Excerpt uit commentaren van MM bij Ideen 2 B - 495 t/m 540      - Index 2B

 

Groep, moraal, maatschappij

het feit dat goed en kwaad van voorteken veranderen met groepslidmaatschap. Zie 494 en 423 en trouwens ook 74.

Daarbij: Het theater en publieke bijeenkomsten zijn nu eenmaal plaatsen waar iedereen acteert en doet alsof ie weet hoe mensen en dingen behoren te zijn. [495]


Wetenschappers

Ook in de wetenschap wordt veel alsof gedaan, en de meeste wetenschappers in verrukking die ik gezien heb waren niet echt verrukt, maar bevonden zich op een wetenschappelijk congres waar het tonen van gespeelde verrukking tot de bon ton behoort. Wie geen verruktheid kan acteren als student over zijn professoren zal het vrijwel zeker niet ver brengen in een maatschappelijk carrière als wetenschapper, en al helemaal niet als hij zelf originele ideeën heeft. [497]


Wetenschap

"de wetenschap" is een abstractie en abstracties hebben geen verplichtingen. Daarbij is ook de grootste wetenschapper leek in vrijwel alle wetenschappen. Ikzelf zou het kennelijk bedoelde zo verwoorden:

De wetenschappen worden bedreven in het belang van iedereen, en behoren toegankelijk te zijn voor iedereen met het benodigde talent. [498]


Wetenschappelijke experimenten

Het stellen van de juiste experimentele vraag aan de natuur is gewoonlijk moeilijk en ingewikkeld, en vergt veel wetenschappelijke kennis en methodologisch vernunft. [499]


Praktijk-mannen

Degenen die beweren "man van de praktijk" te zijn hebben zelden veel kennis of hersens. [500]


Onbegrip

er is ook veel voorgewend onbegrip. [501]


Domheid

Ik ken zeer weinig mensen die behoorlijk kunnen redeneren. En daar zit 't probleem. Wat erger is: 't Is geen onwil maar onvermogen. Niemand is dom uit vrije keus. [502]


Ervaring

"Alles ondergaat aandoening. Maar niet alles ondergaat die met bewustzyn, 't welk op zichzelf ook aandoening is."

Er is een fundamenteel filosofisch probleem dat als volgt gesteld kan worden: Volgens de natuurkunde bestaan levende dingen uit atomen. Het probleem is dat levende dingen ervaringen hebben, en atomen geen levende dingen zijn: Hoe ontstaan ervaringen uit levenloos materiaal?

Een oplossing waar M. hier enigszins tegenaan lijkt te schurken is dat er geen levenloos materiaal is: Alles wat is ervaart of in M.'s frase "ondergaat aandoening", alleen verschilt de ingewikkeldheid van de ervaring.

Mij lijkt dit niet de juiste oplossing en ik neem liever aan dat ervaring ontstaat uit en door de relaties die bestaan in zenuwstelsels, maar het probleem is ingewikkeld. Wie er meer van wil weten in filosofisch opzicht kan Leibniz' Monadologie + mijn commentaar doornemen, vooral rond stelling 17. Wie er meer van wil weten in wetenschappelijk opzicht zal zich in de neurologie en psycho-fysiologie moeten verdiepen. [503]


Bewustzijn

Dit is een aardige verdeling met een goed inzicht: Het bewustzijn dient tot "regeling van de aandoeningen" wat weer dient om het lichaam dat het bewustzijn draagt in leven te houden.

Wat waar is dat het bewustzijn twee taken of doelen lijkt te hebben: Oordelen en kiezen. Het bewustzijn geeft de mogelijkheid voorstellingen als waar of onwaar, en als waarschijnlijk of onwaarschijnlijk, geloofwaardig of ongeloofwaardig etc. te classificeren, en geeft de mogelijkheid voorstelling als goed of slecht, en als interessant of oninteressant, mooi of lelijk etc. te classificeren. Al deze classificaties berusten op keuzes; helpen het bewustzijn keuzes te maken en zijn zelf gedeeltelijk keuzes en gedeeltelijk resultaat van eerdere keuzes.

Bovendien geeft het bewustzijn een fundamenteel vermogen dat essentieel is voor theorie-vorming en voor mens-zijn: Het zelfstandig maken van fantastische voorstellingen. Dit vermogen leidt tot wetenschap en kunst - en tot ideologie, religie en stellig geloofde onzin of waanzin. (Er is niets dat gebruikt kan worden dat niet misbruikt kan worden.)  [503]


Atomen

In feite is de hypothese van atomen afkomstig van Democritus en Leucippus van Abdera, die ca. 450 jaar voor Christus leefden, en blijkt dit één van de vruchtbaarste ideeën uit de natuurkunde te zijn.  [503]


Maatschappij en rol

De zeer grote meerderheid van de mensen wordt gesocialiseerd en socialiseert zichzelf door zich te veranderen in acteur, poseur, rollenspeler die vrijwel volledig verdwenen is, óók voor zichzelf, in de rollen die hij speelt. [504]


Zelf

Hoe ontstaat het "zelf" uit aandoeningen van een lichaam? Wat ontwaakt als het lichaam wakker wordt? Hoe kan er iets ontstaan dat voorstellingen, oordelen, keuzes en fantasieën maakt en rollen kan spelen zelfs in de mate dat die rollen vervalsingen zijn van de werkelijke eigenschappen van de speler en de speler zelf misleiden? [504]


Zelfbegrip

Slechts weinig mensen hebben een tamelijk adequaat zelfbegrip. En - als we dan toch graag generaliseren over iedereen - niemand begrijpt alles wat over hem te begrijpen is. [505]


Egoïsme en altruïsme

Er is bijvoorbeeld niets onbehoorlijks of egoïstisch in het voorhouden aan kleine kinderen dat iedereen er baat bij heeft soms wat aftezien van het najagen van momentaan gevoeld eigenbelang.

Wie z'n eigen egoïsme verdedigt met de stelling dat iedereen egoïstisch is kan met recht tegengeworpen worden dat als dit al zo is niet iedereen egoïstisch is in dezelfde mate. Daarbij: Er bestaat wel degelijk altruïsme, dat het best zichtbaar is tussen ouders en kinderen. En er is redelijk eigenbelang en onmatig eigenbelang. (Grammatika is vaak een bruikbaar hulpmiddel bij vragen van egoïsme/altruïsme: Wie is het lijdend voorwerp? Wiens geluk wordt bedoeld door een handeling? Mijn of dijn?) [507]


Liefde

"Niets is meer beschreven en minder bekend dan de liefde."

Ja, dit is zo. Laat ik eens uit eigen ervaring putten. Ik beschreef het ooit zo:

For Elise

My love, you are to me an epiphany
A vision, focus and center of my reality
In you all that is seems expressed and reflected
And through you all seems heavenly blessed and perfected.

All that is flows through Thee
And seeing Thee I see and feel me
While all that is and may be
Is centered and focused in Thee:

Thou art to me a true epiphany.

Dit dateert uit 1993 en is een waarachtige en zo precies en letterlijk mogelijke uitdrukking van mijn eigen ervaring. Wie het niet vatten kan, bijvoorbeeld omdat liefde voor hem samenvalt met sexuele aangedaanheid, heeft pech gehad en mist iets even fundamenteels, minstens, als het kunnen zien van kleuren.

Het is ook iets fundamenteel raadselachtigs. Een belangrijke reden voor mij om atheïst te zijn is dat ik nooit en te nimmer enig god heb ervaren en geen - niet-gegoochelde - wonderen heb zien verrichten. Maar sommige vrouwen in sommige omstandigheden kunnen iets in me ontsteken dat weinig lijkt te verschillen van de extases van mystici, inclusief wonderbaarlijke ervaringen als "seeing Thee I see and feel me": Het schijnbaar gegeven zijn alsof je op twee plaatsen tegelijk bent en zowel jezelf als een ander. [508]


Alledaagse deugd

Hier doet de gebruikelijke deugdzaamheid haar gebruikelijke werk: Een ander opdragen wat men zelf zou moeten kunnen en doen, naar eigen zeggen. [510]


Wonderkinderen

Wonderkinderen plegen uit te blinken in zaken als wiskunde, muziek, schaken. Wouter wist van deze dingen vrijwel niets. Het vergaat wonderkinderen trouwens meestal slecht. Zie de autobiografie van Norbert Wiener, in twee delen ("Prodigy" en "I am a mathematician", ook voor korte vermeldingen van het droeve lot van andere wonderkinderen.) Zie ook 74. [510]


Kinderlijke beleving

en wordt iets opgemerkt over kinderlijke beleving dat waar is en waarvan ik niet weet of het ooit serieus onderzocht is: Wat het wereld- en mens-beeld van kinderen is als ze zich eerlijk uitspreken en zich niet proberen te conformeren aan wat ze onderwezen is en hoe dat wereld- en mens-beeld verschilt van volwassenen.  [510]


Jante's wet

de wet van Jante: "Du skal ikke tenke at du er noen" = "Je hebt niet het recht te denken dat je iemand bent", wat het skandinavisch equivalent is van "Doe maar gewoon dan doe je al gek genoeg." [510]


Vlaams totalitairisme

het volgende sentiment, dat voor Conscience vanzelf sprak en de hoogste lof verdiende: "Al wat Walsch is valsch is. Slaat dood!"

Dit is een uitstekend voorbeeld van totalitairisme. [510]


Schoolonderwijs

de domme en inhoudsloze pedanterie waar schoolonderwijs vaak op neer komt. [511]


Begripsvermogen

"We zyn zoo gewoon aan 't niet begrypen, dat wy uit traagheid daarin berusten."

Daar is iets van waar, maar ik vrees dat het gewoonlijk neerkomt op: Ze zijn zo traag in het denken dat het voor hen gewoon is niet te begrijpen. Hier komt bij dat de meeste mensen menen de dingen te begrijpen die ze kunnen benoemen door het benoemen en door zich aan te sluiten bij wat "men" daarover zegt. [512]


Menselijk begrip

Iedereen leest uit zichzelf in het proza van anderen - en wie weinig in zich heeft kan dus weinig begrijpen van de weinigen die veel in zich hebben. Kortom: het bekende "Als een aap in een spiegel kijkt, kijkt een aap terug" is van toepassing. [512]


Gewone wanbegrippen

Zoals het miljoenen verging, hele levens lang, met het lezen in Bijbel, Koran etc. Dit wanbegrijp gekoesterd als begrip heeft ook een reden die veel met hoogmoed (220 - 223) heeft te maken, of beter: Met het gewone gebrek daaraan. Gewone lezers van filosofie en theologie menen namelijk enerszijds, en terecht, dat zij zelf in het geheel niets bijzonders zijn, maar anderszijds dat zij heel wel in staat zijn te oordelen over het bijzondere proza van buitengewone mensen. Hoe doen ze dat? Gewoonlijk door een beroep op autoriteiten: De lokale autoriteiten beweren dat dit of dat (als: Bijbel, Koran, Marx, you name it - neem bijvoorbeeld Oosterhuis (394)) zo buitengewoon bijzonder prachtig diepzinnig wijs en goedertieren is dat eenieder er waarachtig door gesticht wordt die er kennis van heeft. Men slaat het prozaisch prachtig open en leest iets als (waarachtig citaat!):

"Deze geboren vreemdeling op vijandelijke bodem getogen, tenzij van fonkelende zonen, neven, uitgelezen schonen, toont hij zijn wonden spreekt zijn woorden deze dichter zonder landstaal deze blanke zwarte blanke oudere broer van miljoenen deze geboren koning.

Zwart als git wordt het licht - loodzwaar hangen de wolken - iedere helling te steil, ach olijven je smaakt me niet meer: dat is hem overkomen."

Wie durft hier gearriveerd - als welwillend doorsnee-lezer en middelmatig denker, voorgelicht door lokale autoriteiten, en gewillig het goede te doen en het ware te geloven - nog te beweren dat dit slaande waanzin is of in ieder geval z'n begripsvermogen ver ontstijgt? [512]
 


Opvoeding

"Wouter voelde neiging tot zweven, en z'n heele omgeving dwong hem tot kruipen."

Dit is een sleutelzin in "Woutertje Pieterse". Zie ook 74 en 261. [512]


Zinledige vragen

"om op-nieuw te beproeven of hy een doortocht vinden kon naar 't ééne onbekende: de oorzaak van het zyn."

Zie hieronder voor wat theologie. Op deze plaats verdient het opgemerkt dat dit een goed voorbeeld is van een zinledige vraag, omdat de oorzaak van wat is of was alleen iets kan zijn wat is of was, zodat de oorzaak van wat is niet gezocht kan worden buiten wat is. [512]


Kip-ei probleem

"En wat zou er eerst geweest zyn, een appel of 'n pit?"

Het bekende kip-of-ei probleem in een andere vorm. Het bekende probleem kan opgelost worden door de overweging dat er geen kippen zijn die niet uit eieren ontstaan, en wel eieren die niet uit kippen ontstaan. Wouter's probleem kan overeenkomstig aangevat worden: Geen pitten of appels zonder bomen, wel bomen zonder appels met pitten. (Mijn reden om dit uit te schrijven is dat zoveel mensen beweren dat dit onoplosbare problemen zijn. Ik had mijn oplossing van het kip-of-ei probleem al op of voor Wouter's hier in M.'s tekst aangenomen leeftijd.) [512]


Eerste oorzaak

"'t Was hem niet kwalyk te nemen, dat-i bleef vasthouden aan die kinderlyke neiging om zich een begin te denken."

En wel omdat er vele zogenaamde godsbewijzen gevoerd zijn op basis van deze veronderstelling. Zie bijv. Aquinas' Summa Theologica (heel scherpzinnig - zolang er geen sprake is van geloofszaken). Daarvan sprekend: Een andere vreemde eigenschappen van dergelijke godsbewijzen is dat de meeste die ik gelezen heb neerkomen op deze vorm: "Alles heeft een oorzaak. "Dus" moet er een eerste oorzaak zijn. "Dus" dit is God. (Prijs de Heer, etc.)". Dit is vreemd geredeneerd, want de eerste aanname is om te beginnen hoogst twijfelachtig (zeker als toeval bestaat). Maar dat daargelaten: Het eerste "dus" geldt niet omdat ALS alles een oorzaak heeft het voor de hand liggender is om te konkluderen: En daarmee zijn er geen eerste oorzaken. Het tweede "dus" is - zo mogelijk - nog vreemder: Hoezo moet de eerste oorzaak, als ie dan zou bestaan, per se god of goddelijk zijn? [512]


Geschiedsschrijving

"Eenmaal aannemende dat niets geheel waar is (1) zal men moeten erkennen, dat zeer dikwyls het naderen tot waarheid lichter valt by 't ontleden eener mythe, dan wanneer men ze zoekt in de opzettelyke leugens der geschiedschryvers."

Ja, maar ik neem niet aan "dat niets geheel waar is" en legde dat uit bij 1. Overigens geldt dit vooral om de volgende reden: Een mythe is gewoonlijk direct herkenbaar als mythe, zodat de erin vervatte waarheid wel overdrachtelijk moet zijn, terwijl wat als geschiedenis gepresenteerd wordt gewoonlijk opgediend wordt alsof het werkelijk zo geschiedde als beschreven.

Vaak is dat niet zo, ofwel omdat de geschiedenis bewuste of onbewuste propaganda is (voor een bepaalde politieke of religieuze groepering) ofwel omdat het in ieder geval een keus, een selectie uit zeer veel meer materiaal is en dus altijd in zekere mate daardoor een parti-pris ofwel omdat zelfs als alles wat de geschiedenis verhaalt letterlijk zo gebeurde als geschreven staat - jaartallen-lijsten bijvoorbeeld - er geen behoorlijke context voor goed begrip bijgeleverd wordt.

Wat is hiertegen te doen, voor wie in geschiedkundige waarheid geïnteresseerd is? Drie dingen:

A. Niet alles te geloven zoals het gedrukt staat.
B. Zoveel mogelijk uit zoveel mogelijk richtingen en opvattingen te lezen.
C. Historici te kiezen op basis van stijl en karakter.

Ik merk hier alleen nog wat op over (C): Ik heb behoorlijk veel geschiedkundige werken gelezen, gewoon uit nieuwsgierigheid en omdat ik geloof dat wat mensen werkelijk zijn en wel en niet vermogen het best aangetoond wordt in de menselijke geschiedenis.

Het probleem met veel 20ste-eeuwse geschiedschrijving is dat het in feite als lezerspubliek ca. 20-jarige universitaire studenten vooronderstelt, en niet gericht is aan - laten we zeggen - de weldenkende welopgevoede burgerij, in staat tot zelfstandig oordeel en in het bezit van aanzienlijke levenservaring. Bovendien is het grootste deel van dergelijke moderne geschiedenissen niet geschreven door grote karakters met bijzonder taalgevoel en de vermogens zeer veel uiteenlopende zaken zinnig te beoordelen, maar door wetenschappelijke ambtenaren zonder veel karakter of taalgevoel.

Hoe het zij: De historici die ik las die ik werkelijk interessant en goed vond zijn: Herodotus, Thucydides, Machiavelli, Guiccardini, Gibbon, Burckhardt, Huizinga en Tuchman. [513]


Cliometrie

Er is tegenwoordig in de zogeheten wetenschap der geschiedenis een hele tak - geïnspireerd door Braudel - die aan gekwantificeerde geschiedenis zegt te doen, en wel van "cliometrie" wil spreken, omdat Clio de muze van de geschiedenis is, en deze geschiedkundigen geschiedenis willen bedrijven op basis van cijfermateriaal.

Hier is iets voor te zeggen, maar er zijn twee bezwaren tegen:

I. Rationeel omgaan met statistiek is moeilijker dan het lijkt.
II. Geschiedenis is uiteindelijk een verhaal van een persoon en moet dat zijn.

Ik zeg iets over beide punten.

Ad I : Ik houd van wiskunde en weet behoorlijk veel van statistiek, waarschijnlijkheid, methodologie en wetenschapsfilosofie. Dit heeft me geleerd dat de meeste mensen die met statistiek omgaan - in de vorm van reeksen cijfers en/of statistische toetsen - dit feitelijk niet met voldoende begrip doen en met veel te weinig scepsis.

Ad II: Het uiteindelijk doel van de wetenschap der geschiedenis is een geschreven verhaal over een reeks maatschappelijke gebeurtenissen dat een afgewogen oordeel bevat over wat werkelijk gebeurd is en wat de oorzaken daarvoor waren. Het is het best wanneer dit gewogen oordeel uiteindelijk wordt gemaakt en geschreven door één persoon, omdat dit het duidelijkst is over de onvermijdelijke persoonlijke bijdrage die in iedere geschreven of vertelde geschiedenis moet schuilen. [513]


Probleem van geschiedenis

het probleem is dat een geschiedenis nooit de "waarheid" is maar alleen een verhaal daarover. [513]


Maatschappelijk gedrag

"Waar blyft uw waarheid, godverkondigers, die winkeltje speelt met vertellingen waaraan gyzelf niet gelooft?"

Zoals ik in 423 uiteenzet: Iedere mensenmaatschappij tot nu toe is opgetrokken uit leugen, rollenspel en ideologie en alleen zeldzame enkelingen zijn in staat zowel die leugens en hypocrisie te doorzien als met iets zinnigers te komen dan de gebruikelijke ideologische illusies en leugens.

Ik denk trouwens dat de waarheid over de meerderheid van de godverkondigers en politieke propaganda-makers wat ingewikkelder ligt: Het zijn gewoonlijk minder welbewuste leugenaars (wat natuurlijk ook voorkomt) als welbewuste partijgangers, die huichelen dingen te weten waarvan ze zelf kunnen weten ze niet te weten, uit partij-trouw, Godsgeloof en onvermogen buiten de eigen maatschappelijke rollen te kunnen treden. [513]


Nederlandse kwaliteiten

Eén van de verschillen tussen M. en mij is dat hij totdat hij ophield met voor Neerlands publiek schrijven een veel groter geloof had in de verbeterbaarheid van dat publiek dan ik ooit had. Ik ben dan ook 130 jaar later geboren en leef in een tijd waarin Neerland één van de rijkste landen ter aarde is, met talloos veel miljoenen die wat hen aangeboren is aan menselijkheid vergooien aan TV, voetbal en stompzinnig vermaak, en geheel niet geïnteresseerd zijn in echte wetenschap of waarachtige kunst. [513]


Parlementarij

En "er is geen waarheid in de redevoeringen van onze Tweede-Kamer" omdat Tweede Kamerleden al minstens 140 jaar vrijwel alleen honderdsterangs figuren zijn, die zelfs niet in staat zijn een behoorlijke redevoering te houden. (Men leze de Handelingen ban de Tweede Kamer der Staten Generaal! Het is héél moeilijk na diverse uren daarmee doorgebracht te hebben ooit nog serieus te gaan stemmen - tenzij u zelf het niet beter kunt dan een kamerlid, natuurlijk.) [513]


Nederlandse media

Eén van vele vreemde dingen aan de zogeheten Nederlandse democratie is dat de feitelijke informatie-voorziening voor de grote massa's in handen is van een klein groepje journaille die dag in dag uit vele uren TV en radio-tijd kunnen volkakelen, en als enige kwalificatie een uiterlijk hebben dat de doorsnee aanstaat, een wat vlotter babbel dan gebruikelijk, en geen enkele werkelijke kennis of bekwaamheid.

Dit is vreemd, lezer, omdat deze stand van zaken in helemaal niemand's belang dan die van het journaille is, afgezien van de massa's dom volk die ze plezieren.

Kan het anders? Jawel: Luister of kijk naar de BBC. Zelfs al geldt hier grotendeels hetzelfde voor als voor de Nederlandse media dan blijft het grote verschil dat de presentatoren van serieuze programma's althans enige geest, taalvermogen en relevante kennis hebben.

In Nederland echter blijft het volk massaal gemasseerd door kermisvolk, gelijkwaardigen van handelsreizigers en hoeren, en ijdele gekken en gekinnen alleen geïnteresseerd in hun eigen verschijning en malle praatjes. En dan kijkt men raar op als een kale Rotterdamse rattenvanger, met veel talent voor quizmaster en geen talent voor nadenken in enkele maanden razend populair wordt! Ut folluk willut so. Da's Neejderlanse beskaafing fan heden nau. [513]


Partij- en groepsbelang

Dat "belang " is vaak niet anders dan loyaliteit aan de groep waar men deel van uitmaakt. En de schreeuwers schreeuwen gewoonlijk niet om een onwaarheid te verdedigen waar zij persoonlijk baat bij hebben maar om een partijstandpunt of partijleider te ondersteunen, kennelijk zoals wolven meehuilen met de groep. [513]


Geschiedenis en media

Multatuli wil aantonen dat de geschiedenis gewoonlijk slecht geschreven wordt. Wellicht is dat waar, maar wat M. feitelijk aantoont is iets anders en interessanters: Dat in de geschiedenis - terwijl deze aan het geschiedenis is, en dus nog niet het omderwerp van geschiedkundigen is - vrijwel altijd de waan van de dag heerst, en dat die waan actief gecultiveerd wordt uit partijbelang en persoonlijk belang en bestaat uit leugens, misleiding, propaganda en desinformatie - altijd, overal, onder ieder maatschappelijk regime.

De drie fundamentele redenen zijn dat

  • mensen feitelijk sociale zoogdieren zijn die in horden leven waar trouw aan de horde en de leiders van de horden een fundamentele voorwaarde is erbij te mogen horen (zie: De ideologische aap)

  • de grote meerderheid van de mensen is niet in staat behoorlijk rationeel na te denken en zich zelfstandig redelijk en rechtvaardig te gedragen, en is uit domheid en onwetendheid gedwongen de waan van de dag te volgen (zie: 107, 423)

  • er zijn maar heel weinig zelfstandige menselijke individuen die de moed opbrengen naar hun eigen individuele normen te oordelen, denken en doen (zie: 73, 74). Multatuli was zo iemand en ik ook, en dat verklaart een deel van mijn interesse in hem.

Zijn de meningen die ik opvoer radikaal, misanthropisch, élitair?

Het kan me niet zoveel schelen zolang ze maar feitelijk gefundeerd, rationeel beredeneerd en door middel van kennis geïnformeerd zijn - en de talloos vele gruwelgeschiedenissen uit de 20ste eeuw (miljoenen zinloze doden in de Eerste Wereldoorlog; tientallen miljoenen in concentratie-kampen in Hitler's Duitsland en Stalin's Rusland; moord op miljoenen joden in de Tweede Wereldoorlog; gruwelijke oorlogen in Korea, Vietnam, Cambodja; vele tientallen dictaturen en grote hongersnoden; burgeroorlogen in vele landen etc. etc. - alles in weerwil van het feit dat de technologische mogelijkheden en noodzakelijke begrippen om dit alles te vermijden al die tijd bestonden) geven mijn meningen een empirisch fundament dat moeilijk te weerleggen of bestrijden is.

Hier zijn als verder perspectief enkele citaten uit de 19e eeuw van Amerikaanse verlichte staatsmannen, geciteerd naar Jared Diamond's uitstekende "The Third Chimpanzee" p. 308-309, waar de geïnteresseerde lezer meer dergelijke citaten kan vinden. Het betreft "de roodhuiden" uit de Verenigde Staten, en ik citeer drie Amerikaanse presidenten, allen ongetwijfeld beschaafd, intelligent en humaan in tal van opzichten:

"President George Washington. "The immediate objectives are the total destruction and devastation of their settlements. It will be essential to ruin their crops in the ground and prevent their planting more."

President Thomas Jefferson. "This unfortunate race, whom we had been taking so much pains to save and to civilize have by their unexpected desertion and ferocious barbarities justified extermination and now await our decision on their fate."

President Andrew Jackson. "They have neither the intelligence, the industry, the moral habits, nor the desire of improvement which are essential to any favorable change in their condition. Established in the midst of another and superior race, and without appreciating the causes of their inferiority or seeking to control them, they must necessarily yield to the force of circumstances and ere long disappear."

Tot zover mijn geschiedkundige citaten van - zoals ik zei - een drietal ongetwijfeld beschaafde, intelligente en humane presidenten van de Verenigde Staten uit de recente geschiedenis. Voor een kort review van Jared Diamond's "The Third Chimpanzee" zie mijn Introduction to Politics, dat ook overige achtergrond literatuur biedt.

En we kunnen nu beginnen aan Multatuli's citaten uit de Nederlandse recente geschiedenis. [514]


Vrijheid en gelijkheid

De leus "Vrijheid! Gelijkheid! Broederschap!" mag nobel en menslievend klinken maar is feitelijk onzin van 't soort dat M. in dit idee probeert aan te tonen. Immers: Geen weldenkend mens is voor onbeperkte ongeconditioneerde vrijheid of gelijkheid van alle mensen en geen weldenkend mens gelooft in werkelijke broederschap met alle mensen. Zie 155. [514]


Bijzondere mensen

Toen, als nu, schynen de middelmatigheden opgeld gedaan te hebben."

Ja, maar mij dunkt dat dit vrijwel altijd en vrijwel overal het geval is. Er zijn heel weinig werkelijk bijzondere mensen die evident en natuurlijk uitsteken boven de hen omgevende medemensen (minder dan 1 op de 10.000); hun talenten zijn gewoonlijk niet van het soort dat hen tot natuurlijke maatschappelijke leiders maakt àls ze dat al zouden willen; en wie werkelijk bijzonder is op een terrein dat niet tot kunst of vermaak dient (muziek, schaken) of dat maar zeer weinigen direkt raakt (wiskunde) loopt een groot risico door z'n menselijke omgeving vervolgd te worden vanwege z'n afwijkendheid, zogenaamd in z'n eigen belang. [514]


Bestuurstaal

"Ja, enz.! want het ding is zeer lankdradig, en 't schynt dat de officieele redactie van die dagen weinig toegaf aan wat we nu te lezen krygen uit den Haag."

Het proza dat de Nederlandse burger ontvangt van Haagse bestuurders is nog steeds gruwelijk en vrijwel totaal onleesbaar want geschreven in een bijzonder jargon vol bureaucratische termen, eufemismes, lelijke kunstfrases, opzettelijke onduidelijkheden en juridische kromtaal. [514]


Autoriteit zijn

"Natuurlyk, wie baas is, wil baas blyven, en wat daartegen strydt is uit den booze."

Ja, hier hebben we een feitelijk veel motiverender beginsel dan alle politieke leuzen in dienst van dit beginsel: "wie baas is, wil baas blyven". Zie Machiavelli voor hoe men dat doet. (Kortweg: Door leugen, bedrog van volgelingen; door intrige tegen andere ambitieuze machtszoekers; en door geweld en moord gericht tegen tegenstanders).

Waarom mensen dit willen is trouwens een interessante vraag, aangezien het feitelijk werk van bazen zelden interessant is. Een fundamentele reden is kennelijk weer het sociaal zoogdier zijn: Wie in een horde leeft is gedwongen volgeling of leider te zijn, en de zeer grote meerderheid van mensen vindt het aangenaam dat er naar hen opgekeken wordt. [514]


Het Goede

"Welgezinden...kwalykgezinden... die woorden veranderen telkens van beteekenis."

Ja, maar hier ligt een fundamenteel probleem waar ik op in ga onder 423: Iedereen wil "het goede" - maar "het goede" van ieder mens is wat de wensen van deze mens bevredigt. Wie dus beweert "het goede" te willen en na te streven zegt feitelijk helemaal niets. [514]


Waan van de dag

De fundamentele reden dat van een afstand gezien de waan van de dag van weleer nogal evident waan van de dag is omdat de indertijd bestaande belangen en partijen niet langer bestaan. [514]


Mensenrechten

"Er wordt in die Proclamatie van uitsluiting, veel gesproken over de ‘Regten van den mensch.’ "

Ik haal dit eruit om erop te wijzen dat het begrip mensenrechten een produkt is van de Franse revolutie. Er is sinds 1948 een interessante codificatie van dit begrip door de Verenigde Naties. Het is de moeite waard op te merken dat ook deze rechten van de mens vrijwel nergens op de wereld voor de meerderheid overwegend gehandhaafd worden.

In ieder geval sinds 1948 zijn mensenrechten geen lege frase meer, en dat niet omdat ze gehandhaafd worden maar omdat een groot aantal vertegenwoordigers van een groot aantal regeringen het eens werden over de inhoud van het begrip "mensenrechten".

Dat dit er tot nu toe niet toe geleid heeft dat deze mensenrechten in de meeste landen voor de grote meerderheid gehandhaafd worden maakt dergelijke rechten nog niet belachelijk of inhoudsloos: Iedere norm en iedere wet heeft alleen zin om afgekondigd te worden als norm of wet als ze zowel gebroken als gehandhaafd kan worden.

En het is van aanzienlijk menselijk moreel belang dat er althans op verbaal en intellectueel niveau een vrij algemeen aanvaarde codifcatie is van wat ieder mens in iedere maatschappij toe zou moeten komen als grondrecht. Zie 423. [514]


Menselijke eigenschappen

Ikzelf denk dat mensen al minstens 2500 jaren overal overwegend soortgelijk zijn. De reden dat de leugens van vroeger veel meer opvallen dan de leugens van nu is dat de belangen en partijen en propaganda van vroeger vervluchtigd zijn, terwijl het proza van vroeger behouden is. [514]


Politieke wensdenkerij

"de naam: Vrijheid, na den naam van God, in dit land de meest gekende, en de meest geëerbiedigde zal zijn, en als de voornaamste schat, meer genoemd zal worden dan die van vader, zoon en echtgenoot."

Hier is zo'n typisch voorbeeld van pure politieke wensdenkerij. [514]


Totalitaire tradities

de allergruwelijkste - maar onder mensen zeer wijd verbreide en feitelijk populaire - totalitaire tradities. Wie iets als dit sentiment in het Nederland van 2003 in nogal zuivere, fanatieke en echt menselijk-al-te-menselijke vorm wil zien beschouwe voetbalsupporters. [514]


Nederlandse normen en waarden

Ik schrijf dit vlak na de parlementsverkiezingen van januari 2003. Nederland is feitelijk in grote moeilijkheden: De economie zakt in elkaar; de drugsmafia in de grote steden is machtiger dan de politie; voor de gewone burgerij wordt de wet niet langer gehandhaafd; er zijn honderden miljoenen gefraudeerd in de bouw in projecten voor de gemeenschap; de drugsmafia zet in Nederland jaarlijks minstens 24 MILJARD Euro om, met hulp van vele gecorrumpeerde ambtenaren en bestuurders; de medische zorg werkt slecht en traag en is duur; en het onderwijs is al dekadenlang een puinhoop ....

Waar werd de politieke campage over gevoerd?

Over het gebruik van de frase "normen en waarden" alsof het gebruik van die frase iemand - als de totaal belachelijke Harry Potter alias JeejPeej de Zeeuwse gristenpadvinder, aan wiens stupide gebalk geen eind komt en die overigens een klaarblijkelijk wandelend zwaar compenserend minderwaardigheidscomplex is (malle tanden, mal haar, mal karakter, mal taalgebruik) prominent en bemind maakt in Neerland - tot automatische deugdheld maakt; over de kop en "het lekkere kontje" van de PvdA-leider Wouter Bos; en over de vraag of de staatschuld van 10 miljard in 25 jaar of langer zou moeten worden afbetaald - terwijl de drugsmafia in die 25 jaar als het zo doorgaat met actieve steun van het Nederlands bestuur ... 625 MILJARD zal omzetten op Nederlands grondgebied! Maar hier sprak geen Nederpoliticus over! (NB: Mijn cijfers zijn gebaseerd op het parlementaire Van Traa-rapport.)

Wat is de zin van algemeen kiesrecht voor kiesvee dat dit allemaal enthousiast accepteert?! Waarom stemmen als jouw stem verdrinkt tussen de stemmen van tienduizenden randdebiele voetbalsupporters, allemaal "gelijkwaardig" aan jou? (Zie 118 en 119 inclusief links.)

Trouwens, nu ik me wat onvriendelijk heb uitgelaten over de uitermate zwakke, malle en karakterloze Balkenende (die het best goed zal menen - maar dat deed Torquemada ook, net als Mao, naar men mag aannemen): Wat is toch de reden dat zulke gruwelijk grijze muizen, zulke intens lelijke mannen en zulke fysiek kleine onderdeurtjes als Zalm en Balkenende zich juist zo geroepen voelen Leider te willen worden? Wat is de reden dat de meeste mannelijke politici zulke lelijke koppen hebben en daarmee zichzelf populair willen maken? En wat is de reden dat zoveel miljoenen zich in deze lelijke duizendsterangers herkennen en zich ermee identificeren?

Wel, lezer(es): De vraag stellen is bijna de vraag beantwoorden, en ik laat het aan uw intelligentie over om dat zelf te doen. (Om u op weg te helpen als psycholoog: Ook Goebbels was klein en liep mank; ook Stalin was klein, pokdalig en had een manke arm; ook Churchill en Van Agt waren uiterlijk weinig fraai; en ook Den Uyl was een onderdeurtje. Etcetera. Ikzelf ben 1.94 en had veel vriendinnen, maar geen politieke carrière of ambities. Maar mócht uzelf klein, onaantrekkelijk, sluw, gewetenloos en zonder enig bijzonder talent zijn, dan behoort u nu uw roeping te kennen.) [515]


Deugd der deugden

"‘Liefde tot het vaderland is de eerste van alle burgerlijke deugden; want uit haar vloeijen alle andere deugden voort.’"

Toch is dit zó gek nog niet. Als men het herschrijft tot

Liefde tot de eigen groep en leider is de eerste van alle maatschappelijke deugden

dan krijgen we een redelijke adequate omschrijving van wat in iedere groep deugdzaam wordt geacht. Zie verder 423 en ook 514 commentaar 1. [516]


Demokratisch probleem

"want helaas ‘dat alles is alzoo gebleven tot op dezen dag! "

En zo is 't nog steeds. Het ligt dus niet overwegend aan de tijd en de omstandigheden maar aan hoe mensen gemiddeld zijn. Zie in dit verband: A fundamental problem for democracy. [516]


Freud

Freud, die een behoorlijk schrijver was, bewonderde Multatuli, die een groot schrijver was. Om welke reden is mij onbekend, en ik betwijfel of Freud dat eerlijk verwoord heeft, want Freud had de gewoonte z'n ideeën hier en daar en overal te stelen en dan als de zijne voortestellen. Zo is er een plaatopname uit 1935 waarin de dan al oude en naar Londen gevluchte Freud het nageslacht probeert wijs te maken in gruwelijk Engels dat "Ei dieskoffert die oenkunsjus" - zonder erbij te zeggen dat hijzelf "The Unconscious" ongetwijfeld tegenkwam in het in de 19e eeuw zeer bekende "Philosophie des Unbewussten" van Von Hartmann, of anders wel bij Leibniz.

Maar terzake: Hoewel ik het ermee eens ben dat de geslachtsdrift een veel groter rol speelt dan de meeste mensen en in het bijzonder Protestantse denkers onderkennen willen en betamelijk vinden, geloof ik helemaal niets van Freud's metafysica van de sexualiteit die alles en alles zogenaamd herleidt tot al dan niet onderdrukte sexualiteit en ben ik het ook niet eens met Multatuli's identificatie van sexualiteit en liefde. [517]


Vormen van liefde

"Overal ziet men dat de zucht tot liefhebben, tot aanhechten, tot éénzyn, een hoofdrol speelt, ook waar de vertooners-zelf slechts onbewust de werktuigen zyn van die neiging. "

Ja, maar die zucht "tot liefhebben, tot aanhechten, tot éénzyn" is noch één enkele zucht, noch daartoe herleidbaar, noch eenvoudig. Wat hier samengeveegd wordt onder het zelfstandig naamwoord "liefde" zijn in feite minstens drie verschillende menselijke motieven:

(1) de geslachtsdrift
(2) persoonlijke interesse in een ander persoon
(3) de wil deel uit te maken van een menselijke groep

Dat deze drie verschillende motieven in ieder mens aanwezig zijn en vaak tegelijk spelen geloof ik graag, maar niet dat ze één en hetzelfde zijn, of manifestaties van één enkel onderliggend beginsel als de Eros van Freud.

Ik vind het althans heel eenvoudig deze drie motieven in mijzelf te onderscheiden en doe dit al heel lang heel bewust en zonder enig probleem of verwarring. [517]


Doel en oorzaak

"Er is geen: opdat, alles is: omdat"

Dit is fraai uitgedrukt en vaak zinnig, maar is ofwel niet geheel juist ofwel vergt een uitleg en verklaring die nog nooit behoorlijk gegeven is: Voor mensen is er namelijk wel degelijk een opdat (een teleologisch, doelmatig) gegegeven in hun alledaagse ervaring, want de meeste dingen die ze willen en nastreven zijn ideeën en wensen en kunnen alleen verklaard worden uit het bestaan van ideeën en wensen, ongeacht het omdat (de voorafgaande of gelijktijdige oorzaak) van dat opdat.

Wie wil nagaan waarom teleologie een moeilijk verklaarbaar iets is leze Richard Taylor's artikel "Purpose" in Paul Edwards Ed. "Encyclopedia of Philosophy". [517]


Waarheid

De uitdrukking "De eisch der waarheid is: onvolmaaktheid" is een zinnige en bruikbare maar - zie 1 zou M. toevoegen - niet geheel waar. In de wiskunde wil men bijvoorbeeld volmaakt geldige bewijzen, of althans redeneringen die daar betrekkelijk probleemloos naar hervormd kunnen worden, wat alleen niet gebeurt omdat dit goede wiskundigen toch wel duidelijk is hoe te doen. Kortom: De eis der waarheid is: adequaatheid aan haar onderwerp. [517]


Doel van menselijke kennis

De meeste mensen willen niet weten om het weten, maar om de doelen die ze met die kennis menen te kunnen bereiken. [517]


Wonder van liefde

Ik werd het eerst verliefd als zeven-jarig jongetje op een zeven-jarig meisje en kan me dat - vijfenveertig jaren later - nog steeds bijzonder goed herinneren o.a. omdat het zo verwarrend en intens was, en zo verschilde van al het andere waarin ik geïnteresseerd was. Immers: Ik was zeven, ik wist niets van sexualiteit, ik had geen zusjes, en ik speelde - als gebruikelijk - alleen met jongetjes. Maar daar stond ik desalniettemin, als zevenjarige tegenover een andere zevenjarige die mij als een wonder voorkwam, zonder dat ik wist waarom. [517]


Waarheid in verdichting

De reden dat "waarheid in poëzie" - laten we zeggen: In Shakespeare's toneelstukken, over menselijke ambities of in Lafontaine's fabels, idem - makkelijker is uit te drukken is dat daar geen directe empirische feiten gepresenteerd worden als waarachtig gebeurd, maar alleen overdrachtelijk ideeën. [517]


Geloof

Dit is één van de problemen met ieder geloof, religieus of politiek: De uitleg ervan is vrijwel altijd saai, lelijk, dom en vooringenomen. [518]


Doorsnee Amsterdammers

één van de dingen die men uit "Woutertje Pieterse" kan leren is dat de doorsnee Amsterdammer toen dom of onbehoorlijk was en een aansteller [519]


Waarachtig geloof

"- Gut, jufvrouw Laps, uwe moest eens maken dat uwe hier was, als-i komt. Hy schryft z'n receppies met 'n gouwe pen, en z'n koetsier heeft eene bruine beer om z'n hals..."

En hier hebben we emblemen voor de door bijna iedereen gehanteerde Gronden voor Waarachtig Geloof: Een autoriteit met erkende tekenen van autoriteit, geheel bestaand uit leeg vertoon van hoge sociale status - al is dat lege vertoon op zichzelf nodig om als dokter of andere autoriteit maatschappelijk te kunnen functioneren.

Maar dit zijn de gronden op basis waarvan de juffrouwen Pieterse en hun soortgenoten (talloos veel miljoenen) hun geloof en overtuiging kiezen - en ook de gronden waarop democratische verkiezingen gevoerd worden. (Zie 516) [519]


Hollandse eigenschappen

"Een kruienier mengt z'n suiker met wat anders, en dan moet ik kunnen uitrekenen hoe duur hy 't pond moet verkoopen, om geen schaê te hebben, verbeeld je eens! "

Dit is - merkt de scherpzinnige lezer ongetwijfeld op - waarachtig handelsrekenen. Hollanders hebben hier vanouds een groot talent voor en zijn dan ook een handeldrijvend volk sinds vele eeuwen. De typisch Hollandse eigenaardigheden die leden van andere naties ontwaren in het in Neerlandse ogen zo voortreffelijke Neerlandse volk zijn dan ook sluwheid in de handel, zuinigheid ("Dutch treat" = "de gastheer laat de gasten betalen") en dronkemansmoed (= "Dutch courage"). [520]


Opvoeding 2

Opvoeding en volwassen worden bestaan voor een aanzienlijk deel in leren zich anders voor te doen dan men feitelijk is, voelt en denkt én in het vergeten of onderdrukken dat men zich vervalst heeft tot een rol. Zie 74, 107, 136, 276, 423. [520]


Burgers

Burgerlijke zielen zijn opgetrokken uit vals fatsoen, gehuichel, domheid en bijgeloof [520]


Mannen, vrouwen en gevoelens

dat vrouwen gewoonlijk minder vergevingsgezind zijn tegen vrouwen dan tegen mannen (en mannen minder vergevingsgezind zijn tegen mannen dan tegen vrouwen). De reden zal zijn dat sexe-genoten elkaars spelletjes beter doorzien én minder misleid worden door uiteindelijk hormonaal bepaalde gevoelens. [520]


Menselijkheid

Het meeste dat werkelijk groot, menselijk en moedig is gebeurt dan ook niet uit welbewust overleg maar uit opwelling en karakter. [520]


Menselijke positie

"Ieder wilde wat gezegd hebben. Ieder wilde doorgaan voor 't middelpunt der gebeurtenissen die 'r werden verhaald."

Ook dit is nog steeds gebruikelijk want algemeen-menselijk. Ook is 't gewoon wáár dat ieder mens voor zichzelf het middelpunt van z'n hele universum is, zoals het ook gewoon wáár én behoorlijk wonderbaarlijk is dat ieder mens het gehele universum, voorzover ie dat aankan, moet construeren uit de paar pond grijze massa tussen z'n oren. [521]


Morele aandrift

het doorsnee fatsoen: Meedoen met de meute zonder te weten of willen weten waarom, alleen omdat het de meute is (en "if in Rome do as the Romans do"). [521]


Theoretische en praktische filosofie

Hier zijn trouwens mijn tabulaire definities van "theoretische en praktische filosofie":

Twee soorten filosofie

THEORETISCHE FILOSOFIE:

PRAKTISCHE FILOSOFIE:

Het streven naar een WARE, OMVATTENDE en SAMENVATTENDE theoretische conceptie van de werkelijkheid

Het streven naar een PERSOONLIJK RELEVANTE INTERESSANTE en INSPIRERENDE visie op leven en ervaring

zodat de criteria waarmee men de kwaliteiten van een theoretische filosofie toetst de volgende omvatten:

zodat de criteria waarmee men de kwaliteiten van een praktische filosofie toetst de volgende omvatten:

Theoretische filosofie moet:

Praktische filosofie moet:

  • gebaseerd zijn op feitelijk ware of testbare veronderstellingen; 
  • gebaseerd zijn op feitelijk ware of testbare veronderstellingen; 
  • aansluiten bij relevante wetenschappelijke bevindingen; 
  • gebaseerd zijn op intersubjectieve niet-persoonsgebonde ervaringen en procedures; 
  • nauwkeurig, consistent, coherent en logisch geldig zijn in haar argumentatie; 
  • zo waar en omvattend mogelijk zijn; 
  • relevant zijn voor de theorie- vorming. 
  • gebaseerd zijn op veronderstellingen die tot een interessante en zinnige levenspraktijk leiden; 
  • aansluiten bij persoonlijke wensen en eigenaardigheden; 
  • gebaseerd zijn op subjectieve persoonlijk relevante overwegingen, inzichten en ervaringen; 
  • overtuigend, goed geschreven en memorabel zijn in haar argumentatie; 
  • waarachtig lijken en praktiseerbaar zijn; 
  • relevant zijn voor de praktijk van het leven.

Ikzelf ben meer theoretisch dan praktisch, wat filosoferen aangaat. Met Multatuli was het omgekeerd. [522]


Lezers en schrijvers

Het grote verschil tussen de grote meerderheid van lezers en veel schrijvers is dat de lezers ofwel niets te zeggen hebben dat interessant is voor anderen om te lezen ofwel het vermogen missen wat ze te zeggen hebben goed te zeggen. [524]


Gebruik en misbruik

het feit dat al dat goed genoeg is om gebruikt te worden ook misbruikt kan worden. [527]


Waarheid, fictie en gissing

Het meeste dat geschreven wordt dat geen welbewuste fictie is en wel enigermate zinnig, is welbewuste gissing. [527]


Kunst

het doel van kunst uit het oog, dat in de eerste plaats vermaak is, en ook het middel van kunst: Welbewuste fantasie. [527]


Schrijven, denken en publiceren

Wat ik wel geloof is dat maar heel weinig mensen goed kunnen schrijven en dat maar heel weinig mensen goed kunnen denken, en dus nog minder mensen zowel goed kunnen denken als goed kunnen schrijven (en gelegenheid krijgen, en erin slagen hun talent te gebruiken, en gepubliceerd te worden, en gelezen, en begrepen ...). [527]


Goed schrijven

Er zijn overigens twee eenvoudige kenmerken voor goede schrijven: Wat goed geschreven is klinkt alsof het goed gesproken is en bevat memorabele uitspraken. Wie niet epigrammatisch kan schrijven in schijnbare spreektaal kan niet werkelijk goed schrijven. [527]


Doorsnee gruwelen

De meeste mensen zien tal van alledaagse gruwelijkheden, zotheden, domheden en onzin niet omdat ze niet in staat zijn de verschillende gegevens die ze in hun hoofd meedragen op het juiste moment zinnig met elkaar te combineren. [527]


Doorsnee Nederlanders

We zijn aangeland bij een tamelijk lang en bitter idee waarin Multatuli ingaat op de verschillen tussen hemzelf en anderen. Het kan beschouwd worden als een vervolg op de Ideen 399 - 404 in bundel 1.

M. geeft hier feitelijk als verklaring voor de door hem zo veelvuldig ondervonden Nederlandse "oneerlykheid, ontrouw, karakterloosheid." de invloed van de godsdienst op het karakter van de Nederlanders.

Ikzelf gis anders en bitterder: De grote meerderheid der mensen, inclusief Nederlanders, is niet in staat zelfstandig als individu te oordelen, denken en doen, uit welbegrepen eigen intellectuele en morele zwakte, en probeert zichzelf in leven en buiten problemen te houden door vrijwel voortdurend in vrijwel alles te doen alsof ie een braaf aangepast normaal persoon is. Zie 74, 136, 276 en 107, 423 en 447.

En de reden daar weer van is uiteindelijk Socratisch: Gebrek aan verstandelijke vermogens. [528]


Waarden en verontwaardiging

Maar verontwaardiging alleen is onvoldoende om tot doelbewust handelen te komen, en nog minder als de verontwaardigde ziet dat hij een tamelijk zeldzame en individuele uitzondering is tussen talloos veel miljoenen die ófwel profiteren van de misstanden die M. kritiseerde ófwel daar onverschillig voor waren. [528]


Ideeen en opgang

En wie opgang zoekt met Ideen zal in de eerste plaats dusdanig moeten schrijven dat anderen hem willen lezen. [528]


Excellentie

Wie werkelijk beter na kan denken of werkelijk uiterlijk fraaier is dan de zeer grote meerderheid weet dit van zichzelf en weet dit gewoonlijk vanaf z'n puberteit of adolescentie. En wie niet werkelijk beter na kan denken of niet werkelijk uiterlijk fraaier is dan de zeer grote meerderheid weet dit óók van zichzelf en weet dit gewoonlijk óók vanaf z'n puberteit of adolescentie.

Nu is de mens een sociaal zoogdier en sociale zoogdieren houden elkaar in een rangorde en pikorde door afgunst en egoïsme, en door iedereen te proberen te nivelleren tot het niveau van de doorsnee. Lees nu 107. [528]


De Natie

Een ding als "de natie" is geestloos, emotieloos, waardenloos en normloos - het is een abstractie.  [528]


Genieën en leiders

Een fundamenteel probleem hier is echter dat genieën zelden of nooit maatschappelijk leider worden en daar dan ook zelden of nooit geschikt voor zijn: Het leiden van grote groepen mensen vergt een ander soort karakter en andere vaardigheden dan het vinden van belangrijke ideeën of maken van grote kunst. (De politieke leiders die zichzelf aanprezen of lieten aanprezen als genie - Lenin, Stalin, Mao, Kim Il Sung, Ceausescu, om eens wat 20ste eeuwse voorbeelden te noemen - waren stuk voor stuk geen genieën maar dictators en handige politieke intriganten. En werkelijke intellectuele genieën in de 20ste eeuw - Einstein, Von Neumann, Feynman, Turing, Gödel, Erdös - hadden nauwelijks of geen politieke invloed of status. En inderdaad gingen de meeste van deze erkende genieën - desalniettemin - voor nogal vreemde (bijzondere, eigenaardige, gekke, moeilijke) individuen door.) [528]


Goed bestuur

Zowel de bekwame en karaktervolle mensen als de onbekwame en karakterloze mensen hebben eerzucht en zoeken baantjes, macht en status.

In dit verband: De beste manier om bekwame bestuurders te krijgen bestaat in vergelijkende examens. Wie velen wil leiden zou moeten aantonen daar redelijk objectief toe in staat te zijn door bewezen bekwaamheden en karakter, en niet door talenten als volksmenner or irrelevanties als een fraai uiterlijk. Eén reden waarom het Chinese keizerrijk zo lang in stand kon blijven is dat het in stand gehouden werd door mandarijnen - hoge bestuursambtenaren -  die zorgvuldig geselecteerd waren op intellectueel vermogen middels vergelijkende examens. [528]


Nederlanders en overwinnaars

Als ik het goed heb werd Jakarta ingenomen door de Hollanders mede doordat ze hun tegenstanders met stront bombardeerden. Het bittere voor M. is dat wat telt in de wereld vrijwel altijd de overwinnaars zijn en niet de middelen waarmee ze overwinnen. [528]


Leugenproza

Het fundamentele onderliggende probleem is dat "den reuzenstryd van ware heilige poëzie tegen 't leugenproza dat ons de wereld voor waarheid geeft." altijd gevoerd is door zeldzame individuen temidden van de grote meerderheid van onverschillige conformisten en egoïsten waar "de wereld" uit bestaat. [528]


Doorsnee aandriften

"Een hart dat waarheid zoekt? Ja! Weten, beminnen, geven... "

Maar voor de grote meerderheid lag en ligt het anders: Hun harten zoeken geen waarheid maar gerespecteerde leugen; ze willen niet weten maar zoeken een maatschappelijk aangepast geloof, en niet anderen beminnen maar zelf genieten van de voordelen die het zijn van een fatsoenlijk doorsnee-burger biedt, en niet geven maar een zo groot mogelijk deel van de maatschappelijke rijkdom en macht krijgen. [528]


Minimale aanname

Méér dan de aanname dat er iets is waarin mensen leven, voelen en denken en dat ze in staat zijn althans enigermate te begrijpen is niet nodig. [528]


Goed schrijvende wetenschappers

"On Growth and Form" is overigens samen met Richard Feynman's "Lectures on Physics" de best geschreven natuur-wetenschappelijke tekst die ik ken, en de geinteresseerde lezer kan de Revised Edition uit 1942 in de Dover Books vinden (Dover Books zijn uitstekende uitgaves van klassieke teksten van Dover Publications Inc., New York). Ikzelf vind 't interessant dat Thompson en Feynman zeer veel beter schreven dan de zeer grote meerderheid van literatoren, belletristen, journalisten etc. [530]


Ockham's scheermes

als men Ockham's beginsel aanneemt: "Entiae non sunt multiplicandur sine necessitatem", kort en vrij vertaald als: "Overbodige hypothesen dienen geschrapt". (William of Ockham was een scholastieke filosoof, theoloog en logicus, en bijzonder intelligent. En 't was hem ongetwijfeld duidelijk dat God een hypothese is waarvan de noodzaak van aannemen allerminst gegeven is.)

Het helderste argument voor dit beginsel komt uit de elementaire waarschijnlijkheidstheorie: Voor willekeurige P, Q: Als 0<pr(Q)<1 en 0<pr(P)<=1, dan is pr(P&Q)<pr(P). Ergo: Iedere extra aanname Q bij een theorie P vermindert de waarschijnlijkheid van die theorie. Daarom doet men er verstandig aan geen aannames te maken zonder noodzaak, of anders gezegd: alleen aannames te maken als men zonder die aannames het te verklaren feit niet kan verklaren. [530]


Godsbewijzen en wensdenkerij

Geen van die bewijzen houdt steek, of preciezer:

De zeer weinige bewijzen die wel steek houden bewijzen helemaal niets dat enigermate lijkt op de goden uit de theologie of de goden waar godsgelovers in geloven, voor vrezen, en met bidden en kerkgang hopen gunstig te stemmen.

Bovendien is het gewoonlijk zo - bijv. bij Aquinas - dat het weinige dat wel strikt bewezen wordt (uit zekere aannames, die niet hoeven gelden, maar dat laat ik hier terzijde), bijv. iets als "er was een begin van alles dat is" zodra dat bewezen is onmiddellijk, en zonder enig bewijs, wordt voorzien van alle attributen die God gewoonlijk heeft (oneindig, almachtig, alwetend, goed, persoonlijk).

Het is dus in beginsel heel terecht om gepretendeerde bewijzen te weerleggen.

Maar het fundamentele probleem blijft dat de zeer grote meerderheid van de godsgelovers, hoezeer ze ook beweren geïnteresseerd te zijn in bewijzen, in rationele argumentatie, en in consistentie van hun geloof met wetenschap, feitelijk niet geinteresseerd is in rationele argumentatie, maar in wensdenkerij met een schijn van redelijkheid.

En tegen wensdenkerij staat rationele argumentatie machteloos: Wensdenkerij kan alleen effectief bestreden worden (zonder wapengeweld) door de wensdenkers persoonlijk belachelijk te maken in hun wensdenkerij, door erop te wijzen dat ze voor hun favoriete geloof hele andere argumenten laten gelden dan voor alle andere zaken, zodat ze ofwel met twee maten meten, wat oneerlijk is, ofwel dom zijn. [531]


Doorsnee vermogens

Tertio, in mijn ervaring is "Wie er zegt: ,,dat gaat boven 't begrip der menigte'' liegt." gewoon onwaar. Dat spijt mij ook, maar 't is een hele veilige generalisatie uit de spreiding van mensen over schoolopleidingen en universitaire opleidingen dat hooguit 5%  "der menigte" in staat is een universitaire opleiding met behoorlijk succes te doorlopen. Dit maakt de andere 95% niet per se dom of onbekwaam, maar toont wel aan dat een groot deel van de wetenschappelijke kennis waarop de huidige beschaving gegrondvest is boven 't niveau ligt van de grote meerderheid van wie er gebruik van maakt en baat bij heeft. (De meeste mensen zijn veel meer doeners dan denkers - als de meeste dieren. "Most men are as fit to think as they are fit to  fly". Swift) [532]


Doorsnee aandriften

En 't is niet alleen gemakkelijker, maar ook veiliger, beter betalend en aangenamer om niets te doen wat afwijkt van wat de meerderheid doet. [532]


Doorsnee mensen

Er zijn maar héél weinig mensen die hun werkelijke morele begrippen ontlenen aan zichzelf, en niet aan hun groep of voorgangers. Voor de zeer grote meerderheid is "goed" wat Onze Groepsbelangen dient of Onze Leiders behaagt, en "kwaad" alles wat daartegenin gaat. Doorsnee mensen zijn hebben een totalitaire inborst, ook als ze voorgeven "tolerant" of "democraat" te zijn. [534]


Nederlandse politieke moorden

anno 2002 heb ik honderdvoudig herhaald gehoord, uit talloos veel monden van politici en journalisten, allen ongetwijfeld geleerd en niet bescheiden, dat de moord op Pim Fortuyn ... "de eerste politieke moord" zou zijn "in de Nederlandse geschiedenis" of "sinds Willem de Zwijger". Al die politici en journalisten hebben ook de moord op zo'n 116.000 Nederlanders van verondersteld "joods ras" tussen 1941 en 1945 vergeten. Of wellicht haben sie es nicht und nie gewuszt?! Met het geschieds"onderwijs" van de laatste 30 jaar is dat feitelijk heel goed mogelijk. [534]


Hollands bestuur

Dit zijn bepaald geen geringe verwijten: Onder Hollands bestuur vermoorde vrouwen en kinderen, en door het Nederlands leger vernielde en in brand gestoken dorpen - kortom, een bloedig bestuur door bewapende kruideniers met de bijbel in de ene en het zwaard in de andere hand. (Zie ook Multatuli's brief uit 1856.) [535]


Redevoeringen

 idee 533: "Et pourquoi parlez-vous donc?’ vraagde men aan Emile de Girardin". Multatuli hield van paradoxen, en ik ook. Natuurlijk is er iets paradoxaals in een redevoering waarin betoogd wordt dat redevoeringen geen nut hebben. Maar echt paradoxaal is het niet, vooral niet als "redevoeringen" begrepen wordt als "sommige redevoeringen" of "de meeste redevoeringen". [536]


Menselijkheid 2

" Ik (..) ben tot de overtuiging gekomen dat het Volk geen verbetering verdient. Men wil bedorven zyn. Men wil dat er geknoeid wordt, en gelogen, en gestolen."

Ja, ik vrees dat het hier in meerderheid op neer kwam. En als dit zo is dan was M.'s hooggestemde morele idealisme van het begin tot ondergang gedoemd - want temidden van een maatschappij waar gehuichel en conformisme de norm van doen en denken van de grote meerderheid is kon iemand als M. alleen gehoor vinden bij zeldzame individuen, en waarachtig begrip voor wat hem bewoog bij nog minder mensen.

Als de roeping van de mens is mens te zijn, dan is de grote meerderheid van de soort homo sapiëns doof voor die roep. [536]


Het goede willen

Het probleem is niet zozeer of mensen het goede willen, maar veel meer dat ze niet voldoende rationeel en redelijk zijn in het streven daarnaar, en zich te makkelijk conformeren aan de doorsnee, àls ze zich al niet in maatschappelijke omstandigheden bevinden waar afwijken van de norm levensgevaarlijk is, zoals feitelijk gebruikelijk in de wereldgeschiedenis, tot zover. [536]


Geestverwanten

eerder "geestverwanten" uit eigen geestelijke armoede dan uit welbewuste individuele kracht. [536]


Menselijk spel

Het is minstens tamelijk opmerkelijk dat de leden van een maatschappij van poseurs, rollenspelers en huichelaars - dat is immers het fundament van maatschappelijk zijn voor mensen: Meeliegen en meehuichelen met de meute, is het niet uit domheid dan wel uit eigenbelang - genot ontleent aan het aanschouwen van toneelspelers, en gedurende het spel bovendien een zekere mate van geloof aan hun voorstellingen.

Dit zegt veel over mensen, maar het voert te ver dit hier uit te diepen, afgezien van een verwijzing naar het fraaie gezegde van William Hazlitt: "No man is more himself than when playing a part." (Maar zie 618, bijv.) [538]


Samenvatting Multatuli

Wat hij in het citaat zegt is een goede algemene samenvatting van veel van wat hem dreef (zoeken naar kennis en eerlijk de waarheid spreken); wat er gebeurde (eerlijk de waarheid spreken over maatschappelijke misstanden); hoe daarop gereageerd werd (u schrijft zo mooi en bent zo kritisch dat we u doodzwijgen); en wat M. daarvan vond ('t is dezelfde karakterloze lafheid die ten grondslag ligt aan de meeste maatschappelijke misstanden). [539]


Religieuse moeilijkheid

Een probleem in iedere discussie tussen religieus gelovigen en ongelovigen of aanhangers van een ander geloof is dat de religieuse waarheden van de één behoren tot wat een ander voor waanzin houdt - of zou houden, als het geen religie was. En als Jezus niet de zoon van God was, dan waren er minstens diverse steekjes los aan hem, hoe goed z'n bedoelingen ook waren en hoe mooi hij ook gepreekt kan hebben. [539]


Maatschappelijke revolutie

Nee, dat is niet de juiste vraagstelling. Een aanzienlijk betere verwante vraagstelling is: hoe moeten de vele personen die schuldig zyn aan 't bederf van ons Volk worden verwijderd, zonder dat de maatschappij geruïneerd wordt en zonder dat vele schuldeloze personen geschaad worden? [539]

Excerpt uit commentaren van MM bij Ideen 2 B - 495 t/m 540      - Index 2B