewoonlijk véél minder te melden hebben dan M., veel minder moed hadden, en véél slechter schreven en redeneerden. [790]


Begeerte naar wijsheid

"Wysbegeerte, zucht om te weten, te begrypen, is de roeping van allen! Dit moet erkend worden door ieder die 't woord etymologisch-juist opvat."

Nu, wat ook de juiste etymologische betekenis van "wijsbegeerte" of "filosofie" mag zijn: Het gestelde is een misvatting. De "zucht om te weten, te begrypen" kenmerkt kinderen, en is door de meeste volwassenen (in het bijzonder de dommeren, dus de grote meerderheid) vrijwel volledig verloren, afgezien van belangstelling in wat schandaal maakt of met sex of voetballen te maken heeft. (Zie 74).

De doorsnee volwassen mens wil niet weten want hij gelooft - en hij gelooft wat hij wil, omdat hij het wil, en de meerderheid van z'n medemensen in z'n groep en z'n geestelijke of politieke leiders dat willen. En hij gelooft tegen alle evidentie en gezond verstand in, alléén gedreven door z'n eigen domheid, eigen belang, en eigen wensen - maar voor wat hij wenst te geloven is hij bereid heel patriottisch en met grote toewijding en inspanning te moorden en martelen voor Vaderland of God. (Zie Mark Twain.)

De gemiddelde volwassene is een zelfverkozen volgeling uit welbegrepen onvermogen tot zelfstandig nadenken en zelfstandig zijn. [791]


Filosofie en maatschappij

toch blijft het gehele menselijke maatschappelijke leven doordrenkt van filosofie, alleen heet die "levensbeschouwing", "moraal", "wet", "norm", "religie" of "geloof". Er is namelijk geen menselijke maatschappij zonder een gedeeld begrip onder de leden van die maatschappij over wat mensen en maatschappijen zijn en behoren te zijn - en het eerste is een metafysica en het tweede een ethica, en beide zijn filosofie, hoe alledaags en verward ook. [791]


Zinnige theorievorming

En omdat ook natuurkundigen zich nogal vaak vergissen is het heel goed mogelijk zinnige natuurkunde te onderwijzen die toch niet of niet geheel waar is.

Hoe - vraagt de scherpzinnige lezer - is die onware of niet geheel ware natuurkunde dan toch zinnig? Door de methode waarmee de kennis of het geloof dat uitgedragen wordt verworven is, die logica en ervaring combineert. Alle theorie-vorming gaat terug op een min of meer logisch gebruik van de fantasie, en de enige manier om te controleren of deze theoretische fantasieën werkelijk waar of onwaar zijn is door proefondervinderlijk testen of wat logisch volgt uit de theoretische fantasie waar of onwaar is. [791]


Fundamenten van filosofie

De meeste filosofie is gebaseerd op wanbegrip, slechte definities, wensdenkerij, of wetenschappelijke, kogische of wiskundige onwetendheid. [791]


Publieke oordelen

Publiek oordeelt naar publieke criteria, en publieke criteria hangen af van publiek toneelspel, publieke leugens, publiek statusvertoon, en publieke vooroordelen. Zie 618. [792]


Het volksoordeel

't Volk is in grote meerderheid geheel onbekwaam wetenschappelijke, wiskundige en wijsgerige vragen behoorlijk te begrijpen of beantwoorden, en interesseert zich daar niet voor. 't Oordeelt naar reputatie of persoonlijke indruk, en niet rationeel noch op basis van relevante kennis. [793]


Kennis en filosofie

Toch is het misschien wat pedante geloof dat een échte filosoof véél behoort te weten en kunnen minder erg dan de post-moderne nivellerings-leugen dat iedereen gelijkwaardig is; dat waarheid niet bestaat; en dat wie maar met een gepast schijnheilig gezicht "spiritueel" of "Wittgenstein" prevelt "dus" aan filosofie doet. [794]


Werkelijk goed verstand

Een werkelijk goed verstand laat zich niet aan banden leggen - maar helaas heeft hooguit 1 op de 10.000 een verstand dat goed genoeg is en een karakter dat vrijmoedig genoeg is om zelfstandig te werken en denken.

En terwijl ik de mogelijkheden tot zelfstandige indviduele ontwikkeling in Multatuli's tijd niet werkelijk goed kan beoordelen door gebrek aan relevante ervaring weet ik dat wie in Nederland na de Tweede Wereldoorlog geboren is alle kans had zichzelf intellektueel te ontwikkelen en bekwamen via boekhandels en bibliotheken. Ik deed dat - als werkelijk enige die ik in m'n leven tegen ben gekomen die dat ook deed, en heb dan ook zelf bijvoorbeeld een bijzonder hoog IQ, voorzover dat wat zegt. (Uiteindelijk niet bijzonder veel.) [795]


Morele oordelen

zedelijke grondstellingen: Die plegen gehandhaafd te worden met uitzonderingen, want wat altijd goed is voor een ander om te doen is ook voor ons goed mits het ons eigenbelang dient. [796]


Geloof en werkelijkheid

Twee dingen die niet bestaan bestaan niet in exact dezelfde mate, maar het geloof in hun bestaan kan meerdere of mindere mate ongerijmd zijn. Zo is het geloof in vierkante cirkels ongerijmder dan in zeemeerminnen, want de eersten zijn logisch onmogelijk en de tweede niet. [797]


Christenen en wetenschap

De taktiek van de Protestantse kerken tegenover de sinds de 18e eeuw steeds sterker opkomende wetenschap was een geheel andere dan de Katholieke. De Protestanten, namelijk, waren bereid althans te luisteren naar sommige wetenschappelijke argumenten - zie ook bijv. 454 - terwijl de Katholieken zich verscholen achter het Mysterium Tremendis van de Heilige Drieëenheid en overige zogeheten "Katholieke Geloofswaarheden". Dit was handiger van de Katholieken, maar eerlijker van de Protestanten. [798]


Juvenaalse varianten

Dit is een versie van de antieke - Juvenaalse - vraag: Quis custodiet ipse custodes? Hier zijn varianten in het Nederlands: Wie bewaakt de bewakers? Wie beoordeelt de beoordeelaars? Wie berecht de rechters? Wie onderwijst de onderwijzers?

Hier is veel over te zeggen dat ik nalaat, behoudens dit:

Wie zichzelf niet kan beheersen behoort geen macht over anderen te hebben.
Wie niet kan redeneren behoort geen macht over anderen te hebben.
Wie geen rechtvaardigheid wil of kan betrachten ... juist.

Zie verder 423. [799]


Oordelen en intelligentie

Alle oordelen zijn gebaseerd op vele veronderstellingen, zowel op taalkundig, logisch, filosofisch als wetenschappelijk terrein, en één kenmerk van intelligentie is dat men zich althans voor een deel bewust is dat men oordeelt op basis van vele veronderstellingen en deze desgevraagd tot op zekere hoogte onder woorden kan brengen. (Hoe moeilijk dit is blijkt uit het feit dat logica noch grammatica een mens komen aanwaaien, terwijl dit toch allebei fundamentele zaken zijn voor het zinnig kunnen oordelen en goed kunnen spreken.) [799]


Alledaags recht

De opvatting dat het "geraken tot onbloedige afdoening van zaken" is een heel zinnige opvatting over wat "Justitie" in de alledaagse maatschappelijke praktijk is en kan zijn - wat dus nogal verschilt van een wijzer van rechtvaardige beslissingen. [799]


Echte kennis

Wat betreft "de wysbegeerte " en "Háár doel is niet ‘zaken aftedoen’ maar: waarheid zoeken.": Wellicht .... maar vaak (en gedurende de hele bekende menselijke geschiedenis) is het feitelijk juiste en waarachtige antwoord op de meeste wijsgerige vragen: Wij weten het niet - onze zekere uitgebreide en waarachtige kennis bestaat overwegend uit onze kennis van zaken waarover wij weten onvoldoende te weten.

Daarbij: Het is toch vooral de wetenschap die naar waarheid zoekt, en de wijsbegeerte die probeert erkende wetenschappelijke feiten in systematisch redelijk verband te brengen met wat verder bekend is over mensen. En het is helaas waar dat de meeste wijsbegeerte - inclusief die ontkent dat te zijn - dogmatisch is.

is het vaak wel degelijk mogelijk tot ware oordelen te komen, al zijn die vaak van de vorm (zie [3]): Hierover weten wij dat... wij niet genoeg weten voor een werkelijk goed oordeel. En dat is vaak bijzonder bruikbare en toepasbare menselijke kennis. [799]


Goed redeneren

Eén. Er zijn wel degelijk zekerheden, en er zijn er vele: Een cirkel is geen vierkant; een man is geen vrouw; een natuurlijk getal heeft een opvolger; mensen kunnen nadenken; in een natuurlijke taal kun je redeneren etc.

Twee. De meeste zinnige redeneringen beginnen in een context van expliciete aannames en veronderstellingen, op basis waarvan een theorie opgezet wordt waaruit een bepaald tot dan toe onbegrepen feit logisch volgt, waarna men probeert de theorie te bevestigen of weerleggen door er overige consequenties uit af te leiden en deze te vergelijken met de ook als gegeven veronderstelde empirische werkelijkheid.

Het zojuist gestelde is de kern van de wetenschappelijke methode: Logische theorie-vorming gecombineerd met proefondervindelijk onderzoek. De voornaamste bedenker en popularisator van deze aanpak is Galileo Galilei. [800]


Oorzaken van wanbegrippen

Nu, hier zijn een vijftal belangrijke "oorzaken te voorzien die velen onbevoegd maken tot de funktie van waarheidsbode":

  • Domheid
  • Onwetendheid
  • Leugenachtigheid
  • Partijgeest
  • Wensdenkerij

Geen mens is hiervan vrij, maar de mate waarin ze het menselijk oordeelsvermogen verduisteren verschilt zeer, en vooral de laatste twee (altijd in combinatie met de eerste twee) vormen de hoofdoorzaak van bijzonder veel menselijke misère. [801]


Kwaad in de wereld

Een zeer belangrijke reden voor veel kwaad in de wereld is de gemiddelde menselijke domheid.

Het meeste wat de zeer grote meerderheid van mijn medemensen intellectueel tot zich neemt komt via de media en bestaat uit evidente propaganda, botte reclame of stompzinnig vermaak, alles bijna altijd gericht op de doorsnee van de domsten, en vaak op kruishoogte.

Maar de grote meerderheid ziet niet of nauwelijks dat en hoe ze voortdurend bedrogen, voorgelogen en misleid worden door de media waar ze zo'n 25 uur per week naar kijken en luisteren, alsof ze tot niets beters, interessanters of intellectueel uitdagenders in staat zijn.

Wie wil weten hoe de doorsnee oordeelt beschouwe de reclame, altijd opgebouwd uit de meest botte redeneerfouten en de grofste vleierij, en in geld uitgedrukt verreweg duurste "informatie" die mensen voorgeschoteld krijgen in de media. [801]


Criterium voor domheid

er is een behoorlijk goed criterium: Wie na z'n 20ste niet zelfstandig en uit eigen interesse een groot deel van z'n eigen informatie - immers uiteindelijk de grondslagen voor z'n eigen oordelen - verzorgt is dom, hoe normaal ook, en hoe graag meepratend en meestemmend ook over alles waar hij geen zelfstandig oordeel over heeft kunnen ontwikkelen. [801]


Domheid en egoïsme

"Is 't wel wáár, dat domheid 'n hoofdrol speelt? Zou ook misschien eigenbelang..."

Zoals de zeldzame student van mijn commentaren opgemerkt zal hebben is een favoriet citaat van mij de 2500 jaar oude diagnose van Boedha: "Stupidity and egoism are the roots of all vice." Het doet me dus plezier de twee begrippen in één regel Multatuli aan te treffen, zij het minder Schlagwortartig. In het Nederlands: Domheid en egoïsme zijn de wortel van al wat slecht is.

Waarom dit een zinnige opvatting is, lezer, al zijn alle epigrammen die niet triviaal waar zijn oordelen die mank gaan aan simplificatie? Omdat het een oordeel over het menselijk vermogen tot oordelen over de werkelijkheid is en een oordeel over het menselijk vermogen tot rechtvaardigheid tegen z'n medemensen. En de menselijke geschiedenis maakt duidelijk dat zeer veel menselijk falen teruggaat op "menschlich-allzumenschliche" domheid en egoïsme.

Voor een wat systematischer uiteenzetting over goed en slecht zie 423 en 817. [802]


Gebruikelijke valse premisse

de stilzwijgende premisse "MIJN oordeelsvermogen is goed" - wat zoals mensen gemiddeld zijn een fundamentele menselijk-altemenselijke redeneerfout is. [803]


Clifford's dictum

Clifford's dictum: "It is always wrong, for anyone, anywhere, to believe anything upon insufficient evidence", waar veel voor te zeggen is - al is het mensen onmogelijk dit voortdurend te praktiseren: Soms moet men oordelen op basis van onvoldoende evidentie. Maar men kan dit in bijna ieder geval weten, en dus weten wanneer z'n oordeel meer onderbouwing nodig heeft. [803]


Grondslagen rationaliteit

"Gelyk overal, dring ik aan op zelf-waarnemen, zelf-oordeelen, zelf-besluiten. Maar ik wenschte dit alles verbonden te zien met wat blyken van ernstige inspanning."

De eerste zin is één van Multatuli's hoofdovertuigingen over mensen; de tweede zin is een terechte toevoeging of kwalificatie; terwijl de ervaring leert dat de meeste mensen wat betreft de meeste zaken van fundamenteel belang liever niet "zelf-waarnemen, zelf-oordeelen, zelf-besluiten" maar het oordeel van leiders en autoriteiten overwegend blind verkiezen te volgen, uit angst, conformisme, luiheid of domheid.

Overigens: Voor wie werkelijk zinnig na wil denken is een fundamentele aansporing: Weet te weten wat je niet weet - wees in ieder geval voor jezelf naar vermogen helder over wat je weet, vermoedt, gist, aanneemt, en over hoe je eigen wensen en verlangens je oordelen kunnen kleuren of verhinderen.

Het is ook niet zozeer onverstandig autoriteiten te volgen als onverstandig autoriteiten te geloven omdat ze autoriteiten zijn. Oordeel zelf, maar met een helder besef van je eigen vermogens, kennis en onwetendheid.

Wees rationeel naar vermogen. En weet en durf niet te weten wanneer je niet weet! [804]


Gewoonte en gebruik

Er zijn tal van gewone menselijke misvattingen en misbruiken die in stand gehouden worden door gewoonte en gebruik. [806]


Multatuli en Funke

In 1872 trof hij uiteindelijk als uitgever George Lodewijk Funke, die een zeer bijzonder mens was - een werkelijk goed, intelligent, eerlijk, moedig man, bovendien begaafd met grote tact en veel psychologisch inzicht, die voor Multatuli uiteindelijk een zeer goed vriend en groot helper is geweest - zoals Multatuli zelf ook herhaaldelijk verklaard heeft, geheel terecht zoals de lezer zelf kan nalezen in de VW, waarin een aanzienlijk deel van hun correspondentie overgeleverd is.

Het is dus m.i. geheel terecht het geciteerde te herschrijven als "Hy was z'n Heiligen menig kaarsje schuldig, evenzeer als Multatuli, die zóó in z'n schik was met zyn uitgever, dat-i de goden dankte: weil sie ihm den G.L. Funke zum Verleger gegeben... " - hoewel M. dit in 1870 onmogelijk bedoeld kan hebben. [808]


Menselijk rollenspel

"Maar ik wist by ervaring dat niets zoo weinig op 'n mensch gelykt, dan de wyze waarop-i zich voordoet."

Deze uitspraak kan op verschillende manieren gelezen en geïnterpreteerd worden, zoals wel meer wil voorkomen, ook als het de lezer niet opvalt.

Maar terzake:

We kunnen het lezen met de bijzondere betekenis van "mensch" als door Multatuli gesuggereerd in 136 en 276. Dan ben ik het er mee eens.

Of we kunnen het lezen zonder dergelijke bijzondere betekenis van "mensch" en dan ben ik zo vrij Hazlitt's desbetreffende gezegde te prefereren: "No man is as much himself as when playing a part".

Dit is weliswaar gewild en opzettelijk paradox, maar heeft de grote deugd de lezer met de eigen neus in het eigen maatschappelijk rolgedrag en sociaal hypocriet toneelspel te drukken. Zie ook 618, dat handelt over hoe mensen zichzelf zijn in de rollen die ze spelen, en dat zowel eerlijk (zeldzaam) als vals (gewoonlijk) kunnen doen.

Uiteindelijk handelt het hier dus over waarachtigheid - zie 73, 74. [810]


Hoog grijpen

"Ik die veelal te hoog gryp"

Multatuliaanse zelfkennis, lezer - met méér dan een vleugje bitterheid. Die bitterheid gaat terug op het feit dat wie te hoog grijpt zal leren dat hij z'n medemensen als te goed ingeschat heeft. Zie ook 261. [811]


Rationeel en redelijk

Eén van de moralen van dit verhaal is: Lezer, gebruik je eigen verstand! Of zoals ik dat bij gelegenheid formuleer als summa summarum van de welbegrepen filosofie - en laat ik 't eens móóóí maken, en hopelijk memorabel:

                          
 

*** Wees rationeel en redelijk naar vermogen! ***         [811]


Talleyrand's gezegde

Talleyrand's gezegde is: "Pas de zèle" - zegge: Geen fanatisme. De bedoeling hiervan is kennelijk weer: Gebruik liever je verstand! [811]


Revolutionair gedachtengoed

heel veel revolutionair gedachtengoed uit zijn tijd, waarvan de propaganda, als bijvoorbeeld over de te verwachten zegeningen van socialisme, communisme of anarchisme, veel weg had van de praatjes waarmee patentgeneesmiddelen en panacea plegen te worden gepropageerd. [812]


Mensenkennis

Om iemand waarachtig te leren kennen is aanzienlijk meer kennis van 'm nodig dan ie publiek verkiest te vertonen. [813]


Morele moed

En tenslotte lijkt mij in de gegeven context dat er een beter Multatuliaans advies is: "Kunt ge echter niet leven zonder moraal, lezer..." agis comme tu penses! " = Handel zoals je denkt!. Dit komt zelden voor: Alleen enkelingen hebben de moed de principes die ze met de mond belijden eerlijk en waarachtig in hun eigen leven en omgeving toe te passen. De zeer grote meerderheid verloochent zichzelf uit domheid, lafheid, conformisme en egoïsme, en beliegt zowel zichzelf als anderen het hele volwassen leven, afgezien van momenten van dronkenschap, grote emotie en waanzin.

Overigens - wanneer ik schrijf "Handel zoals je denkt!" dan bedoel ik veel minder "wees spontaan" dan: Heb de moed te leven volgens de principes die je zelf met je mond belijdt!

Zie ook 116, 287, 761. [814]


Kwalijk nemen

Mensen nemen 't anderen vaak kwalijk wanneer deze hen iets kwalijk nemen, ook als de anderen daartoe gerechtvaardigd zijn. [816]


Actrices

De algemene voorwaarde voor het worden van een succesvol actrice zijn trouwens eenvoudig: Je hebt de schoonheid van een fotomodel, het brein van een accountant en de zelf-controle van een samoerai nodig. Wie deze combineert kan een succesvol actrice worden; wie deze ontbeert zal waarschijnlijk falen. [817]


Maatschappij en conformisme

Iedere maatschappij bestaat door het conformisme en actief conformeren van anderen door de meesten, waarvan Multatuli zelf satirisch maar heel adequaat en instructief verhaalt in 107 en 447. De beloonde deugd in iedere maatschappij is de beloning van het "doe maar gewoon dan doe je al gek genoeg": Je medemensen (en de - al dan niet geheime - politie!) laten je met rust. [817]


Deugd en speculatie

Wel, laten we eerst laten zien hoe deugd en spekulatie feitelijk samenhangen in de maatschappelijke praktijk en de toegepaste waarschijnlijkheidstheorie, waarvan nu een voorbeeldje, waarna twee korte kommentaren over Multatuli's opvattingen over genot en deugd.

Wie niet van elementaire wiskunde houdt kan het meeste hiervan overslaan - maar mist een aanpak met veel verklarend vermogen en een zinnige partiële explicatie van Bishop Butler's fraaie, ware en leerzame morele en praktische levensles: "Probability is the guide to life".

E.e.a. is een kleine aanvulling van mijn kommentaar bij 423.

1. Deugd en spekulatie: In algemene termen komt de situatie voor veel maatschappelijke rollen op het volgende neer:

Men conformeert zich of niet, en wordt daarvoor beloond of gestraft. Er zijn dus in dit soort situaties altijd vier mogelijke gevallen

  • men conformeert zich en wordt gestraft: α
  • men conformeert zich en wordt beloond: β
  • men conformeert zich niet en wordt gestraft: γ
  • men conformeert zich niet en wordt beloond:  δ

En we kunnen voor ieder alternatief een schatting of telling maken van het aantal gevallen waarin het gebeurt. Het resultaat laat zich handzaam schrijven in een tafel als de volgende:

  Conformisme Non-Conformisme Som
Straf         α        γ α+γ
Beloning        β        δ β+δ
Som      α+β      γ+δ  1 

In het geval dat men inderdaad een schatting of telling maken van het aantal gevallen waarin het gebeurt is het handzaam om ieder gewaardeerd alternatief te delen door de som van de waarden van alle alternatieven. Het resultaat is dan dat α+β+γ+δ=1 en dat de tabel aanleiding geeft voor waarschijnlijkheden als volgt

  • pr(Straf|Conformisme) = α/(α+β)
  • pr(Beloning|Conformisme) = β/(α+β)
  • pr(Straf|Non-Conformisme) = y/(γ+δ)
  • pr(Beloning|Non-Conformisme) = δ/(γ+δ)

Voor wie het niet weet: "pr(X|Y)" is een gebruikelijke wiskundige notatie voor de frase "de kans op X gegeven dat Y". En de lezer kan naar lust en vermogen voorbeelden van conformisme, non-conformisme en straf en beloning daarvoor bedenken en daarmee verbonden conditionele waarschijnlijkheden inschatten - en spekuleren over de vraag wat ie zelf zou doen in specifieke omstandigheden.

Tot nu toe hebben we een aanpak voor waarschijnlijkheden. Maar we kunnen iets soortgelijks voor de waarden doen die een gegeven persoon toekent aan deze alternatieven

  • de waarde dat men zich conformeert en wordt gestraft: Α
  • de waarde dat men conformeert zich en wordt beloond: Β
  • de waarde dat men conformeert zich niet en wordt gestraft: Γ
  • de waarde dat men conformeert zich niet en wordt beloond:  Δ

Hierbij is het vaak verstandig de gebruikte waardenschaal te herzien tot één die loopt van -100 tot +100 en die de waarde 0 toekent aan uitkomsten waar de beoordelaar negatief noch positief over voelt.

E.e.a. kan weergegeven worden in een tafel als deze:

  Conformisme Non-Conformisme Som
Straf         Α        Γ Α+Γ
Beloning        Β        Δ Β+Δ
Som      Α+Β      Γ+Δ   

De aanname die we maakten over Straf en Beloning kan als volgt geschreven worden:

  • -100 ≤ A ≤ 0 en -100 ≤ Γ ≤ 0
  • +100 ≥ Β ≥ 0 en +100 ≥ Δ ≥ 0

Tenslotte kunnen de toegekende waarschijnlijkheden en waarden gecombineerd worden, bijvoorbeeld via een tafel als

  Conformisme Non-Conformisme Som
Straf         αΑ        γΓ αΑ+γΓ
Beloning        βΒ        δΔ βΒ+δΔ
Som      αΑ+βΒ      γΓ+δΔ   

Maar hier zal het de meeste van mijn lezers te ingewikkeld worden. Waar het hier om gaat is alleen te laten zien hoe ieder ethisch of moreel systeem dat toegepast wordt feitelijk veel te maken heeft met spekulatie over kansen en waarden en dat dit onvermijdelijk is. [817]


Deugd en genot

2. Deugd en genot: Dan wat betreft Multatuli's regelmatig herhaalde uitspraken over genot en deugd, zeg de Genot=Deugd theorie, waarvoor de fundamentele psychologische overweging van Multatuli geweest schijnt te zijn dat het iemand (anders) een plezier doen de doener vaak plezier geeft. Ik vermoed ook dat het althans iets uitstaande heeft met Bentham's utiliteits-leer, die leerde dat mensen dingen doen vanwege het nut dat ze van dat doen verwachten en waarbij dat gebeurde met een beroep op een ethisch beginsel dat erop neer kwam dat het beste is wat de meeste mensen het meeste nut oplevert. (Hierover merkte de wiskundige Von Neumann terecht op dat dit beginsel lijdt aan het tekort dat het twee dingen tegelijk - het meeste nut van de meeste mensen - tracht te maximaliseren, wat verwacht mag worden vrijwel nooit te kunnen lukken. Maar dit terzijde, al is Von Neumann's tegenwerping een uitstekend logisch bezwaar tegen deze nog steeds populaire opvatting over wat het beste of het goede zou zijn. Immers: non posse nemo obligatur.)

Het probleem met deze doctrines, hoe ook bedoeld, is dat ze mogelijk fraai klinken maar verre van duidelijk zijn omdat ze diverse zaken verwarren.

Hier is een fundamentele tabel met de mogelijkheden voor een willekeurig ethisch stelsel dat Goed en Slecht onderscheidt, en de waardering van wat Goed en Slecht zou zijn volgens dat systeem volgens een bepaald persoon in termen van het Genot (Plezier) en de Pijn die verbonden is met dit veronderstelde Goed en Slecht:

  Goed Slecht
Genot      A     C
Pijn     B     D

Merk op dat in deze tabel

  • een specifieke opvatting over iets bepaalds dat ethisch Goed of Slecht kan zijn wordt verondersteld
  • een specifieke persoon met specifieke ondervindingen of verwachtingen van Genot en Pijn verbonden het veronderstelde ethisch Goede of Slechte wordt verondersteld terwijl
  • A, B, C en D de relatieve proporties van een en ander volgens de beoordeelaar weergeven
  • en de tabel kan verder geanalyseerd en uitgesplitst worden als hierboven in dit commentaar.

De gegeven tabel, hoewel welbewust vereenvoudigend, is een behoorlijk adequate weergave van de logische mogelijkheden, terwijl de ervaring leert dat voor gegeven ethische of morele opvattingen en stelsels de individuen die eronder leven nogal plegen te verschillen in hun waarderingen van de door de praktijk van die ethische of morele opvattingen veroorzaakte pijn of genot bij hen.

Multatuli's uitspraken die neerkomen op "Deugd is Genot" of omgekeerd betekenen in termen van bovenstaande tabel dat B=C=0 (tennaastebij) ... en de lezer kan inzien dat deze opvatting precies voorbijgaat aan wat in alle ethische stelsels - zinnige en onzinnige - een hoofdprobleem is en ze moeilijk toepasbaar en handhaafbaar maakt: De individuen die onder dergelijke stelsels leven - al dan niet naar keus - plegen nogal verschillend te voelen over de pijn en het plezier dat de toepassing van de normen voor goed en kwaad van dat stelsel bij hen veroorzaken.

Het komt dus betrekkelijk vaak voor dat wat ethisch goed is onplezierig is en dat wat ethisch slecht is plezier geeft. En in feite is dit één van de voornaamste redenen om te onderscheiden tussen goed en plezier en tussen slecht en pijn. Veel van wat goed geacht wordt geeft geen plezier anders dan mogelijk op termijn, en veel van wat slecht geacht wordt geeft snel plezier en mogelijk pijn op termijn.

En vandaar de talrijke momenten dat het menselijk hart zich gedraagt volgens Ovidius' uitspraak: "Video meliora proboque; deteriora sequor" = "Ik zie het betere en oordeel dat het beter is, maar doe het slechtere", en wel omdat het plezieriger, veiliger, minder inspannend of voordeliger is (of lijkt).

Kortom: Genot is geen Deugd en Deugd is geen Genot en het poneren van het tegendeel, zoals Multatuli deed, is verwarrend en misleidend over de relaties die plegen te bestaan tussen morele voorschriften en idealen enerszijds en feitelijke ervaringen en daden anderszijds: Goed doen is vaak moeilijk en pijnlijk, en slecht doen is vaak makkelijk en prettig.

Wie dit nog niet duidelijk is vergelijke de volgende twee kort gegeven voorbeelden:

A. Een commandant van de SS die een bijzonder deugdzaam mens zou zijn - volgens de Genot is Deugd theorie - omdat het vergassen en martelen van mensen, net als het uitvoeren van orders, en helemaal zulke orders, hem bijzonder veel genot geeft, omdat hij nu eenmaal zo 'n soort persoon is.

B. Een doctor in een oorlogsgebied die een heel weinig deugdzaam mens zou zijn - volgens de Genot is Deugd theorie - omdat hij weken bezig is met het redden van levens, het uitvoeren van operaties en het verplegen en helpen van mensen onder voortdurend vuur en tegen grote inspanningen en pijn zijnerszijds.[817]


Normenstelsels

feitelijk is de situatie van alle bestaande en bekende menselijke  normenstelsels nogal paradoxaal om minstens drie soorten redenen:

(a) Zoals hierboven uiteengezet is een deel van de zin van een normenstelsel dat het sommige dingen die prettig zijn afwijst en sommige dingen die onprettig zijn prijst.

(b) Afgezien daarvan zijn de meeste normenstelsels gebaseerd op een aantal evident onzinnige of onbewijsbare veronderstellingen, die bovendien niets direct met feitelijk maatschappelijk menselijk gedrag van doen hebben die normenstelsels beogen te reguleren, zoals een straffend God en een eeuwig durende hemelse beloning.

(c) Mensen maken in grote meerderheid van zichzelf en hun mogelijkheden een karikaturale vervalsing door zichzelf te veranderen in huichelende spelers van maatschappelijke rollen waarmee ze zich identificeren, die niet meer in staat zijn hun eigen spel, pretenties en wensgedachten te onderscheiden van werkelijkheid en zelf. (Zie 73, 74, 107, 136, 246, 276, 423, 447, 616, 618). [817]


Deugd en rechtvaardigheid

Wat is "deugd" dan wèl, als het niet samenvalt, zelfs niet bij benadering, met "genot"? Dit is een moeilijke vraag die zich moeilijk in één woord - of één zin, of één verhandeling - laat afdoen, maar het woord dat het meest overeenkomt met mijn begrip van deugd is rechtvaardigheid. En een kort begrip daarvan is: Eerlijk oordelen en eerlijk delen. Verder zie 423. [817]


Multatuli's kritiek

Multatuli viel werkelijk iedereen aan die in zijn tijd iets betekende in Nederland of dacht dit te kunnen doen gezien z'n opleiding:

Gy hebt het Volk bedorven! Gy, schriftgeleerden, gy, gy, gy . . .

    Gy, met uw gepraat over dingen die vanzelf spreken. Gy, met uw gepraat over dingen die in 't geheel niet spreken. Gy, met uw rechterzy en uw linkerzy. Gy met uw behoud en met uw liberalisme. Gy, met uw "eerste beginselen" die onmisbare bondgenooten van elke beginselloosheid. Gy, met uw deftigheid en witharige wysheid. Gy, met uw duitenplatery, dat is: gy met uw bedrog . . . GY hebt het Volk bedorven! [8]

   En ge huist, als vuil ongedierte, niet alleen in de plooien van de toga der Volksvertegenwoordigers - ge nestelt overal waar ge kunt plaats vinden tusschen naad of vouw der bedekking van de een-of-andere deftigheid. Gy, sprekers, praters, schrijvers, redenaars, preêkers . . .

Dit is uit de conceptie van de Ideen. [818]


De gustibus

Ook esthetische oordelen zijn vaak vooroordelen. [819]


Kunst en kunstenaars

De meeste artiesten zijn navolgers, en iedere echte kunst vergt naast een ongebruikelijk talent specifieke kennis en vaardigheden. [819]


Het leven

Het leven biedt iedereen een overmaat aan onontkoombare misère. [819]


Kunst, moraal en pose

Er is veel pedanterie, en nergens wordt meer geposeerd dan in beschouwingen over kunst of moraal. [819]


Origineel en imitatie

Wie zelf niet origineel is kan zich beter ook onthouden van imiteren. [820]

Excerpt uit commentaren van MM bij Ideen 3 D - 750 t/m 820      - Index 3D