Excerpt uit commentaren van MM bij Ideen 3 A - 541 t/m 600      - Index 3A


Wanbegrip en onderwijs

"Niets is algemener dan wanbegrip", tenminste: In menselijke hoofden.

Maar hier ligt wel een fundamenteel menselijk probleem waar een groot deel van Multatuli's Ideen 3 aan gewijd is: De wanbegrippen van de mensen en wat daartegen gedaan kan worden, en wel vooral door onderwijs.

Aangezien mensen denkdieren zijn en hun macht over de natuur, de andere dieren en hun medemensen danken aan hun kennis die overwegend verworven wordt door onderwijs is dit een onderwerp van fundamenteel menselijk belang. [541]


Menselijk redeneervermogen

"En... en... zy allen onderzoeken liefst niet of 't wel inderdaad waar is dat de in den emmer geworpen visch geen zwaarte aanbracht?"

Ja, en hier ligt een belangrijk probleem dat kennelijk teruggaat op de volgende twee feiten:

Eén. Ieder mens moet beginnen als kind met zeer veel dingen die gezegd worden te geloven.
Twee. Heel weinig mensen zijn in staat werkelijk goed te redeneren.

Het eerste feit hangt natuurlijk samen met geboren worden als grotendeels onbeschreven blad, die vrijwel alle kennis moet verwerven op basis van aangeboren capaciteiten en wat de omgeving leert en onderwijst.

Het tweede feit betreft vooral zaken die niet direct tastbaar aanwezig en welbekend uit eigen ervaring zijn, want alledaagse concrete zaken weet iedereen die in leven is gebleven redelijk goed te beoordelen  was het alleen omdat wie dat niet doet snel zal sterven. Zodra het echter meer algemene of abstracte oordelen betreft die afhangen van het eigen voorstellingsvermogen, logisch inzicht of algemene kennis wordt het maken van fouten héél makkelijk en bovendien moeilijk direct te controleren anders dan door redeneren en overige kennis. [542]


Wetenschap en wetenschappers

Het lijkt alsof Multatuli, die geen wetenschapper was en geen universiteit bezocht had, ondanks wat hij hier lijkt te zeggen, enigermate leed aan overmatig respect voor "de wetenschap" of "de wetenschapper", en genegen was te geloven dat wat wetenschappers schrijven gewoonlijk waar en belangrijk is, wat een oordeel is dat wetenschappers graag uitdragen.

Maar dit is niet zo: Echte wetenschap is speculatie, giswerk, geïnspireerde fantasie, alleen gecontroleerd door feitenkennis, onbeperkte kritiek van andere wetenschappers, en weloverwogen experimenten. En met de overgrote meerderheid van alle wetenschap en wetenschappers gebeurt hetzelfde als met de overgrote meerderheid van alle literatuur en alle mensen: Het wordt nooit bekend buiten kleine kring, wordt snel vergeten, en staat ongelezen te verzuren in een universiteitsbibliotheek, temidden van tienduizenden gelijken. [543]


Menselijke kennis en vermogens

Ja, maar het is niet zozeer de "zucht om te verklaren en optehelderen" maar: het genot ontleent aan fantaseren en speculeren, en aan meepraten, roddelen, partijtrekken etc.

Daarbij: De meeste mensen zijn niet geïnteresseerd in kennis maar in vermaak en in bevrediging van hun wensen. Een zeer doelmatige en typisch menselijke methode van vermaak en bevrediging is het gebruik van fantasie: Er is weinig bevredigender voor mensen - leert de menselijke geschiedenis - dan waanideeën en illusies die het zelfbeeld, de eigen groep of de eigen leider vleien. Het meeste menselijke denken is wensdenken dat probeert wensen die niet in de praktijk gerealiseerd kunnen worden overeind te houden door ficties, waanideeën en illusies, eventueel aangevuld met vervolging en terreur van andersdenkenden.

Als mensen evenzeer in kennis geïnteresseerd waren als in aangename vleiende illusies dan zou er veel meer kennis en veel minder waanideeën zijn. En als mensen in staat waren een rechtvaardige samenleving te creëren dan bestond deze reeds eeuwen. "Most men are as fit to think as they are fit to fly." (Swift) [544]


Mensen en waarheid

"Over 't algemeen is 't volk gretig naar verklaring van 't onware."

Niet zozeer "'t onware" als het sensationele. Het volk is alleen geïnteresseerd in waarheid die hun alledaagse leven direct raakt, en heeft weinig interesse in en begrip voor wat daarbuiten gaat - tenzij het sensationeel klinkt. [545]


Maatschappij en waarheid

"En zelfs hieraan is geen behoefte, zoolang slechts 't door hem verkondigd wanbegrip overeenkomt met de konventioneele waarheid van de eeuw, van 't jaar, van den dag. Geen onwaarheid is heden stuitend, die zich eenigszins geleidelyk aansluit aan de onwaarheden van gisteren."

Dit is echter waar en het verdient opgemerkt te worden dat "de maatschappij" geen enkele interesse in waarheid heeft:

Wat maatschappijen bijeen houdt is niet waarheid maar een door de grote meerderheid gedeelde ideologie, die mensen een wereldbeeld en waarden en doelen geven die ze kunnen delen. Waarheid en ideologie zijn vrijwel overal vrijwel altijd tegenstanders. [545]


God's ondoorgrondelijke wegen

Het standaard argument van katholieke zijde over God's mysterieuze drie-enigheid is dat God's wegen onbegrijpelijk en mirakuleus zijn. Dit is onzin: Het enige dat te begrijpen is van wat je niet begrijpt is dàt je het niet te begrijpt - en niet dat het gelijk 1 en gelijk 3 is. [545]


Menselijk kenbare waarheden

"De kans op dwaling in het oordeel wordt geringer, indien men van de te beoordeelen zaak iets weet, en zou geheel verloren gaan, wanneer men van die zaak alles weten kon. Doch dit laatste is nooit het geval."

Dit geldt niet geheel en het is interessant in te zien waarom. Er zijn drie redenen.

Primo. Het is een zeer interessant feit dat dingen die aanmerkelijk kleiner zijn dan het hele universum in tal van opzichten waarschijnlijkheidstheoretisch onafhankelijk zijn van de rest van het universum. Of u over 2 jaar een tweeling zult krijgen is in deze zin onafhankelijk van of er dan een even of oneven aantal vliegen in China zijn. Deze waarschijnlijkheidstheoretische onafhankelijkheid van de meeste zaken is in feite de onderliggende reden dat mensen met weinig kennis die bovendien onvolledig en gedeeltelijk ongeldig is tòch instaat zijn veel te begrijpen: Voor het redelijk adekwaat begrijpen waarom iets geschiedde is niet de kennis van het hele universum nodig, maar alleen van een aantal relevante factoren.

Secundo. Er zijn in ieder geval talige en wiskundige conventies en eenvoudige feitjes als "er zijn 26 letters en 10 cijfers in het Nederlands" maar ook de standaard betekenissen van diverse duizenden of tienduizenden woorden waarvan eenieder wel "alles" kan weten dat nodig is voor hun doelmatig en zinnig gebruik. Zie verder 1 en 11 over waarheid.

Tertio. Ieder mens is in staat behoorlijk veel te begrijpen van ieder ander mens naar analogie met zichzelf: Men wéét van elkaar in tal van omstandigheden wat de ander voelt en wil omdat de oorzaken van plezier en pijn overwegend hetzelfde zijn voor alle levende menselijke lichamen. Zie verder 423 over de grondslagen van goed en kwaad.

Met deze drie gegevens - taal en wiskunde; de wederszijdse waarschijnlijkheidstheoretische onafhankelijkheid van de meeste dingen en gebeurtenissen; en algemeen menselijk inzicht in wat mensen beweegt - zijn mensen in staat zeer veel in ieder geval partieel te verklaren en die verklaringen weer te gebruiken als hulpmiddelen om hun wensen te bevredigen en met elkaar samen te werken en om te gaan. [546]


Zekere menselijke kennis

Er is zeer veel dat een mens niet kan en zal weten, maar het is heel vaak betrekkelijk makkelijk om te weten dat men iets niet weet. En ondanks veel skeptisch geposeer van duisterdenkers is er  véél zekere menselijke kennis, namelijk over wat men weet dat men niet weet. En iedereen wéét - tenzij ie gek is - dat er zeer veel is dat ie niet weet, en dat veel van wat ie meent te weten hoogstens waarschijnlijk waar en mogelijk niet waar is.

Bovendien - zie 546 - heeft ieder mens heeft aanzienlijke kennis van taal en van wat mensen voelen en wat mensen beweegt in tal van omstandigheden. Indien dit niet waar zou zijn, dan zouden mensen niet met elkaar kunnen omgaan zoals ze doen, op basis van taal en gedeelde wensen, geloven, praktijken en aannames, waarvan men bovendien van elkaar weet dat de ander eveneens iets weet, bijvoorbeeld over taal of menselijk gevoel. [547]


Ideologische wanbegrippen

Hier ligt een wijds thema, dat overigens niet geheel juist aangeduid wordt met de term "woordspelingen". Het gaat namelijk vooral over wanbegrippen (541) en dan meer over onvermogen dan bedrog.

Wie bijvoorbeeld met enige aandacht luistert naar het "Nederlands" van iedereen die in Nederland over politiek spreekt- alleen mijzelf en wellicht nog een enkeling hier of daar uitgezonderd - behoort snel op te merken

  • dat dit gebeurt met geheel onzinnige quasi bezielde fantastische entiteiten als "Links", "Rechts", "DE politiek", "Paars" enz.;
  • dat er gewoonlijk sprake is van opnieuw quasi bezielde entiteiten als "Nederland wil", "Amerika denkt", "Europa probeert" etc.;
  • dat gewoonlijk bijna alles is opgehangen aan wat een geheel ongespecificeerde "WIJ" zouden vinden; en
  • dat er bij grote voorkeur geredeneerd wordt in termen van ongekwalificeerde en ongekwantificeerde zelfstandige naamwoorden voor talloos veel miljoenen als "vrouwen" (niet: alle of sommige of 45%) en "mensen" (niet: idem).

Kortom, wie in dit soort termen - quasi bezielde fantastische entiteiten, als personen handelende abstracties, ongespecificeerde wij, en volkomen van kwalificaties of kwantificaties losgezongen termen - zou redeneren over andere dingen dan politiek loopt groot gevaar door de meerderheid voor ... krankzinnig te worden versleten. Maar wie zo over politiek spreekt wordt serieus genomen door de meerderheid en mag kamerlid of politiek leider worden. 

En dit alles betreft geen "Woordspeling" maar wanbegrippen die uiteindelijk teruggaan op de doorsnee domheid, oneerlijkheid en wensdenkerij (die alledrie véél algemener zijn dan de naar eigen dunk weldenkende meerderheid begrijpt of wil weten).

Het is helaas waar dat zowel het overgrote deel van de politieke en religieuze ideeën die mensen hebben gehad en hebben kwalijke en schadelijke onzin zijn als ook waar dat de grote meerderheid van de aanhangers van de vele politieke en religieuze waansystemen overwegend eerlijk waren in hun geloof.

Dit geldt in veel mindere mate voor politieke en religieuze voorgangers, want dit zijn maar altevaak min of meer welbewuste bedriegers, die in ieder geval héél goed weten dat zij niet weten wat ze hun volgelingen voorspiegelen wel te weten. Het gaat deze voorgangers dan ook gewoonlijk niet zozeer om het politieke of religieuze geloof dat ze zeggen aan te hangen en uit te dragen als om de macht, status en rijkdom die het zijn van voorganger hen geeft.

Aan de andere kant, wat betreft Nederlandse kamerleden, die zich zo graag overgeven aan bespiegelingen over wat "Links wil", "Rechts denkt", "Paars voelt" etcetera ad nauseam: Het is een veilige aanname dat de grote meerderheid moreel niets beter is dan waarachtige politieke bedriegers, maar te dom is om te begrijpen dat hun wanbegrippen kul zijn. (Waren ze minder dom dan konden ze immers elders veel meer geld verdienen, en groter bekendheid verwerven met eigen werk. Dat dit niet gebeurt moet dus aan een combinatie van domheid en ijdelheid liggen.) [552]


Wetenschappelijke grenzen

Er kan geen macht boven de wetenschap zijn die de wetenschapper voorschrijft wat de konklusies van de wetenschap moeten zijn (zonder op te houden wetenschap te zijn) en de enige autoriteit waaraan een wetenschapper z'n kennis behoort te ontlenen zijn behoorlijk proefondervindelijk onderzoek en logische argumentatie. [553]


Doelen van studie

het is wellicht nuttig op te merken dat (vrije) studie niet alleen waarheid of kennis als doel heeft maar ook vaardigheden en dat het meeste onderwijs het aanleren van vaardigheden heeft die helpen maatschappelijk nuttig te zijn als doel heeft. Helaas zijn dit soort maatschappelijk nuttige vaardigheden vaak (minstens) niet volledig verenigbaar met waarheid of moraal. [554]


Bruikbare vooroordelen

kinderen worden vrijwel zonder kennis geboren. Het verdient ook opgemerkt te worden dat er op zichzelf niets mis is met vooroordelen - tenminste zolang het zinnige vooroordelen zijn. Een zinnig vooroordeel voor opvoeders is bijvoorbeeld dat hun kinderen opgevoed dienen te worden om zelfstandig te besluiten wat ze denken en wensen wanneer ze volwassen zijn. (Welbewust geïdentificeerde vooroordelen zijn gewoonlijk oordelen die de spreker niet aanstaan.) [555]


Natuur en bedrog

Een vaak herhaalde zegswijze van M. is "Het Zyn liegt niet". Dit moet natuurlijk overdrachtelijk opgevat worden, want mensen zijn en liegen dagelijks. Waar M. op doelt kan zo uitgedrukt worden:

De natuurlijke werkelijkheid is buitengewoon complex, gelaagd en ingewikkeld, maar bestaat onafhankelijk van mensen en heeft niet het doel begrip van de natuurlijke werkelijkheid te bemoeilijken.

Maar zoals ik zei ligt dit anders zodra het mensen (en dieren) betreft: Veel van wat mensen (en dieren) doen en laten beoogt anderen te misleiden. Niets zo kameleontisch als een politicus; niets zo maatschappelijk als een horde hyena's; niets zo beestachtig als mensen. [555]


Onjuiste oordelen

Onjuist oordelen lijkt op het doorzagen van de tak waar je op zit - want uiteindelijk leef en denk je gebaseerd op je eigen vermogen tot oordelen, om dezelfde reden als de enige pijn en vreugde die je voelt je eigen pijn en vreugde zijn: Je hebt niet anders en niet beter.

En wat andere mensen betreft: In ieder geval zodra iemand's ideeën relevant worden voor het leven of welbevinden van z'n medemensen is W.K. Clifford's dictum van toepassing "It is always wrong, for anyone, anywhere, to believe anything upon insufficient evidence". [556]


Menselijke kwaliteiten

Eén belangrijke reden is dat "de mensen" - voorzover zich dat beoordelen laat - al minstens 2500 jaar overwegend soortgelijk lijken, ongeacht opvoeding, ongeacht cultuur, ongeacht godsdienst: Er zijn enkelen - minder dan 1 op de 10.000 - zeer slimme of moedige en behoorlijke mensen; er zijn vele mensen die zich in niets bijzonders van de doorsnee onderscheiden, en er is een minderheid van sluwe of wrede schoften. De goede ideeën komen van leden van de eerste groep; de maatschappij blijft voortbestaan dankzij de leden van de tweede groep; en de maatschappij wordt zowel kapotgemaakt als gewoonlijk geleid door de leden van de derde groep.

Wat opvoeding van kinderen betreft: Ikzelf - die psychologie studeerde, maar dat vak niet erg wetenschappelijk vind - denk dat iemand's intellectuele kwaliteiten voor het allergrootste deel aangeboren zijn en dat iemand's morele kwaliteiten vooral afhangen van de voorbeelden die men tussen z'n derde en vijftiende krijgt.

Als het eerste waar is dan is de enige hoop op radicale verbetering van de mens de eugenetica. En als het laatste waar is dan zijn de komende generaties Neerlanders gedoemd tot bot egoïsme en hedonisme. Nous verrons, al is het verstandig op niet veel goeds te hopen, zolang mensen en Nederlanders zo zijn als ze in grote meerderheid vele eeuwen geweest zijn. 

Hoe 't zij: De intellectuele en morele kwaliteiten van mensen zijn grotendeels niet hun eigen werk of vrije verkiezing, en vergeleken met een kleine minderheid stelt de grote meerderheid weinig voor - zowel in positief als negatief opzicht, wat helaas maatschappelijk tot gevolg heeft dat de grote meerderheid van mensen altijd meelopers, volgelingen en conformisten zijn geweest, uit gebrek aan aangeboren vermogen iets beters en individuelers te zijn. (Dit is geen verwijt maar een droefgeestig stemmende konstatering.) [557]


Wereldverbetering

Het is een illusie dat "de volgende generatie" intellectueel of moreel beter zal zijn dan de huidige of vorige, want dit was nooit zo. De enige manier om "de mensheid" als geheel te verbeteren is middels doelmatige eugenetica - waar de nodige kennis nog niet voorhanden is, maar die binnen 25 tot 100 jaar zal bestaan tenzij de mensheid zich dan uitgeroeid heeft. Zie verder in dit verband: A fundamental problem for democracy. [557]


Volk en onderwijs

 "En 't zoet-zyn!"

Dit was ook nog een plaag van mijn schoolse kinderjaren in de jaren 50 van de 20ste eeuw: De leraren verdeden veel tijd aan het laten stilzitten, mooizitten en zoetzijn van hun leerlingetjes, gewoonlijk begeleid met de frase "de goeden moeten onder de kwaden lijden".

Ik begreep de zin daar indertijd niet van, maar had niet diep genoeg gezien in de doorsnee menselijke onvermogens: Het hééft een diepere zin de meerderheid van het domme volk van jongsaf te leren gehoorzamen want ze zijn niet zelfstandig in staat tot zinnige ideeën of rechtvaardig handelen, en zullen in meerderheid geneigd zijn iedere vrijheid die ze krijgen te misbruiken voor hun eigen genot of schijnbaar voordeel.

Wie dit aristocratisch of pessimistisch vindt heeft waarschijnlijk gelijk - maar het verschil tussen de voetbal-hooligans en terroristische pubers van heden en hun grootouders opgevoed in de vijftiger jaren is dat hun grootouders een draai om hun oren kregen wanneer ze zich misdroegen (volgens hun ouders of leraren) terwijl de jeugd van tegenwoordig geen enkele zelfstandige discipline heeft moeten leren of aanvaarden - en die dus ook niet zelfstandig opbrengt.

In een maatschappelijk klimaat waar "alles moet kunnen en alles moet mogen" zegevieren stompzinnigheid en egoïsme. (Zie 876) [558]


Ouderschap

helemaal niemand heeft goed door waar ie aan begint als ie kinderen op de wereld zet en ze poogt op te voeden. [558]


Autoriteitsgeloof

Wat waar is is dat mensen in iedere maatschappij opgevoed zijn met autoriteitsgeloof - het beoordelen van dingen door het oordeel van een erkende autoriteit (vader, moeder, onderwijzer, priester, politicus) te volgen.

Dit is tot op zekere hoogte onvermijdelijk: Mensen worden onwetend geboren en kunnen onmogelijk individueel alles weten wat alle andere mensen samen weten. Helaas is dit makkelijke, vanzelfsprekende en grotendeels onvermijdelijke autoriteitsgeloof vaak schadelijk omdat het dwalingen en waanideeën generaties lang in stand houdt alléén omdat de autoriteiten de dwalingen en waanideeën uitdragen of in stand helpen houden. [559]


Opvoedingsfeilen

De mate waarin mensen mismaakt kunnen worden door hun opvoeding ligt vooral aan hun aangeboren intellectuele vermogens. Wie werkelijk intelligent is zal het in ieder geval vanaf z'n puberteit zeer moeilijk vinden veel van de ideeën en waarden waarmee hij opgevoed wordt en in onderwezen wordt te geloven en zal zelfstandig op zoek gaan naar redelijker ideeën en waarden, of althans naar betere gronden en argumenten. [559]


Waanideeën

Waanideeën worden gewoonlijk uitgedragen door mensen die er waarachtig in geloven. (Voor waar dit toe kan leiden zie 138.) [559]


Verbeterbare maatschappijen

De strekking is namelijk: Als mensen maar een goede opvoeding en goed onderwijs zouden krijgen dan zullen ze als volwassenen een goede maatschappij weten te maken. Ik geloof dat niet.

Hier hoef ik geen ingewikkelde vertogen in te lassen over goed en kwaad (ik verwijs naar 423) maar alleen te wijzen op 't feit dat vrijwel geen enkele ouder of onderwijzer erin geslaagd is z'n kroost of leerlingen op te voeden tot volwassenen die dachten en deden overeenkomstig de normen en ideeën van hun ouders of onderwijzers. En overigens is het immers een welbekend feit dat de geschiedenis van de mensheid overloopt van menselijke zedelijkheid en goedertierenheid, en dat ieder land altijd en overal geleid is door en bevolkt met de allerprachtigste allermoreelste allereerlijkste mensen. Daarom zijn er zoveel gelukkige mensen en is er zoveel vrede op aarde. [560]


Schoolonderwijs

 schoolonderwijs - niet-familieleden die buitenshuis tegen betaling kinderen kennis bijbrengen, gewoonlijk bovendien klassikaal en massaal. Zie mijn commentaar bij 562. [561]


Individuele ontwikkeling

Ik wilde het echter niet over "zonderlinge zaken" hebben maar een paar opmerkingen maken over wat "'t onbelemmerd streven naar waarheid" wel en niet in de weg staat.

In de eerste plaats: De maatschappelijke en opvoedings-beletselen die velen in eigen ogen weerhielden van het worden of zijn van een opmerkelijk genie weerhielden opmerkelijke genieën niet. Er is geen reden aan te nemen dat Socrates, Archimedes, Shakespeare, Newton, Euler of Beethoven anders werden opgevoed dan hun tijdgenoten. (Hier schuilt een probleem voor overtuigde radicale feministes. Ikzelf zie geen fundamentele verschillen tussen gemiddelde mannen en vrouwen in intellect, al wegen mannelijke hersens gemiddeld zwaarder dan vrouwelijke. Maar er lijken mij uitstekende gronden om aan te nemen dat waar het exceptionele vermogens aangaat de kans groter is dat een man er mee geboren wordt, zoals de kans ook groter lijkt dat mannen uitblinken in abstract redeneren. Trouwens, nu ik deze wellicht volgens sommigen verderfelijke opmerking gemaakt heb: Ikzelf zie wel een fundamenteel verschillen tussen gemiddelde mannen en vrouwen in morele termen, al wegen mannelijke hersens gemiddeld méér - vrouwen zijn kennelijk veel minder makkelijk te bewegen tot moorddadig geweld.)

In de tweede plaats: De voornaamste belemmering in intellectuele ontwikkeling van de hoogst begaafden zijn .... scholen en universiteiten. Wie werkelijk intellectueel bijzonder is is niet gebaat bij verschoold onderwijs, en kan veel beter overwegend zelfstandig leren. Maar wie niet werkelijk intellectueel bijzonder is is wel gebaat bij goed schoolonderwijs, want zal na z'n adolescentie heel weinig bijleren.

Schoolse africhting is goed voor de doorsnee, maar slecht of onbruikbaar voor de slimsten en domsten.

In de derde plaats: Er zijn vrijwel zeker ontwikkelingstadia in de menselijke hersens, die het kinderen bijvoorbeeld mogelijk maakt zeer snel een taal te leren tussen hun 2e en 7e en die het ze onmogelijk maakt bepaalde abstracte begrippen makkelijk te doorgronden tot hun 7e of 14e. [562]


Mensenkennis en geschiedenis

Wie wil begrijpen wat mensen zijn en kunnen zijn moet geschiedenis lezen. En wie geschiedenis leest kan dat het beste doen door de beste historici te lezen: Thucydides, Machiavelli,  Guiccardini, Gibbon, Burckhardt. Deze combineren zeer veel kennis met een heldere stijl en zinnige oordelen. En wat op scholen opgediend wordt als geschiedenis is altijd voornamelijk propaganda, zelfs als het werkelijk gebeurd is zoals het beschreven staat. [563]


Maatschappelijke aanpassing

Wie wil begrijpen wat mensen zijn en kunnen zijn moet geschiedenis lezen. En wie geschiedenis leest kan dat het beste doen door de beste historici te lezen: Thucydides, Machiavelli,  Guiccardini, Gibbon, Burckhardt. Deze combineren zeer veel kennis met een heldere stijl en zinnige oordelen. En wat op scholen opgediend wordt als geschiedenis is altijd voornamelijk propaganda, zelfs als het werkelijk gebeurd is zoals het beschreven staat. [565]


Geslaagde opvoeding

"En arme hersens, arme harten, die zóó worden gebiologeerd tot niet-denken, tot niet-voelen, tot verlamming en dood!"

Beter gezegd: Tot doen-alsof-denken, doen-alsof-voelen - gehuicheld denken, gehuicheld voelen.

Het resultaat van de geslaagde opvoeding van een doorsnee mens is altijd een acteur die z'n poses en rollen voor werkelijk houdt, omdat 'm wijsgemaakt is dat dat dit alles zo hoort en omdat ie niet intelligent en moedig genoeg was de gebruikelijke leugens, zwakheden, eigenbelang en propaganda te doorzien. (Zie verder 616 en 618).

Zoals M. zelf zei: " let op uw zeggen, meer dan op uw doen, en het zal u wèlgaan ". (Zie 374) [565]


Menselijk kenvermogen

Het menselijk kenvermogen werkt middels abstractie, simplificatie, selectie en analogie. [566]


Groei der kennis

bovendien is het streven naar kennis is zowel individueel als sociaal en historisch: Alle menselijke kennis is het resultaat van vele generaties werk, met de interessante eigenschap dat voorgaande generaties zelden of nooit goed voorzagen wat komende generaties zouden vinden met hulp van de resultaten van de inspanningen van voorgaande generaties. [567]


Rechtvaardigheid

Voor de meeste rechtvaardigheid is niet veel kennis nodig. [567]


Kennis van mensen

Het meeste dat men weet of meent te weten komt van anderen. [568]


Basisnorm der wetenschap

De amerikaanse filosoof en logicus Charles S. Peirce formuleerde het ethisch hoofdbeginsel van wetenschap als volgt: "Thou shalt not block the road of enquiry!" [570]


Maatschappelijk ideologisch fundament

"Wat toch is 't ànders, dat magistraal verdoemen van twyfel?"

Wel: dogmatisme. En een dogmatisch verkondigde leer is het intellectuele en morele fundament van iedere menselijke maatschappij en groep, want deze kunnen niet bestaan zonder gedeelde waarden, doelen en vooronderstellingen, en deze gedeelde waarden, doelen en vooronderstellingen worden zelden vrij en open bediscussieerd en worden vrijwel altijd en in iedere maatschappij onderwezen en uitgedragen alsof ze vanzelfsprekend waar, goed en boven redelijke twijfel staan. [571]


Newton's eerste wet

Hier is een fraai citaat uit Robert Temple's "The genius of China"

"Isaac Newton formulated his First Law of Motion in the eighteenth century. It stated that 'every body continues in its state of rest, or uniform motion in a right line, unless it is compelled to change that state by forces impressed upon it.

Needham's researches have now established that this law was stated in China in the third or fourth century BC. We read in the Mo Ching: 'The cessation of motion is due to the opposing force... If there is no opposing force ... the motion will never stop. This is as true as that an ox is not a horse." (p. 161) [572]


Wegen naar waarheid

"Waar nu vindt iemand die z'n weg naar waarheid streng-stipt wil vervolgen, zoodanige steunpunten tot 't bepalen van koers en verheid?"

Dit is een fundamentele vraag. Ikzelf zou zeggen in vijf dingen namelijk:

  • zichzelf: de eigen eerlijkheid tegenover zichzelf
  • helder taalgebruik: het pogen wat men weet en niet weet zo helder mogelijk uit te drukken
  • boeken en bibliotheken: de resultaten van anderen op hun zoektocht naar waarheid
  • wiskunde en logica: kennis en methoden tot helder redeneren oover ieder onderwerp
  • wetenschapsfilosofie en methodologie: kennis en methoden tot helder redeneren over (een) wetenschap.

Ik merk iets op over alle vijf punten, zonder enige pretentie van volledigheid.

in zichzelf: Uiteindelijk is dit de laatste en enige toetssteen die iedereen heeft. Men oordeelt en voelt als individu, zelfs indien men zich vervalst heeft tot een maatschappelijke rol en de daarbij behorende praatjes uitdraagt. Wie niet waanzinnig is kan weten wanneer hij iets niet weet; kan weten wanneer hij liegt, bedriegt en poseert; en kan weten wat hij werkelijk voelt en wil. Zie 1, 74, 136, 276.

helder taalgebruik: Des te beter men zich probeert uit te drukken des te makkelijker wordt het vinden van fouten, onzekerheden, onvolkomenheden.

boeken en bibliotheken: De opgeslagen bestaande kennis, gissingen, meningen en fantasieën van voorgangers. Wie niet de moeite neemt zich in te lezen in een onderwerp dat 'm serieus interesseert heeft geen serieuze interesse of geen begaafdheid voor dat onderwerp.

wiskunde en logica: Dit zijn de wetenschappen van respectievelijk alle mogelijke structuren en van goed redeneren. Hier zijn bijzonder veel interessante aanzetten voor goed en zinnig redeneren, met als enige beperking dat ze een zeker vermogen tot abstract redeneren vooronderstellen. (Zie: Logic)

wetenschapsfilosofie en methodologie: Er is in de 20ste eeuw vrij veel werk gemaakt van het verhelderen van de intellectuele grondslagen van wetenschap in het algemeen en van specifieke wetenschappen in het bijzonder. Wie zich wetenschappelijk wil bekwamen doet er wijs aan deze wetenschappelijke grondslagen van wetenschap te verkennen. (Zie: "Echte wetenschap"). [573]


Maatschappelijke carrières

De zekerste manier om iets maatschappelijk te bereiken is zich te conformeren tot een bestaand maatschappelijk leugen-systeem, dat altijd verweven is met tal van netwerken van carrière-makers, baantjes-zoekers en poseurs, die allemaal doen alsof hun bezigheden en beweringen van essentieel menselijk, maatschappelijk en moreel belang zouden zijn. [573]


Individuen en conformisten

"De eigenaardigheid van den grooten ontdekkingstocht dien wy allen behooren meetemaken, ligt juist hierin, dat ieder onzer aan 't roer behoort te staan, van z'n eigen verstand."

Juist. En maar heel weinig volwassenen doen dit, omdat dit moeilijk is en omdat "de maatschappij" geen interesse heeft in zelfstandig denkende individuen maar in geconformeerde rollenspelers die doen wat hun gezegd wordt en denken en voelen als de doorsnee. Zie verder 74, 136, 276. [573]


Delen van de waarheid

"hy zal naderen, naderen, altyd naderen! En dit naderen tot waarheid is 't ware gulden-vlies dat er voor ons van Colchis te halen valt."

Dit lijkt sterk op wat de Amerikaanse filosoof en logicus C.S. Peirce, de bedenker van het filosofisch pragmatisme, iets later verkondigde, dat samengevat kan worden als: Mensen kunnen wellicht de waarheid over tal van zaken niet volledig weten maar deze wel benaderen.

Hier is iets voor te zeggen, maar het is te eenvoudig. De volledige waarheid over ieder ding dat bestaat is bijzonder complex, gelaagd, veelvuldig en opgetrokken uit allerlei soorten - wiskundige, natuurkundige, logische, statistische, empirische - deelwaarheden. Deze volledige waarheid is zelden of nooit bekend, zelfs niet over heel eenvoudige zaken. Maar dat hoeft ook helemaal niet voor praktisch resultaat:

De uiteindelijke proef van alle vermeende kennis over de concreet gegeven werkelijkheid is dat ze erin helpt overleven. Waarachtige menselijke kennis van de natuur bevat voldoende deelwaarheid om tot technologische toepassingen te leiden, die bovendien - geheel anders dan vermeende "geloofswaarheden" - werken zonder enige kennis van of geloof in de kennis die de toepassingen mogelijk maakten. [574]


Vergissen is menselijk

vergissen is menselijk. Aan de andere kant: Tot nu heeft de menselijke soort zich niet genoeg vergist om zichzelf uit te roeien, en veel kennis verworven die waarachtig genoeg was om tot werkende technologie gemaakt te kunnen worden. [575]


Wensdenken fundamenteel

Overigens is er in de menselijke geest wel degelijk een opdat, al zijn de uiteindelijke gronden daarvan nogal raadselachtig: Mensen doen en denken vooral op basis van wensen en angsten over wat - ze geloven dat - gaat komen, en handelen dus doelmatig en "opdat" dit geschiedt en dat uitblijft. En mensen leven en denken vooral in hun eigen fantasie, voor - en misleid door - hun eigen wensgedachten en verwachtingen. [575]


Clifford's dictum

Overigens is de geestesgesteldheid waar Multatuli op doelt vooral één die probeert te oordelen overeenkomstig de bestaande en bekende evidentie volgens W.K. Clifford's dictum "It is always wrong, for anyone, anywhere, to believe anything upon insufficient evidence". (Dit geldt in ieder geval zodra iemand's oordelen van belang zijn voor andermans welbevinden.) [575]


Verantwoordelijkheid

Ik geloof in persoonlijke verantwoordelijkheid, maar niet in collectieve verantwoordelijkheid. Alles van menselijke waarde is uiteindelijk persoonlijk en individueel en ieder collectief is uiteindelijk een creatie van individuen. [576]


Deugd en conformisme

een belangrijke reden is de sterke drang richting doorsnee en conformisme uitgedrukt in "We zoeken deugd in gewoonte, en maken van gewoonten onze deugd.". Maar er is één excuus voor dergelijke "We" dat, voor een deel althans, steekhoudt: Dergelijke "We" zijn gewoonlijk nogal dom, en handelen overigens gewoonlijk volgens een menselijk heel begrijpelijk en normaal hoewel niet bewonderenswaardig egoïsme. [576]


Argument voor tolerantie

Mensen zijn zo onvolmaakt dat ze zeer veel van voor hun bestaan en geluk behulpzame waarheden niet ontdekken dan door generaties lang speculeren, gissen en dwalen. Dit zou mensen moeten bewegen tot een zekere tolerantie van afwijkende meningen, omdat "tegenspraak brengt ons verder", maar helaas is de meeste tolerantie voornamelijk pose afgezien van de zeer gebruikelijke claim dat "de standpunten van Mijn Groep behoren getolereerd te worden - for it is My Group, right or wrong". [576]


Natuurkunde

"Fysika - om-der-liefde wil geen metafysika, geen bovennatuurkunde, geen buitenïssigheid! - fysika is 't ware geneesmiddel tegen 't verbranden van leelyke ouwe vrouwtjes en 't bouwen van malle torens."

Hm. Ik houd van natuur- en wiskunde, en geloof dat de menselijke beschaving voor een groot deel gebaseerd is op technologie en taal, waarvan de eerste uiteindelijk gebaseerd is op waarachtige kennis van de natuur. Ook is het waar dat met de groei van de wetenschap het openbaar en levend verbranden van oude vrouwen afnam.

Toch lijkt me dat "verbranden van leelyke ouwe vrouwtjes" meer met religieus vooroordeel, wreed leedvermaak en conformisme van doen te hebben, kortom met een tekort aan hoge en een overmaat van lage menselijkheid dan met een tekort aan waarachtige natuurkundige kennis.

Ook is het zo dat de fysica feitelijk gebaseerd is op een aantal aannames die feitelijk metafysisch zijn, zoals de aanname van een onafhankelijk bestaande werkelijkheid, met dingen die zich gedragen volgens onveranderlijke wetten, waarover mensen in staat zijn ware gissingen op te stellen, die ze vervolgens kunnen bevestigen op basis van ervaring en experiment. [577]


Theologische tekortkomingen

Voor theologie... die hysterische beschouwing van dingen die er niet zyn, en die dan ook, volgens 't getuigenis van de adepten zelf, juist hieraan haar waarde ontleenen, dat niemand ze begrypen kan."

Ik ben een atheïst die bovendien het beroep op een onbegrijpelijke god verwerpt als irrationeel. Toch is het voornaamste bezwaar tegen de theologie niet zozeer dat ze een niet-bestaand onderwerp bestudeert; feitelijk vooral gebaseerd is op wensdenkerij, vooroordeel en emotie; en in stand gehouden wordt met drogredenen, maar vooral dat theologie heel vaak functioneerde als lakei van machthebbers, en heel vaak totalitair was, en maar al te bereid de gissingen van het eigen geloof in stand te houden met terreur, zogenaamd in dienst van een Liefhebbend God. [577]


Natuurkunde en godsdienst

 "Fysika in één woord, is de ware eenige godsdienst!"

Ikzelf heb weinig sympathie met enige vorm van godsdienst en dat hangt samen met het feit dat alle bekende geloven in radikale tegenspraak zijn met veel van wat de natuurkunde leert - tenzij die bekende geloven op allerlei manieren gekwalificeerd worden, zoals "Wat de profeten zeiden was niet bedoeld letterlijk waar te zijn, maar alleen overdrachtelijk" - wat een stelling is die geen profeet verkondigd heeft, was het alleen maar omdat profeten gewoonlijk heel letterlijk vervolgd werden door de machthebbers van hun tijd, en zo mogelijk pijnlijk vermoord.

Maar ik geloof dat er heel wat waarachtige kennis en kenbare feiten zijn die het bestek van de moderne natuurkunde ontstijgen, zèlfs als alles wat bestaat uiteindelijk bestaat als samenhang van door de natuurkunde bestuurde elementaire deeltjes. [577]


Menselijk onvermogen

Als de mensheid in staat was tot het vormen van maatschappijen waarin de grote meerderheid gelukkig en vreedzaam samenleefden (en zich vooral toelegden op natuurkunde en wiskunde) dan was dit reeds lang geleden gebeurd.

Het lijkt dus een misvatting een zeer wijdverbreid menselijk moreel en intellectueel tekort te willen bestrijden met meer wetenschap. En dat het leven van de mensen in grote meerderheid een pijnlijke teleurstelling is gebleken ligt ook veel meer aan welbekende menselijke zwakheiden dan aan een tekort aan natuurkundige kennis. [577]


Natuurkundig redeneren

Ja, maar wat het woord "Natuurkunde" óók suggereert en wat M. beter had kunnen toevoegen: Door "onderzoek naar den aard der dingen" dat gebaseerd is op strikt logisch en wiskundig redeneren én op het objectief experimenteel testen van gissingen. Deze combinatie van wiskunde en experiment als methode van de natuurwetenschappen gaat terug op Galileo en is bijna 400 jaar oud. [578]


Wiskundige structuren

 het is wel waar dat de wiskunde structuren beschrijft die op tal van verschillende plaatsen blijken werkzaam te zijn in de werkelijkheid, ook waar dat in eerste en tweede instantie onzichtbaar was omdat dit overwoekerd was door bijverschijnselen of onzichtbaar was tot de structuren wiskundig geformaliseerd waren. [578]


Reducties

Ik heb zelf redelijk wat keren opgemerkt dat "alles is in alles" mij niet voorkomt als een beginsel waar een denkend mens veel aan heeft, al is het waar dat alles wat bestaat lijkt opgebouwd uit zo'n honderd elementen en al is het ook waar dat alles wat bestaat lijkt te bestaan en werkzaam te zijn middels wiskundig formuleerbare principes. [578]


Menselijke hersens

Vervolgens: "dàt gedeelte van de natuurkunde, dat onszelf tot onderwerp heeft" is interessant, maar ook heden nauwelijks ontwikkeld, want geen mens weet hoe het brein denkt en voelt- Twee goede redenen voor dat gebrek aan relevante kennis over wat de mens zelf is zijn dat per volume-eenheid er niets ingewikkelder is dan een menselijk brein en dat de voor het werkelijk begrijpen van de werkzaamheid ervan meer wis- en natuurkunde ontdekt moet worden dan bekend is. [578]


Kunst en kennis

Bovendien is het zo dat mensen ook zonder kennis van hoe het brein ervaart veel relevante inzichten kunnen opstellen over mensen en dat dit soort kennis ten grondslag ligt aan en wordt uitgedrukt in hoge kunst, als de toneelstukken van Sofocles en Shakespeare; in filosofie, als de Ethica van Aristoteles en de Essays van Montaigne; en in delen van de psychologie (maar eerder in William James dan in Sigmund Freud). [578]


Rationele minderheid

Het is maar een kleine minderheid die wil en kan oordelen op basis van rationele argumentatie, en ook zij worden vaker geleid of misleid door gevoel, gemak, onwetendheid of vooroordeel dan ze zouden willen. [579]


Kinderen en ouders

"Hoe komt het, by-voorbeeld - om nu eens over godsdienstige gezindheden te spreken - dat byna alle kinderen, over erfzonde, transsubstantiatie, pauselyke macht of Mahomet's verdienste, juist zoo denken als de ouders?"

Hiervoor zijn vele verschillende gronden, maar de twee meest verklarende zullen domheid en eigenbelang zijn. Het is zowel makkelijker als veiliger om de vooroordelen van de omgeving althans uiterlijk en in gedrag te volgen, en met een beroep op de meerderheid te weten dat men goed doet, volgens die meerderheid, zolang men leeft volgens het beginsel "if among cannibals, do as cannibals do" - zoals het citaat niet precies luidt. (Het echte citaat dat zogenaamde wereldwijsheid uit zou drukken heeft "Romans" voor "cannibals". Mijn versie is wat eerlijker over de consequenties van dergelijke wijsheid.) [579]


Menselijke verbetering

"Nog heden is 't zeer moeielyk 't Volk 'n dwaling te ontnemen, zonder (...) te zorgen voor 'n behoorlyk - of onbehoorlyk - équivalent."

Ja, dat is zo en duidt op iets dat M. onvoldoende onder ogen zag: Het volk, de grote meerderheid van de mensen, is al minstens 2500 jaar niet in staat zelfstandig en individueel tot zinnige ideeën te komen. Het wil dat ook niet en is niet geïnteresseerd in kennis: Het wil geleid worden door vaderlijke leiders en misleid worden door vleiende sprookjes over de eigen bijzondere voortreffelijkheid nu en de goddelijke beloning daarvoor later.

Ik neem aan dat M.'s weerwoord iets geweest zou zijn als: "Maar ik richt me helemaal niet tot 't volk. Ik ben geen democraat en heb me daarvoor nooit uitgegeven! Ik richt me tot de élite van de samenleving, tot hen die behoorlijk onderwezen zijn, die iets van de wereld en de mensen weten - tot hen die zo niet individueel dan als groep in staat zijn een beter bestuur te vormen dan er nu is."

Dit is zo maar is - en bleek! - alweer niet voldoende.

Het bleek niet voldoende omdat M. gedurende zijn leven overwegend doodgezwegen werd, weinig volgelingen had, en er niet in slaagde zijn vele ideeën die beoogden de samenleving te verbeteren zelfs maar het onderwerp van serieuze discussie te maken voor wie ze zouden moeten uitvoeren of beredeneerd verwerpen.

Het is niet voldoende omdat voor die élite van de samenleving iets soortgelijks geldt als voor het veel minder goed geschoolde volk. Dit is makkelijk als volgt in te zien: Hooguit 5% van de bevolking is in staat met goed gevolg een behoorlijke universiteit af te maken - wat zo moeilijk niet is. Van die 5% zal hooguit 1% iets verrichten dat de moeite waard is gememoreerd te worden buiten de kleine kring waarin ie zich beweegt. We zijn dus aangeland bij 5 van de 10.000. En dan hebben we het niet over een Socrates, Plato, Archimedes of Shakespeare, want dergelijke zeldzame individuen worden eens in de paar honderd jaar of nog minder vaak geboren.

Hoe kunnen de maatschappij en de mensheid dán verbeterd worden?

De maatschappij kan verbeterd worden door het zoveel mogelijk praktiseren van rationaliteit en redelijkheid - door het systematisch bedrijven van wetenschap en creëren van technologie (hulpmiddelen voor een beter bestaan); door het instandhouden van rechtvaardige wetten; en door het geven van algemeen vrij toegankelijk goed en objectief onderwijs.

De mensheid kan verbeterd worden, voorzover dat mogelijk is, door maatschappelijke verbeteringen en overigens door eugenetica. Andere middelen zijn er niet. [580]


Algemene verzuchting

Het voor de hand liggende en waarachtige antwoord is: "Gegen die Dummheit kämpfen selbst die Götter vergebens!". (Verder zie 580) [581]


De menselijke soort

hier ligt een diep thema verborgen over de menselijke soort. Deze leeft als honden en hyena's in horden, waarin de voornaamste deugd is tot de horde behoren en trouw aan de leider zijn en doen wat de meerderheid van de horde juist acht. Wie niet tot de horde behoort geldt alleen daardoor als Untermensch, vanwaar de vertelsels die M. citeert. Kortom, de mens is in meerderheid en in doorsnee de totalitaire ideologische aap en dankt z'n uitstekendheid als soort en groep boven andere dieren niet aan het gemiddelde van de soort maar aan de kleine minderheid van waarachtig creatieve individuen die de soort voortbracht naast de zeer veel grotere groep van doorsnee-mensen. [583]


Wetenschap vs. geloof

Het is waar dat zeer velen zich laten misleiden door allerlei vertoon en propaganda, maar dit ligt niet zozeer aan hun zintuigelijkheid als aan hun gebrekkig verstand. En zonder het gebruik van de zintuigen kan de werkelijkheid niet bestudeerd worden: Het fundamentele verschil tussen waarachtige natuurkunde en religieus of politiek bijgeloof is dat echte natuurkunde gebaseerd is op zorgvuldig proefondervindelijk experimenteren dat erop gericht is de theorieën óver de natuur zo mogelijk te laten weerleggen dóór de natuur, terwijl alle religieus of politiek bijgeloof niet gebaseerd is op proefondervindelijk experimenteren maar op wensdenkerij, vertoon, propaganda, leugens, loze beweringen van voorgangers en zeer veel dom zij het vaak goedbedoeld conformisme en naäperij. [584]


Menselijke vermogens

het is niet alleen een kwestie van niet aan durven maar ook van niet aan kunnen. Bovendien is het nu eenmaal véél makkelijker fantastische frasen samen te lijmen die een gehoor vleien dan waarachtige beweringen op te stellen die een deel van de werkelijkheid adekwaat beschrijven. [585]


Poezië en muziek

"Verzenmakery en zeker soort van muziek hebben veel kwaad gedaan."

Plato dacht dit ook al, en wilde dichters de toegang tot zijn ideale staat ontzeggen, en de soorten muziek die er gespeeld zouden worden zeer beperken, alles om de inwoners van z'n ideale staat het hoofd niet op hol te laten brengen en het karakter niet te doen bederven.

Mij dunkt dit een overschatting van het maatschappelijk effect van poëzie en muziek, dat voorzover het bestaat vrijwel altijd teruggaat op hun verbinding met een ideologie of filosofie, die ze op rijm trachten te zetten of in klank uit te drukken of ondersteunen. [585]


Leidende politici

Leidende politici zijn bijna altijd nogal dom, en misbruiken zowel hun eigen domheid als de nog grotere domheid van hun volgelingen. Wat in de politiek voor "waar" en "goed" geldt is bijna altijd vooroordeel en partijbelang. [585]


Wat zich zeggen laat

" 'n Andere uitspraak: ce qui ne vaut pas la peine d'être dit, on le chante, noopt me tot de eenigszins vrye vertaling: wat voor proza niet goed is, wordt in verzen gezet "

Het lijkt mij eenvoudig waar dat sommige dingen niet goed gezegd maar wel goed gezongen kunnen worden en dat muziek dingen uitdrukt die niet goed of in het geheel niet in taal zijn te vatten.

Maar dit is niet precies waar M. het hier over heeft, en wat hij bedoelt kan ook zo gezegd worden: Veel wanbegrip, onzin en aanstellerij die als proza niet te verteren zou zijn wordt door velen in de vorm van poëzie zeer gewaardeerd - of althans: dat geeft men voor. [585]


Moderne poëzie

"Ik heb meermalen in zoogenaamd beschaafde kringen 'n proef genomen hoever de verkrachting van 't denkvermogen gaan kon, door verzen 't achterste-voren - d.i. den laatsten regel 't eerst - voortedragen, en te dikwyls is me deze proef gelukt, om veel vertrouwen te stellen op 't oordeel van velen die sommige niet-averechts gelezen dichtregels zoo byzonder schoon vinden."

M. heeft dit inderdaad feitelijk gedaan. Wie het experiment met moderne poëzie wil doen heeft het nog makkelijker dan vroeger, want moderne poëzie bestaat gewoonlijk uit onsamenhangende kreten en frases samengelijmd zonder enige rijmdwang of norm, alleen als "poezie" te herkennen door de combinatie van onbegrijpelijkheid, pretentieusheid, en regels wit. Wie niets te zeggen heeft en dat op een schijnbaar diepzinnige manier wil doen wordt tegenwoordig - rijks-gesubsidieerd - dichter, zeker in Nederland, want er is altijd vraag naar schijnbare diepzinnigheid uitgedrukt in holle frases. [585]


Kunst en fantasie

Bovendien berust kunst voor een aanzienlijk en belangrijk deel op selectie en overdrijving - waar niets mis mee is zolang maar duidelijk is dat wat geboden wordt fantasie is.

Anders gezegd: Zeer veel kunst berust op welbewuste wensdenkerij, wat geen tekortkoming is zolang het maar niet voorgesteld wordt als iets ànders dan fantasie.

Wat de werkelijkheid niet kan geven zoekt de mens in de kunst, die de werkelijkheid zoekt te verfraaien of interessanter te maken en berust op het welbewust gebruik van de menselijke fantasie. [586]


Mensenwerk

Maar in mensenwerk is weinig dat excelleert en niets dat perfect is. [586]


Poëzie en wijsbegeerte

Poëzie en wijsbegeerte hebben niet veel met elkaar van doen, al waren enkele dichters enigszins wijsgerig (Pope bijvoorbeeld) en enige wijsgeren wat dichterlijk (als Lucretius). [586]


Poëzie gedefinieerd

Poëzie is eenvoudig schoonspreken, al dan niet gebonden aan zekere criteria betreffende rijm, maat of onderwerp, en is dat al vele eeuwen. [586]


Lafhartige fatsoenlijkheid

"Ik ben tot u genaderd, hoofdvyandin van vrye studie: lafhartige fatsoenlykheid! "

Juist! En niet alleen van "vrye studie"! Dit is immers de grondstof van het doorsnee maatschappelijk gedrag. [587]


Grondslagen van moraal

Dat zegt men niet... dat doet men niet!’ is de ultima ratio van deze heeren, die in 't qu'en dira-t-on van de buren, 'n vertrouwbaar kriterium van hun begrippen meenen te vinden."

Opnieuw: Juist! Hier is het gehele fundament van alle moraal van alle doorsnee-mensen: Dat zegt men niet... dat doet men niet!’ - en hier ligt o.a. de diepste grond van de krankzinnige en miljoenvoudige slachtpartijen van (bijvoorbeeld) de Eerste Wereldoorlog: Miljoenen doodgewone mensen wél gewillig en in staat in opdracht van hun meerderen andere mensen te vermoorden voor volk en vaderland, en níet gewillig of niet in staat zelfstandig te oordelen en zich individueel te onttrekken aan dergelijke waanzin. [587]


Nederlandse gelijkwaardigheid

Ik heb in Neerland tussen 1977 en 1987 letterlijk honderden keren aan letterlijk honderden hun eigen intellect en moraal respecterende heuse en would-be academici uitgelegd dat de in Neerland de laatste 25 jaar populaire stelling "Alle mensen zijn gelijkwaardig" logisch impliceert dat alle mensen gelijkwaardig zijn aan zowel Einstein als Eichmann, wat mij absurd voorkomt, zodat ik dit geloofsartikel van Neerlandse nivelleerders (zie 155) af moet wijzen.

Mijn dank? Ik ben honderdvoudig voor "fascist" uitgemaakt, volgens de redenering dat wie ontkent dat alle mensen gelijkwaardig zijn "dus" een "fascist" zou zijn. Niemand van degenen met wie ik discussieerde over deze vermeende universele gelijkwaardigheid van menselijke genieën en menselijke monsters gaf ooit zelfs maar toe dat mijn redenering logisch geldig is.

Als "toevallig besneden" niet-toevallig atheïstische zoon en kleinzoon van mede-organisatoren van de Februaristaking sta je dan wat vreemd te kijken, lezer - totdat je je realiseert dat het gemiddelde IQ van de Nederlandse student tussen 1977 en 1987 .... 115 was (zie "Mandarijntjes met een IQ van 118"), zijnde hetzelfde IQ als 20 en meer jaren daarvoor hoogstens toegang gaf tot de ULO (= "Uitgebreid Lager Onderwijs", begroot op toekomstige boekhouders en kleine winkeliers), terwijl het jouwe veel hoger is. [588]


Doorsnee menselijk gemoed

"Heer vergeef hen want ze weten niet beter?". Niet echt: Iedereen die ik aansprak over deze kwestie wist te liegen, wist te bedriegen,wist zich te beroepen op een logisch volstrekt onhoudbare nivelleerders-leugen - maar volhardde daarin bot, brutaal, onbeschoft en lafhartig, en alleen omdat allen wisten dat deze laffe nivelleerders-leugen behoorde en behoort tot het in Neerland populair want nivellererend gesundes Volksempfinden.

Het doorsnee menselijk gemoed is totalitair - uit domheid, lafheid, gemakszucht en aangeboren hordengeest. (Vandaar ook - en dit is alleen schijnbaar een terzijde - dat mensen zo gevoelig zijn voor mode, en dat mode zo vaak gebracht wordt in de vorm van totalitaire voorschriften "Blauw màg weer!", "Pastel is uìt!", "Stropdas verplicht!".) [588]


Mensenrechten en mensen

De "eischen der waarheid, en de rechten van den individu" zijn Multatuliaans, maar dit zijn niet de interesses van de meerderheid: Die wil "rust en orde", conformisme, gewoonheid, aangepastheid, mensen als Wij.

Zoals mensen in meerderheid zijn is maar een kleine minderheid geïnteresseerd in "waarheid, en de rechten van den individu". [589]


Individuele verdienste

wat iemand wel en niet kan is voornamelijk aangeboren en geen kwestie van keus. Wat iemand doet met wat ie kan is wel voor een deel kwestie van keus. Hier ligt dan ook de individuele verdienste, zo daar sprake van is. [590]


Studenten

Wat iets minder vanzelf spreekt voor wie niet zelf een universiteit bezocht is dat de grote meerderheid van de studenten niet geïnteresseerd blijkt in studeren maar in student-zijn [zegge: het corps, de drank en het andere geslacht] en het verkrijgen van een diploma dat toegang geeft tot de best-betaalde maatschappelijke functies. Ikzelf, die wèl het zeer twijfelachtig genot van een universitaire opleiding "genoot", vond in ieder geval in de universiteit niet méér echte interesse in wetenschap of onderwijs dan erbuiten. [590]


Menselijk denken

Hier lijkt mij ook véél meer voor te zeggen dan de democratische meerderheid der doorsnee mensen of "mensen" graag mag denken - of geloven dat ze denken, want het denken van de meerderheid is gewoonlijk overwegend wensdenken en niet rationeel denken. [590]


Maatschappelijke voorgangers

de maatschappij is overwegend niet rationeel ingericht. En in de maatschappij meent iedereen die zich tot voorganger heeft weten te verheffen, door leugens, bedrog of geboorte, zoals gebruikelijk is, of door eigen kwaliteiten en inzet, zoals zeldzaam is, en iedereen die graag voorganger zou zijn, dat hij of zij het rècht heeft anderen te vertellen wat ze behoren te geloven en voelen. [590]


Nederlands doorsnee-publiek

Vrijwel iedere Neerlandse volwassene acht zich volledig in staat om over alles mee te mogen spreken, en acht zich zeer beledigd in vermeende gelijkwaardigheid door wie opmerkt dat alleen van mensen met aantoonbaar verstand of relevante kennis verwacht kan worden dat ze iets te melden hebben dat de moeite van het overwegen voor anderen waard is.

Maar in Neerland spreekt doorsnee men niet in het publiek mee om z'n eigen denkbeelden kenbaar te maken, want vrijwel geen Neerlander heeft originele eigen denkbeelden, maar alleen om erbij te horen, zoals wolven meehuilen met de horde. [590]


Publieke voordrachten

Het is waar dat een publieke voordracht feitelijk een toneelvoorstelling is opgevoerd door een spreker voor een publiek en het is ook waar dat daarbij veel meer speelt dan bij gewone directe mededeling van wat men denkt. De konklusie ligt dus voor de hand dat bij publieke voordrachten wat de spreker denkt en zegt ondergeschikt is aan andere bedoelingen - als een goede indruk maken, amuseren, geld verdienen enz. Ook dit is waar, maar wat kan iemand die z'n medemensen iets wil vertellen anders doen dan publiek spreken of schrijven? [591]


Publieksbedrog

"Redenary is 'n kwaal"

Nu, de mens is het sprekende dier, en zonder gesprekken, redevoeringen, gesproken verhandelingen etc. is er geen menselijk maatschappelijk leven. Maar dit is vrijwel zeker niet wat M. bedoelde, dat veel meer in de volgende twee richtingen lag:

A. Publieke voorgangers - politici, priesters, journalisten etc. - plegen te poseren, liegen en bedriegen ... al voorgevend dat hun pose authentiek, hun leugen waarheid, en hun bedrog goedwilligheid is, en worden zwaar beledigd door wie hun spel niet serieus neemt.
B. Het publiek van publieke voorgangers pleegt bedrogen te worden, zich te willen laten bedriegen, en in meerderheid deel te nemen als toehoorder aan publieke voordrachten om zich te vermaken, te laten bedriegen en de eigen illusies en wensgedachten te laten bevestigen.

Het is in deze zin dat "Redenary is 'n kwaal", en in de tijd waarin ik leef kan dit uitstekend vervangen worden door "TV is een kwaal" - een verslaving waaraan de 16 miljoen van mijn landgenoten zich 25 uren per week aan overgeven uit klaarblijkelijke eigen geestelijke armoede, gebrek aan eigen fantasie, luiheid en domheid, kennelijk zonder het minste bewustzijn dat het minstens nogal vreemd is het grootste deel van je vrije tijd te besteden aan passief koekeloeren naar domme fantasietjes gemaakt voor de domme massa, en gewoonlijk gericht op kruishoogte van de modale randdebiel. [591]


Waarnemen en denken

In feite zijn onze gedachten een soort zelfverkozen commentaar op of uitbreiding van wat we waarnemen, waarin onze hersens zichzelf informeren dat een bepaalde waarneming in het geheugen verbonden is met andere geheugeninhouden. Over het waarnemen zélf hebben we weinig andere keuzes dan de ogen sluiten of de handen voor de oren houden, maar over wat eenmaal waargenomen is staat het ons vrij gedachten te spinnen, die meestal de vorm hebben van interne taal of fantastische voorstellingen, gewoonlijk van denk-beelden of denk-geluiden. [592]


Emoties

Iedere sterke emotie dringt tot uiting. [592]


Nobele doelen

dat zaken als "eigenliefde, roemzucht, winstbejag " daarbij een véél groter rol spelen dan nobeler doelen. [592]


Publiekshoeren

Er is een groep personen die bijzonder graag optreden voor publiek en die graag opvallen op een publiek toneel door het amuseren, behagen of schokken van het publiek.

Toneelspelers en politici komen gewoonlijk uit deze groep, en wat hen beweegt is niet het meedelen van waarheid of het verbeteren van mens of maatschappij, maar het zelf onderwerp van publieke belangstelling zijn: Look at me, Me, ME, ME! Ain't I special?! Ain't I very VERY special?! Look at ME!

Wie geen toneelspelers in de persoonlijke omgang heeft meegemaakt (als ik wel) maar zelf niet zo in elkaar zit (wat voor mij geldt) raad ik aan persoonlijke omgang met acteurs of actrices te zoeken, was het alleen om mijn gissing te testen dat er iets is als een acteurs-persoonlijkheid: Het hebben van een karakter dat in de eerste plaats publieke bewondering en applaus zoekt, het geeft niet hoe en het geeft niet waarmee zolang de speler maar in het centrum van de belangstelling staat.

Het is dit soort mensen dat de grote meerderheid van de publieksoptreders vormt. Er behoort een soort hoerigheid toe die de meeste mensen gewoonlijk niet opbrengen omdat het niet tot hun karakter behoort of omdat ze te bang zijn om een publiek podium te beklimmen en af te gaan.

De term "hoerigheid" koos ik met opzet en gebruik ik in de zin van "publiek persoon": Het willen opvallen, het centrum van publieke belangstelling willen zijn, het willen optreden voor publiek op een podium, om geen andere reden dan dat dit de acteur behaagt. Het gaat kennelijk terug op een combinatie van ijdelheid en gebrek aan zelfrespect: Iets willen zijn in andermans ogen zonder zelf iets bjzonders te zijn, vaak juist omdat men zelf niets bijzonders is en meent niet voldoende aandacht te krijgen.

Ik heb deze eigenschap niet al kost het mij geen enkele moeite een podium te bestijgen en een publiek onderhoudend toe te spreken (zoals ik allebei leerde over mijzelf o.a. in de Amsterdamse studentenpolitiek) en voor Multatuli gold kennelijk iets dergelijks. Overigens is het niet mijn bedoeling prostituees en politici gelijk te stellen. Ik ken weliswaar geen prostituees en weinig politici, maar de bedoelde hoerigheid van politici komt mij veel verachtelijker voor dan wie het gebruik van delen van haar lichaam voor geld verhuurt. Misschien  is 't dan ook beter het bedoelde ras van politici aan te duiden met publiekshoeren, ter onderscheid van dames die hun geslachtsorganen verhuren.

Vrijwel alle Nederlandse politici en "media-persoonlijkheden" - de journalisten wier tronies u dagelijks uren lang op TV aankijken of wier stemgeluid uur na uur radiotijd vullen - waar ik weet van heb behoren wel tot deze au fond publiekshoerige karakters.

En dat is de reden deze opmerking uit te schrijven:

Wat u ziet in publiek Neerland bestaat overwegend uit publiekshoeren die aandacht, aandacht, ààndacht zoeken voor hun eigen persoontjes, maar zelf weinig of niets voorstellen in termen van intellect, moed of moraal. De reden dat "het Volk" dat in grote democratische meerderheid wil, of zich in ieder geval laat aanleunen, is dat ook het volk in grote meerderheid weinig of niets voorstelt - en zichzelf dus herkent in voorgangers. [593]


Publiek spreken

wie werkelijk wat te zeggen heeft kan niet anders doen dan een gehoor om aandacht vragen, voordragen wat hij wil meedelen, en hopen dat het begrepen wordt, zoniet onmiddellijk dan later. [594]


Morele paradox

Wie het betere wil bereikt vaakt het slechtere uit blindheid voor het haalbare. [595]


Niveau publieksvoorgangers

Voor Multatuli verscheen het alsof vrijwel alle publieksvoorgangers uit zijn tijd in deze klasse van poseurs met onecht maakwerk vielen. En voor mij verschijnt het alsof vrijwel alle publieksvoorgangers uit mijn tijd daartoe behoren. ('t Is waar dat zowel hij als ik uitzonderlijk intelligent waren en dat dit scherpzien met zich meebrengt - dat lang niet altijd aangenaam is. Wie de ogen van een adelaar heeft ziet de groeven, de porieën en het vuil in het aangezicht van een mens.) Zie verder 616 en 618. [595]


Idee en feit

Waar een spreker op doelt en wat een spreker meent te weten van waar hij op doelt. Het laatste is wat hem voorkomt als waarheid, maar het eerste is waar hij van spreekt, en wat zo is of niet ongeacht van wat hem voorkomt. [596]


Doorsnee publiek

In ieder publiek van doorsnee-volwassenen bestaat de meerderheid uit conformisten die genieten van het nivelleren van non-conformisten: "Hij durft ànders te zijn dan wij - kom bendgenoten! Laten we 'm een lesje leren, want niemand heeft het recht een ander soort hufter dan Wij te zijn, in onze nabijheid!" Zie 107. [598]


Vrije meningsuiting

Ik ben bereid sprekers over ieder onderwerp aan te horen - maar niet gedurende langere tijd, tenzij het onderwerp mij interesseert of de spreker werkelijk goed formuleert. [599]


Welsprekendheid en originaliteit

Wie werkelijk iets interessants meent te hebben bedacht behoort enige moeite te doen wat hij denkt helder en boeiend te verwoorden, en wie z'n gedachten niet helder kan verwoorden verdient geen gehoor, behalve in noodgevallen.

Het is echter wèl waar alle werkelijke welsprekendheid begint met het werkelijk iets te zeggen hebben en dat overigens verzorgde - gelikte, advocaterige - welsprekendheid waarin weinig gemeends met veel rijkdom van frases en rhetorische truuks wordt gebracht verveelt en snel tegenstaat. [599]


Classificaties

Een meer volledige waarheid over klassificeren is: For the human mind everything is of some kind. Vervolgens: Zeer veel menselijke classificaties en classificatie-systemen - zie Pennewip, bijvoorbeeld - zijn overwegend puur fictie of denkhulpmiddel, maar sommige classificaties - als bijvoorbeeld van atomen, uitgevonden door M.'s tijdgenoot Mendelev - komen overeen met werkelijk bestaande verschillen en overeenkomsten. [600]

Excerpt uit commentaren van MM bij Ideen 3 A - 541 t/m 600      - Index 3A