Excerpt uit commentaren van MM bij Ideen 1 D - 385 t/m 447      - Index 1D


Inleiding:

Dit is het vierde en laatste bestand met excerpten uit mijn commentaren bij Ideen 1. Voor inleiding en uitleg, copyright etc. zie Excerpt 1 A.

Maarten Maartensz
Amsterdam
29 april 2005


Standsbewustzijn

Standsbewustzijn in een of andere vorm lijkt een algemeen-menselijke waarde die feitelijk samenhangt met het sociaal zoogdier zijn. Ieder behoort z'n plaats te kennen in de pikorde en zich daarnaar te gedragen, en wie dat niet doet wordt van alle kanten belaagd, en heet "onfatsoenlijk", "immoreel", "excentriek" of "gek". [386]


20e eeuw

Het totale gebrek aan geluidsopnamen en foto's en films uit het begin van de 19e eeuw en daarvůůr is bijzonder jammer. Een belangrijk historisch verschil tussen de 20ste eeuw en alle voorgaande, was het alleen geschiedkundig, is dat de 20ste eeuw de eerste eeuw is die enigermate levensecht gedocumenteerd is in geluid en film. [386]


Gibbon en de Christenen

Dit slaat op het grote mysterie van de transsubstantie - de bijzonder eigenaardige maar hoogst Christelijke aanname dat de Here Jezus deel uitmaakt van 'n ouweltje, en dat een goed Christenmens z'n God minstens eens per week dient te kannibaliseren. De hiermee samenhangende vragen zijn in de twintig eeuwen sinds Christus' dood bijzonder vaak en gewoonlijk zeer vervelend - zelfs indien scherpzinnig - bediscussieerd, en eindigde met enige regelmaat op een brandstapel of in een martelkamer. Een geheel niet vervelende en hoogst amusante samenvattting van deze en dergelijke kwesties wordt gegeven door Gibbon's ("Decline and Fall of the Roman Empire"). Dit dateert uit de 18e eeuw, maar is zů scherp dan ook een auteur van tegenwoordig grote problemen zou hebben het gepubliceerd te krijgen bij een uitgever, ťn grote problemen indien z'n meningen bekend zouden raken onder de ware gelovigen van Christelijke of Islamitische huize (want ook de profeet Mohammed was niet geliefd door Gibbon).

Ik begrijp dat M. dit in z'n laatste levensjaren in zijn boekenkast had staat maar dat hij het niet om door te komen vond. Dat is erg jammer, en mij gebeurde hetzelfde op m'n 25ste, want wie aan Gibbon begint moet een grote verzameling Romeinse keizers verstouwen en moet ook wennen aan Gibbon's proza, dat afstandelijk ironisch is i.v.m. het gevaar van vervolging, maar ook bijzonder goed is. 

Er zijn goede uittreksels van, zoals een door D.M. Low, maar de volledige editie inclusief de vaak zeer fraaie voetnoten is het best, en de lezer kan dan vinden dat wat Gibbon over het Christendom en Islam durfde te schrijven in de 18e eeuw erg ver ging, en zeer gedurfd en moordend satirisch was. [387]


Religie en taalgebruik

wat de vraag aangaat "Lieve menschen, moet het dan juist hebreeuwsch wezen of plat-grieksch, wat u aantrekt?": Ja, wel degelijk. Opzettelijk gezocht mysterie, gewild duister taalgebruik en onzinnige rituelen zijn niet alleen een wezenlijk deel van het verlangen naar religie in de doorsnee mensenziel - ze zijn er de kern en, zogezegd, de ziel, het wezen van. Het is met opzet gebakken lucht - flatus voci - geserveerd met Latijnse, Griekse of andere valse saus om het begrijpen onmogelijk en het mysterie nog groter te maken. Wie de meerderheid van de mensen van iets wil overtuigen doet dat het best door ze met een serieus en waardig gezicht volkomen onbegrijpelijke onzin te vertellen, want die is voor het doorsnee gemoed respectabeler, interessanter, geloofwaardiger en aanbiddelijker dan een waarachtige verklaring (die bovendien 't nadeel heeft meestal gedeeltelijk - rationeel en empirisch gefundeerde - gissing en gedeeltelijk niet spectaculair te zijn). [387]


Bijgeloof

Jomanda's zijn van alle tijden, net als domoors. [389]
 


Quasi-inzichten

"Ik sech maar, as Chot 't wil, d'n mŰ-je beruste, d‚-sech ik!"

Dit is ťťn van die kwasi-inzichten waar de ware gelovers van allerlei geloven zoveel gemoedsrust en geluk aan schijnen te ontlenen. [389]
 


Hollandse gezelligheid

Hollanders menen dat hun samenzijn door iets echt Hollands gezegend wordt dat zů bijzonder eigenaardig en uniek zou zijn dat het onvertaalbaar zou zijn in enige andere taal: "Gezelligheid". Als Hollander die daar van mee kan spreken kan ik getuigen dat het hier door Multatuli geschetste een heel adequate samenvatting is van de gebruikelijke gezelligheid genus Neerlandicus - die dus vele geslachten geteisterd heeft. (Een deel van de waarachtige Hollandse gezelligheid is het nauwkeurig toezien van alle gezellig verzamelden dat elke aanwezige "guhwoon doet want dan doejuh al gek guhnoeg". Heerlijk!) [389]
 


Kitsch en kunst

Er zijn nogal wat Nederlandse romans gepubliceerd geheel geschreven in zogenaamd dialect, maar uiteindelijk behaagt dit alleen dom volk, dat van hetzelfde niveau is dat huilende zigeunermeisjes als beeldende kunst in de eigen huiskamer ophangt: De waarachtige liefhebbers van echte edelkitsch. (Overigens: Kitsch is kitsch omdat het zo overdreven nadrukkelijk is. Wat huilende zigeunermeisjes zijn in de beeldende kunst zijn Andrť Hazes en de Zangeres zonder Naam in de muziek: Even subtiel als een verkrachting.) [390]
 


Bij wijze van spreken

ik wilde eigenlijk iets opmerken over het "zeit-i".

Ik ben namelijk opgegroeid in de Amsterdamse Kinkerbuurt, en ook mij was dit als kind een plaag:

Hordes volwassen vrouwen die overal van hun ervaringen verhaalden met een eindeloos "en toen segt suh en toen seg ik, seg ik ... nauw seg ik, ik seg maor so seg ik dattume allamoal kenne segge wattumuh willuh seg ik maor, want seg ik, asdat je foor un duppie chubooruh bin seg ik dan wor-je dus fan se nůůůit nie un kwarretje, wou ik maor segge dus, maor toen segt sij, seg ik ..." Ectetera ad nauseam.

De oorzaak is verregaande stompzinnigheid, alleen geŽxcuseerd door de onvrijwilligheid ervan, en zegt - indirect - iets over het nut van het algemeen kiesrecht, "met name dus" voor politici. [391]


Nederlandse aanspreekvormen

"- En uwť ook, juffrouw Mabbel, en uwť, juffrouw Laps, en uwť, juffrouw Zipperman, en jy, vrouw Stotter... wat denk jelui allemaal wel dat je bent? "

Merk juffrouw Pieterse's subtiele onderscheid in aanspreekvormen op. Dergelijke subtiele onderscheidingen bestaan nog steeds in 't Nederlands. Zo ben ik in vrijwel alle winkels gedreven door Amsterdamse middenstanders ca. 2000 een "u" voordat ik betaald heb een "je" na betaling. Dit gaat kennelijk als automatisme, en toen ik er eenmaal op lette gold dit in mijn geval in minstens 90% van mijn aankopen bij middenstanders. [391]


Kwaad

Toch is DE grote aantrekkingskracht van alle onfatsoen dat 't bestaat omdat het - zus of zo - lekker is. ("Video meliora proboque; deteriora sequor." - het goede zien en toestemmen en het slechte doen is immers gewoonlijk de makkelijkste, veiligste, populairste en best betaalde weg.) [391]


Hollanders

een geest die verdiende Hollands te heten als ie niet zo "menschlich-allzu-menschlich" was. [392]


Doorsnee-mensen

Doorsnee mensen beschouwen zichzelf en andere mensen niet als individuen, maar als partij-gangers - als deel van de groep waar ze toe zouden behoren, aansprakelijk voor alles wat alle leden van de groep zouden hebben gedaan of nagelaten. Dit is ook de basis van ethnisch en racistisch "denken": ServiŽrs menen te weten dat "Kroaten" niet deugen, omdat het immers Kroaten zijn; Kroaten menen precies even goed dat "ServiŽrs" niet deugen omdat het ServiŽrs zijn, enzovoort enzoverder: Joden en Palestijnen; Protestanten en Katholieken; blanken en zwarten ... het verhaal is overal hetzelfde, want hierin zijn doorsnee mensen van ieder geloof, ras of geslacht elkaar geheel gelijkwaardig: Ze zijn bijzonder goed in het elkaar naar het leven te staan vervuld van partijtrouw, geloofstrots, racistische "identiteit" of nationalisme. [392]


Waarheid

"Allen waren opgestaan en wilden vertrekken. ĎMen kon veel verdragen, maar dŗt niet.í "

De scherpzinnige lezer heeft ongetwijfeld al opgemerkt dat wat men niet kon verdragen de strikte en stipte waarheid was. [392]
 


Oxymoronistisch proza

Hier begint een tamelijk lang idee waarvan ik vrees dat de meeste nu levenden het "overdreven" zullen vinden. Dit is echter een misvatting, die in de dagen waarin ik dit schrijf makkelijk te illustreren valt met citaten van de "priester-dichter" (schrijft de pers, al is de man noch priester noch dichter) Huub Oosterhuis, die geroepen was de lijkrede op Prins Claus te houden.

Ik citeer het begin van deze overdenking uit de NRC, letterlijk zoals ik deze zelf op de radio hoorde:

"Deze geboren vreemdeling op vijandelijke bodem getogen, tenzij van fonkelende zonen, neven, uitgelezen schonen, toont hij zijn wonden spreekt zijn woorden deze dichter zonder landstaal deze blanke zwarte blanke oudere broer van miljoenen deze geboren koning.

Zwart als git wordt het licht - loodzwaar hangen de wolken - iedere helling te steil, ach olijven je smaakt me niet meer: dat is hem overkomen."

Bent u er nog, lezer? Nu, verder dan met Multatuli's overdenking van het valse theologenproza van zijn tijd! Het is even doorbijten, maar ik zal u ook vergasten op nůg zo'n stichtelijk Oosterhuis-citaat, zo mogelijk nog duidelijker dan het bovenstaande, zodat uw weg verlicht blijft door een modern priester-dichter-theoloog (zoals de kranten deze ontrokte ex-JezuŌet, gescheiden familie-vader, en gruwelijke Politiek Correcte Kerkgezangen bij elkaar rijmelende opperschijnheilige betitelen: Wawelaar is niet dood, hij leeft nog steeds!).

Overigens: Dit valse priester-proza is heel welbewust gecomponeerd uit oxymorons. De techniek voor dergelijke sprekers tot de gemeente van gelovigen is als volgt: Trek een stichtelijk gezicht. Schaf jezelf een ethische galm in de stem aan, en ontwricht je grammatica. Vlei je gehoor - en verhaal ze vervolgens met een stalen smoel van goddelijke vierkante cirkels op zwarte schimmels die zwijgend spreken over de goddelijke mirakels van duister licht verhaald door zwarte blanken onder loodzware wolken en lelijk verfraaid door verdere oxymorons. Het resultaat, afgezien van een enkel jongetje dat verbaasd uitroept dat de keizer geen kleren heeft, zal bewondering, vreugde, dank en beloning zijn. Mundus vult decipi - en de Oosterhuis-achtige oplichters en bedriegers floreren daar al eeuwen bij. [394]
 


God in z'n goedheid

Helaas heeft het de Heer in z'n onbegrijpelijke wijsheid en goedheid behaagd per Multatuli minimaal 15 miljoen dominees Klesmeyer in leven te roepen. Als God niet zoveel van domme mensen hield waren er veel minder van. [394]
 


Totalitaire doorsnee

"Er is namelyk 'n aanvang gemaakt met het verbranden van alle in onze handen vallende personen die zich verstouten langer of korter te zyn dan onze burgemeester.
De behoefte aan dezen maatregel werd sedert lang gevoeld, maar de onwil van eenige buitenmatige personen heeft ons tot-nog-toe weerhouden gevolg te geven aan de algemeene billyke wenschen des volks, en de eerste beginselen van tucht, orde, godsdienst, deugd en fatsoen.
"

Wie dit "overdreven" vindt overdenke Hitler's concentratiekampen, Stalin's goelags, en Mao's culturele revolutie: Zo zijn mensen! [394]
 


Kern religieus geloof

 "Wy dorsten naar het brood van de onbevatbare geheimenissen"

Dit is de kern van alle religieus geloof: Het aannemen van een mysterie - dat niets verklaart, niet te vatten is, en opgevoerd wordt alsof het zeker en waar en evident is. [394]
 


Jezus' preken

Feit is dat het Nieuwe Testament zo'n 30 ŗ 35 jaar nŠ Jezus' dood gecompileerd werd, zodat het inderdaad aan een Godswonder grenst als er meer dan enkele woorden van zijn preken letterlijk overleverd zijn. [394]
 


Voegwoorden

"Weg van ons, gy wereldsche wysheid die knagen wilt aan onze zaligmakende voegwoorden!"

Feit is ook dat vrijwel alle logische redenering rond voegwoorden draait, zoals: "en", "of", "als" en overigens rond "niet", "alle" en "sommige".  [394]
 


Politiek Correct feministisch

Mijn en Multatuli's lezers uit later eeuwen zullen het gelukkig niet weten, maar tussen 1980 en 2005 was er geen academische tekst bedoeld voor de Amerikaanse markt waarin niet alle persoonlijke voornamen vrouwelijk waren gemaakt, want dit was Politiek Correct - geheel volgens het recept van Multatuli's idee 374. [394]
 


Religieus bedrog

dat Neerlanders zich nog steeds gewillig en trots in horden laten bedriegen en voorliegern door Wawelaars, Oosterhuizen, Knevels en overige windbuilen en praatjesmakers, exact volgens het recept dat al 25 eeuwen werkt: Pretentieuze duisternis voorgedragen met een stalen smoel door farizeeŽrs aan een gehoor dat in meerderheid niet behoorlijk kan denken, en dat ook niet wil. [394]
 


Domheid en geschiedenis

Er zijn veel meer tragen van geest dan niet-tragen van geest. (Was het anders dan was de gehele menselijke geschiedenis anders.) [395]
 


Menselijke verhoudingen

Alle menselijke verhoudingen zijn persoonlijk. Dit is een tamelijk wezenlijk feit over mensen: Ze kennen elkaar niet werkelijk indien ze elkaar niet feitelijk ontmoet hebben, en belangrijke transacties van allerlei soort worden dan ook bij voorkeur van aangezicht tot aangezicht uitgewerkt. [396]
 


Nederlandse poŽzie

Vrijwel alle Neerlandse poŽzie die ik onder ogen kreeg was lelijke aanstellerij, kennelijk geschreven voor en door mensen zonder verstand met een hevige aandrift hun onbegrip in onbegrijpelijk slecht Nederlands te delen met gelijkbegaafden. (Er zijn zeldzame uitzonderingen op deze gulden regel ter interpretatie van Nederlandse PoŽzie, als drs. P. en Kees Stip, maar hun proportie is - schat ik - nog kleiner dan de proportie van goede en intelligente mensen onder mensen.) [398]
 


Denkende mensen

En het is waar "dat er menschen bestaan die van hun jeugd af zich bezighielden met denken" en dat dit zeldzaam is. Ik kan dit getuigen uit eigen ervaring, want ik ben ook zo iemand. Mijn schatting is dat dit hoogstens 1 op de 10.000 mensen overkomt, door genetisch toeval. (In dit verband: "As men go, one in tenthousand is honest" - Shakespeare. En de bedoelde zin van "honest" zal zijn: Eerlijk en redelijk.) [400]
 


Mensheid

bedenk dat de zeer grote meerderheid voor zichzelf leeft, en nauwelijks in werkelijke kennis geÔnteresseerd is: "Stupidity and egoism are the roots of all vice." (Buddha) [400]
 


Multatuli's Ideen

Ik gis dat er de afgelopen 140 jaar niet meer dan zo'n 10.000 volledige Ideen - alle 7 bundels - gedrukt zijn. De exemplaren die ik tweedehands kocht en voor mijn editie van de Ideen gebruik waren grotendeels niet opengesneden, en dus niet gelezen. De Ideen zijn nooit eerder behoorlijk gerecenseerd of besproken. Multatuli's klachten over het onbegrip van z'n Ideen en overig proza zijn dus volkomen terecht. (Voor wat cijfers zie M.'s nawoord bij Ideen 3.)  [400]
 


Menselijke kwaliteiten

En mij dunkt dat de hoofdoorzaken van geestelijke bekrompenheid niet aan de omgeving liggen maar ... aangeboren zijn, ongeacht ras of geslacht, uiteraard.

Dat mag een hard oordeel zijn, maar biedt ook enig soelaas:

De mensen zijn of doen weliswaar in meerderheid slecht, maar ze zijn of doen slecht uit domheid en ideologische verblindheid en vooringenomenheid, en door het misbruik dat van ze gemaakt wordt door hun leiders en voorgangers, en niet direct uit vrije keus. Ze kunnen gemiddeld niet vťťl beter dan ze doen en dan ze  opgevoed zijn - en handelen bijna altijd volgens de lokale zeden, naar vermogen, uit conformisme en angst om af te wijken. Verder zie 423. [401]
 


Menselijke creativiteit

De menselijke creativiteit, die uitdrukking vindt in zowel wetenschap, wiskunde en kunst als in tal van religieuze en politieke waanideeŽn is een complexere vorm van de natuurlijke creativiteit die zich manifesteert in de evolutie van soorten en in het gedrag van dieren, als het bouwen van nesten. En alle vormen van creativiteit laten zich herleiden tot vormen van spelen[401]
 


Vulgus

Mundus vult decipi ongeacht leefomstandigheden - en dat geldt zeker voor vulgus. En vulgus (zeg: "ordinaire mensen") bestŠŠt - en kan er niets aan doen de meerderheid te zijn, en niet geboren te zijn met enig eminent menselijk talent of aandrift tot mede-menselijkheid tegen niet-groepsgenoten: Niemand wordt geboren uit eigen vrije keus, en al helemaal niet met het palet van gebreken en mogelijke talenten dat 'm kenmerkt. [401]
 


Stuiveling en Multatuli

Er is vrijwel geen idee van Multatuli afgedrukt in de VW dat ook maar enigermate overeenkomt met de door Multatuli zelf gewenste en verzorgde redactie. Ikzelf kan hier alleen een psychiatrische verklaring voor vinden, want het zou zeer veel makkelijker geweest zijn voor Stuiveling c.s. om de uitstekend en door Multatuli en z'n uitgever Funke zeer zorgvuldig en goed verzorgde uitgaves over te drukken in de VW. In plaats daarvan besteedde Stuiveling c.s. diverse - naar men mag aannemen: welbetaalde - jaren aan het zorgvuldig verminken van de tekst van Multatuli's en Funke's fraaie en goede uitgave. [402]
 


Doorsnee begaafdheid

O gy zelfgeschapen bochels... Ik noem jullie maar zo om de kronkel in jullie geesten zichtbaar te maken, die jullie er zelf ingelegd hebben uit domheid, lafheid en eigenbelang: Feitelijk zijn jullie fysieke ruggen meestal even huichelachtig recht als jullie geesten krom, achterlijk, lui en dom zijn.

En feitelijk hebben jullie een prachtig-waarachtig excuus voor jullie domme genotvolle wreedheden tegen alles wat anders is dan jullie eigen doorsnee of leiders: "Wij kunnen niet beter, willen niet beter, doen niet beter, en durven niet beter omdat wij daar te dom en laf voor zijn geboren en getogen."

Want - O Neerlanderthaals akademisch opgeleid intellectueel talent, waarvan slecht een klein percentage mij zal lezen, wat nog altijd vele malen groter zal zijn dan de niet-akademisch opgeleiden, die aan mijn niet over foeballe, sex, of media-persoonlijkheden gewijde proza, vol van veel te lange zinnen met al te ongebruikelijke woorden en ongekende onbegrepen gedachten al helemaal geen boodschap hebben:

De fundamentele reden van de vele gruwelen in de menselijke geschiedenis is het gemiddelde niveau van uw medemensen, dat intens-waarachtig Bijbels-gruwelijk is, zelfs als de Bijbel van begin tot eind leugen is. Zie verder mijn verhandeling n.a.v. Mencius. [403]


Multatuli en manische depressiviteit

Overigens lijkt het mij nogal waarschijnlijk dat Multatuli manisch depressief was - dus in aanzienlijk extremer mate dan gewone mensen emotioneel heen en weer bewegend tussen "himmelhochjauchzend" en "zum Tode betrŁbt". Hier is redelijk veel goede evidentie te vinden in de VW, terwijl Piet Spigt materiaal verzameld heeft waaruit blijkt dat M. verreweg het meeste in de herfst schreef, wat ook goede evidentie is. (Zie Spigt's "Keurig in de contramine").

Hijzelf merkt ook ergens op dat waar andere mensen gewoonlijk tussen 40 en 60 graden dobberen, hijzelf tussen de 10 en 90 graden heen en weer gaat, en dit lijkt geheel juist. En verder zegt hij op tal van plaatsen, zowel in z'n gepubliceerd werk als in z'n persoonlijke correspondentie, dat zijn schrijven sterk afhankelijk is van z'n stemming.

Overigens is het moeilijk dit helder en precies te krijgen, omdat het hele begrip manische depressiviteit in M.'s tijd niet bestond. De begrippen "melancholisch" en "mercuriaal", inclusief de verwantschap daartussen was wel bekend, en M. had een zekere mate van zelf-begrip dat zijn stemmingen heviger waren dan van andere mensen en was zich geheel bewust dat hij alleen behoorlijk kon schrijven als hij in een behoorlijke stemming was - wat vaak niet zo was, en na 1875 vrijwel nooit. 

Welke invloed M. manische depressiviteit op z'n leven en persoonlijkheid had is moeilijk te zeggen, al zal het zeker behoorlijk veel met zijn omgang met geld, met z'n goklust en z'n alias ("ik heb veel geleden; ik heb veel gedragen") te maken hebben gehad, en met z'n vermogen bij gelegenheid bijzonder veel in bijzonder korte tijd te presteren, en bij andere gelegenheid langdurig niets uit z'n handen kon laten komen.

Ook is het zo dat buitenproportioneel veel kunstenaars manisch depressief zijn geweest, terwijl het heel wel mogelijk is daar een betrekkelijk normaal leven mee te leiden.

Misschien is het hier ook de plaats om iets op te merken over de regelmatig verkondigde mening dat Multatuli "gek" was. Mij dunkt dat hij geniaal en daarbij manisch depressief en bijzonder zenuwachtig was (zijn goede vriend en bewonderaar Mansholt is over dat laatste behoorlijk duidelijk over in tekst opgenomen in de VW). En verder was M. veeleisend, hoogmoedig en driftig, maar ook zeer hulpvaardig, vriendelijk en voorkomend en in het geheel niet normaal en niet gemiddeld, in zeer veel opzichten.

Dit alles meewegende: "Gek" in enige psychiatrische zin was Multatuli naar mijn inschatting (die redelijk geleerd is over o.a. dit onderwerp) zelden of nooit c.q. alleen gedurende korte perioden, als vrijwel ieder mens. (De voornaamste gekheden hangen samen met Multatuli's verhouding met z'n zoon, die slecht was.)

Werkelijke genieŽn zijn nu eenmaal verschillend van andere mensen ťn bovendien altijd zowel individueler als meer gedreven. (En "ongewoon" en "afwijkend" betekent alleen "gek" volgens de - dommocratische - Neerlandse meerderheid van conformistische achterbakse fatsoensrakkers en meelopers.)

Het is dus zowel zeer moeilijk zijn "gelijken" aan te geven als - daarom ook - misleidend. Maar er zijn interessante parallellen met Mark Twain. [404]
 


Het Nederlandse volk

Ik vermoed dat de gevolgen van een en ander, en van de voeding en overige omstandigheden, althans enigermate helder traceerbaar zijn in medische statistieken. "Het Nederlandse Volk" van 1860 moet vergeleken het idem van 2000 een nogal opvallend armzaliger, ongezonder en lelijker volk zijn geweest.

Fysiek is er veel verbeterd; intellectueel en moreel is er veel hetzelfde gebleven. De meeste vooruitgang in menselijk opzicht is kennelijk te danken aan technologische vooruitgang. [405]
 


Menselijke doorsnee

Ik leg de reden uit in mijn commentaar bij 74: De meeste mensen zijn zo weinig zelfstandig en intelligent dat ze zich in een wereld van poseurs, leugenaars en bedriegers alleen overeind menen te kunnen houden door zich tot poseur, leugenaar en bedrieger te maken.

Wie afwijkt in uiterlijk of gedrag van Ons en geen evident voorbeeld van gesundes Volksempfinden is loopt groot gevaar mishandeld te worden door de doorsnee, wherever, whenever, want zo zijn mensen. [405]
 


Wensen en werkelijkheid

een geheel menselijke fout, die bovendien niet te vermijden is, althans voor mensen. Immers, wensen en dromen staan vaak geheel los van werkelijkheid of realisatie-mogelijkheden, en hebben daar als product van fantasie ook weinig mee van doen.

De fout ligt dan ook niet in het hebben van onmatige, onrealistische, onpraktische of anderszins niet te bevredigen wensen, maar in het verwarren van wensen en werkelijkheid. [407]
 


Denken en spelen

Jeu d'esprit. Alle denken berust op het spelen met mogelijkheden. [408]
 


Creatieve fantasie

Zeg: De creatieve fantasie in dienst van de rede. [410]
 


Middelmaat

Eenieder kan niet mťťr zien dan de scherpte van z'n zintuigen en denkvermogen aankan, en de menselijke middelmaat ziet en begrijpt alleen dingen en mensen van middelmatig formaat - en eist bovendien gewoonlijk (in Neerland) dat iedereen zich voegt naar de doorsnee: "Doe maar chuwoon dan doejuh al gek guhnoeg!". [411]
 


Oxymorons

Voor priesterlijk-theologisch-dichterlijke illustraties opgetrokken uit opzettelijke taalfouten zie mijn commentaartje op de Grote Moderne Neerlandse Denker-Dichter-Priester Oosterhuis: 394.

In dit verband: Wat ik opmerk is natuurlijk in het geheel niet nieuw en ik lees in R. Crawshay-Williams's "Russell Remembered" het recept van Crawshay-Williams's vrouw:

"Elizabeth's recipe was for producing profound and purple writing: it consists of pairing off words whose meanings are contradictory - pride/humility, doubting/faith etc. This will be found to give an instant purple tinge to statements, while the profundity is supplied by the fact that it can mean all things to all men." (p. 70)

De enige reden om dit citaat te geven is te onderstrepen dat iemand als Oosterhuis een geheel welbewuste en opzettelijke leugenaar is: "Heer vergeef hen want ze weten niet wat ze doen" is hier geheel niet van toepassing. [413]
 


God's ondoorgrondelijkheid

het uiteindelijk verweer van de gelovige zal ongetwijfeld zijn dat god's wegen ondoorgrondelijk zijn (waarmee hij in feite toegeeft niets te weten van wat ie beweert te weten). [413]
 


Multatuli en geloof

het is ongetwijfeld waar dat Multatuli meer dan enig ander Nederlander deed om het religieus geloof te bestrijden. [414]
 


Godsgeloof

Dat er geen god is; dat de begrippen van god verward, logisch strijdig en onzinnig zijn; dat een enigermate zinnige god geen "dienst" van z'n schepselen zal verwachten en meer neemt niet weg dat iemand naar eer en geweten kan handelen naar wat een ander als fictie, onzin, bijgeloof of waanzin voorkomt. Maar het is wŤl waar dat eerlijk ongehuicheld geloof vťťl minder vaak voorkomt dan gepretendeerd wordt, als met veel zaken. [415]
 


Godsgeloof en zelf

het is ook waar, en interessant, dat de gebruikelijke godheid in alle geloven een persoon is. Dit ondersteunt niet het geloof in een god (dat de meeste mensen kleuren zien bewijst ook niet dat er kleuren zijn, en alleen dat er overeenkomstige ervaringen, ideeŽn en representaties van de de natuurlijke werkelijkheid zijn, waar we bijna allemaal menen deel van te zijn, ongeacht de veronderstelde oorzaak van het bestaan van de werkelijkheid), maar maakt wel aannemelijk dat godsgeloof een soort projectie van het menselijk zelfbegrip is, dat persoonlijk is. [415]
 


Religieus probleem

Dit is inderdaad een fundamenteel probleem met vrijwel ieder Godsgeloof: Waarom het de schepper in z'n onmetelijke almacht, alwetendheid en goedheid behaagd heeft de meeste van z'n schepselen op te schepen met een vals geloof? Met het risico levend verbrand te worden door waarachtige gelovers van andere valse geloven, die menen daarmee hun goddelijk schepper te plezieren? [416]
 


Openbaringen

ik ben het met M. eens dat de verondersteld almachtige, alwetende en goede god uit de bijbel wel bijzonder zuinig is in het zichzelf openbaren - en dat de zeldzame openbaringen waarin hij betrokken zou zijn vťťl meer weg hebben van gekte dan van god.

Maar dan is Multatuli's vraag waarom die christelijke opperheer zich niet openbaart aan eerlijke zoekers gerechtvaardigd, en ook de conclusie dat een dergelijk heer die zich niet openbaart aan eerlijke zoekers veel waarschijnlijker niet dan wel bestaat. Dan resteert deze uitweg voor gelovers: "De wegen des Heeren zijn onbegrijpelijk". Het antwoord daarop is dat aan wat onbegrijpelijk is geen konklusies kunnen worden verbonden anders dat dat het onbegrijpelijk is. [416]
 


Echte wetenschap

Echte wetenschap is bedreven en bedacht door een heel kleine minderheid van de mensen die bestaan hebben. En als mensen in kennis geÔnteresseerd zijn dan meestal in toepassingen van bestaande kennis die geld oplevert. [417]
 


Spelen

omdat het mij (en Huizinga: 'Homo Ludens' = 'De spelende mens', de titel van ťťn van Huizinga's latere boeken) lijkt alsof het meest creatieve, zinnigste en aangenaamste menselijk doen uit spelen bestaat. [417]
 


Doorsnee

"Dit Idee is voor uitbreiding vatbaar, maar ik heb geen tyd, en noodig den lezer uit eens te berekenen wat-i al zou hebben kunnen doen, uitvinden, bewerken, tot-standbrengen, als men hem niet van jongs-af had geplaagd met buitenÔssigheden."

"The proof of the pudding is in the eating". Wel - laat ons eens zien wat de talloos veel miljoenen in Nederland die niet "van jongs-af" zijn "geplaagd met buitenÔssigheden" tegenwoordig "doen, uitvinden, bewerken, tot-standbrengen". Antwoord: Ze zijn rijker, gezonder beter opgeleid en voorzien van meer mogelijkheden en minder dwang dan bijna ieder ander in de totale wereldgeschiedenis. Wat ze in grote meerderheid doen en willen met die vruchten van beschaving is dit: Ze kijken gemiddeld 25 uur per week TV - de fantastische leugens van anderen, gericht aan het grootste en domste segment van de doorsnee, meestal op kruishoogte - en leggen zich overigens toe op voetballen en zuipen, en doen zo mogelijk weinig of niets anders en willen ook weinig of niets anders, behalve meer voetballen, meer zuipen en meer geld.

Voor wereldverbeteraars is dit wat bitter, of - wie weet - enigszins ontnuchterend, en er is ook een excuus en een wijze les. Het excuus is dat de mensheid in doorsnee zelden veel beter of veel slechter doen dan hun aangeboren aanleg ze toestaat, en de wijze les is dat het dus geen zin heeft de doorsnee te trachten te bewegen een betere wereld of een betere mens te trachten te maken: Het ontbreekt ze aan de vermogens, de wil, de daadkracht en het inzicht.

Dit is geen pleidooi het wereldverbeteren op te geven, maar wel dat vooral te trachten te doen door de wetenschap verder te ontwikkelen. Echte wetenschap immers laat zich toepassen in technologie, en een betere technologie geeft betere middelen menselijke doelen te verwerkelijken. En voor goed en kwaad zie 423, 817 en 855. [417]
 


Kerkgangers

"Wanneer men in de kerk zich inderdaad bezighoudt met de vertellingen die daar worden uitgekraamd, is 't onmogelyk nuchter thuis te komen. "

ALS men voldoende verstand heeft om in verwarring of bedwelming te geraken door evidente verbale onzin, onmogelijkheid, wensdenkerij en waanzin. (Zie 394!)

Conclusie: Omdat dit feitelijk maar zelden voorkomt heeft de doorsnee kerkganger niet voldoende verstand om zichzelf te bevrijden van de ideologische onzinnigheden, onmogelijkheden, illusies en inconsistenties waaraan hij zich blootstelt. [418]
 


Mensen en waanleren

Het grote voordeel voor de drager van een gemiddeld (of nog slechter verstand) is dat ie nauwelijks verward, ontsteld of bevreemd kan worden door enige vorm van evidente waanleer - zolang die maar uitgedragen wordt met een een uitgestreken gezicht door z'n eigen voorgangers in z'n eigen gemeente. Sterker nog: De grote meerderheid der gewone gelovers zal met trots en toewijding uitdragen dat 1=3 als de pastoor dat wil (zoals letterlijk honderden miljoenen katholieken) of dat 2+2=5 als de partij dat wil (zoals letterlijk honderden miljoenen communisten), en zichzelf bij dat uitdragen van lokaal geprezen waanzin voorkomen als een bijzonder voorbeeldig en goed mens.

En hier liggen twee fundamentele samenhangende menselijke problemen: De doorsnee domheid en de gebruikelijke daardoor instand gehouden ideologische - religieuze en politieke - waanleren.

Overigens is een interessant feitje over deze problemen dat de grote meerderheid het hier mee eens behoort te zijn: Volgens iedereen, van welk geloof, politieke overtuiging of wereldbeschouwing ook, moet gelden dat de meerderheid van de mensen zich vergist over fundamentele menselijke vraagstukken en wat de meerderheid gelooft in dat opzicht ontspruit aan waanleren, die gewoonlijk politiek of religieus zijn (en gewoonlijk iets van beide, minstens). [418]
 


Gesundes Volksempfinden

naar het "gesundes Volksempfinden" gerekend: Wie niet van Ons geloof en gedrag is deugt ůf in het geheel niet ůf is - zeker! - minder dan Wij. Verder zie 423. [419]
 


Deugd, zedelijkheid en straf

Feit is dat deugd en zedelijkheid, hoe ook begrepen, in het maatschappelijke gehandhaafd worden door strafmaatregelen, die bestaan uit het toevoegen van pijn of vernedering aan wie iets doet dat niet mag. [419]
 


Het goede doen

Het meeste - maatschappelijk vermeend - goede wordt gedaan uit angst voor het kwaad (de pijn van de erop gestelde maatschappelijke sanctie) dat men vreest indien bekend wordt dat men het naliet. Voor meer zie 423. En M. vergist zich minstens enigszins, zoals met hulp van bijv. de verkeers-regels en -wetten afgeleid kan worden: Mensen zijn nu eenmaal zo dat ze vaak met sancties moeten worden bewogen het goede te doen. [419]
 


Het goede

Hier ligt een logisch probleem dat intensief bediscussieerd is sinds Socrates en Plato: Is het goede het goede omdat god (de autoriteiten, de baas, de ouders, de buren) dat willen of is het goede goed ongeacht god's wil, en doet god wat god doet omdat het goed is en niet omdat hij het prettig vindt zijn wil door te drijven?

Multatuli's antwoord is heel principieel en gaat tot de bodem: Als je zelf niet weet wat goed is, of hoe suiker smaakt, wie o wie kan het je dan uitleggen? Als je geen kleuren kan zien, wie kan ze je tonen?

Dit is waar, waarachtig en juist - maar onvolledig.

Want om zinnig te oordelen over maatschappelijk goed en kwaad moet men ook kennis van mens en maatschappij in rekening brengen, en in staat zijn mťťr te beoordelen dan onmiddellijk gevoeld vermeend eigenbelang.

Twee fundamentele problemen hier zijn dat wat evident behoorlijk of rechtvaardig is tussen individuele personen (of evident onbehoorlijk en onrechtvaardig) anders ligt waar het de doorsnee van grote groepen betreft en dat het meeste maatschappelijk doen en laten overleg en compromissen tussen tegenstanders vergt samen met de wil en het vermogen daartoe. Verder zie 423, , 817 en 855. [419]
 


Godsdienst en totalitairisme

 "- Godsdienst is noodig voor 't Volk.  
      - Geef dan aan de dominees traktement, rang en kostuum van politiekommissaris.
"

Door de hele geschiedenis is iets als dit heel vaak gebeurd, van Torquemada in de Middeleeuwen tot Beria, Kang Feng en Pol Pot in de 20ste eeuw. Doorsnee mensen en doorsnee dominees en overige geloof-opzichters (politieke commissarissen, priesters, inquisitie-beulen etc.) hebben een totalitaire aard, die er zowel zeer sterk toe neigt gissingen en bijgeloof tot Het Ware Geloof te maken omdat het Ons geloof is en door eenieder die Ons geloof ontkent voor bijzonder slecht te houden en te vervolgen en pijnigen tot hij tot inkeer komt, of dood of opgesloten is. [420]
 


Ideologische behoefte

De behoefte aan een geloof, aan een ideologie van de doorsnee, en de kennelijke noodzaak voor ieder menselijk maatschappelijk verband om geleid te worden door een ideologie is scherpzinnige individuen vanaf de Hindoes en Plato opgevallen, en verwoord in frases als "Mundus vult decipi" = "De wereld wil bedrogen worden" - omdat "de wereld", zegge de menselijke doorsnee, noch in staat is de waarheid te begrijpen of zelfstandig te vinden, noch gewillig is deze aan te horen indien deze gepresenteerd wordt. Zie De ideologische aap en verhalen van Nathaniel Hawthorne. [420]
 


Denkende individuen

er zijn maar weinig werkelijk denkende individuen. In feite ontleent de grote meerderheid een groot deel van de trots die ze hebben aan het feit dat ze geen denkend individu zijn, maar braaf oppassende conformistische "doe maar gewoon mensen", die de orders van hun voorgangers uitvoeren in het besef dat dit ze bemind en beloond maakt, en zichzelf met blijdschap en toewijding vergiftigen met de leugens van de dag omdat dit Onze leugens zijn - "Right or wrong, my country!". [420]


Mensen als ideologische apen

Mundus vult decipi. Doorsnee mensen hebben behoefte aan een ideologie - een systeem van wensdenkerij dat een morele code en fundamentele aannames geeft waaraan de leden van een maatschappelijke groep zich aan moeten conformeren om geŽerd lid van de groep te blijven, en doorsnee mensen zoeken leiders, want doorsnee mensen zijn geboren volgelingen die niet in staat zijn zichzelf te beheersen of voorzichzelf te denken en kiezen, en zoeken dus een vorm van De la Boťtie's vrijwillige slavernij. Zie ook mijn De ideologische aap. [421]
 


Het nut van godsdiensten

 "er blyven altyd slechte menschen" ťn godsdienstigheid - van welk geloof ook - moraliseert of beschaaft niet. Hoogstens helpt het conformeren en gelijkschakelen. [422]
 


Goed en kwaad

Ik zal dus maar een kort overzichtje geven, in vier stappen, van de grondslagen van de "de kennisse des goeds en des kwaads" , en als antwoord op de volgende vraag:

Wat zijn goed en kwaad in duidelijk Nederlands en niet al te veel regels?

Het gaat om menselijk geluk en leed (plezier en pijn), en hoe deze te veroorzaken door menselijk doen en laten, beide in maatschappelijk verband. (Wie deze aanname te ver gaat verdiepe zich in mijn
Norms and Society en in W. Tatarkiewicz's "Analysis of Happiness").

1. Goed:

Premisse: Het goede komt overwegend neer op samenwerken: Het algemene doel is een samenleving van mensen die samenwerken met als doel het vergroten van elkaars geluk en verkleinen van elkaars leed.

Reden voor premisse: Mensen zijn sociale dieren en streven toename van geluk en vermindering van leed na voor zichzelf. Ze zijn in staat het geluk en leed van anderen en zichzelf te vermeerden, beide door weloverwogen handelen gebaseerd op relevante kennis. (Veronderstelde feiten.)

Samenwerken beoogt elkaars geluk te vermeerderen.

Persoonlijk goed is wat ik wens voor mijzelf. Ethisch goed is wat ik wens voor anderen en over een samenleving die ethisch goed doet, dat is een samenleving waarin mensen krijgen wat ik vind dat ze behoren te krijgen. Het ethisch goede veronderstelt dus kennis van anderen en van samenlevingen en is gebaseerd op het persoonlijk goede.

Hier is een lijstje van wat goed is:

- Door vreedzaam samenwerken gedeelde doelen trachten te realiseren
- Door rationeel overleg kennis verwerven
- Door redelijk gedrag iedereen geven wat hem rechtvaardig toekomt
- Eerlijk delen
- Eerlijk spreken
- Plannen baseren op rationele kennis
- Handelen op basis van gemaakte en gehouden afspraken
- Conflicten vreedzaam oplossen door bemiddeling van objectieve derden

Dit is goed omdat het vormen zijn van door menselijk samenwerken elkaars geluk vergroten en elkaars leed verkleinen.

Het kwade is wat hiertegen in gaat.

2. Kwaad:

Premisse: Het kwaad komt overwegend neer op het elkaar tegenwerken en het trachten te verkleinen van elkaars geluk en vergroten van elkaars leed.

Reden voor premisse: Mensen zijn sociale dieren en streven toename van geluk en vermindering van leed na voor zichzelf. Ze zijn in staat het geluk en leed van anderen en zichzelf te vermeerden, beide door weloverwogen handelen gebaseerd op relevante kennis. (Veronderstelde feiten.)

Reden voor premisse: Mensen zijn sociale dieren en streven toename van leed en vermindering van geluk na voor vijanden. (Veronderstelde feiten.)

Persoonlijk kwaad is wat ik wens dat voor mijzelf bespaard blijft. Ethisch kwaad is leed dat ik anderen aan doe of ongeluk dat ik anderen veroorzaak. Het ethisch kwade veronderstelt dus kennis van anderen en van samenlevingen.

Hier is een lijstje van wat kwaad is:

- Door onvreedzaam tegenwerken doelen van anderen trachten te verhinderen
- Door irrationeel overleg bijgeloof verwerven
- Door onredelijk gedrag anderen ontzeggen ze rechtvaardig toekomt
- Niet eerlijk delen
- Niet eerlijk spreken
- Plannen baseren op waanideeŽn.
- Niet handelen op basis van gemaakte en gehouden afspraken
- Conflicten niet vreedzaam oplossen door bemiddeling van objectieve derden

Dit is kwaad omdat het vormen zijn van door menselijk tegenwerken werken elkaars leed vergroten en elkaars geluk verkleinen.

Het verdient de moeite en dient intellectuele helderheid om enigermate duidelijk aan te geven welke feitelijke aannamen gemaakt zijn bij de voorgaande beschrijving van goed en kwaad:

Feitelijke aanname: Mensen kunnen welbewust goed en kwaad verkiezen te doen. Redenen om ethisch kwaad te doen - tegenwerken - zijn: Leedvermaak, antipathie, vreemdeling zijn, eigen voordeel - in algemene zin: Het kwaad dat ik een ander doe dient een vermeend goed voor mijzelf. Een dergelijk goed kan, als ieder menselijk goed, teruggaan op waanideeŽn.

Feitelijke aanname: Mensen weten van mensen wat pijnigt en pleziert, in zeer veel omstandigheden, en gewoonlijk. Reden: Leden van dezelfde soort kunnen de gevoelens, noden en aandriften anderen van de soort in zeer veel gevallen heel adequaat begrijpen naar analogie met zichzelf.

Feitelijke aanname: Voor de meeste sociale groepen geldt dat de leden de groep en zichzelf in stand houden door elkaar goed te doen en door niet-leden van de groep kwaad te doen. Het kwaad dat de leden van een groep in groepsverband plegen tegen de leden van andere groepen geldt binnen de groep gewoonlijk als groot goed.

Feitelijke aanname: Voor de meeste mensen is het goede conformisme aan de normen van de groep waarin men verkeert. ("Doe maar gewoon dan doe je al gek genoeg." "If in Rome do as the Romans do". "Du skal ikke tenke at du er noen".)

Feitelijke aanname: De enige systematische manier voor succesvol handelen is gebaseerd op rationeel en empirisch gefundeerde gissingen. (Mensen hebben ware kennis, maar deze is overwegend beperkt tot hun eigen directe omgeving en ervaring en overigens tot logische, taalkundige en wiskundige waarheden. Zie mijn commentaar bij 1, 11, 94. De meeste wetenschap en filosofie bestaan uit meer of minder goed ondersteunde gissingen, al is er een redelijk betrouwbaar criterium om zin en onzin uit elkaar te houden: Waarachtige kennis van de werkelijkheid laat zich omvormen tot technologie - en alle geloof die niet tot technologie leidt die werkt onafhankelijk van geloof in of kennis van die technologie is vrijwel zeker illusie.)

Voor eerlijk delen is er een fundamenteel criterium of voorbeeld:

Gewoonlijk is een verdeling van k dingen over k personen met ieder 1 ding typisch eerlijk, temeer zo wanneer - en in de mate dat - de personen en de dingen overeenkomen. (Zelfs hťťl kleine kinderen vinden dit inzichtelijk, zoals iedereen kan uitvinden die snoep aan kleuters uitdeelt.)

3. Er is praktische goedwillendheid en praktische kwaadwillendheid:

en het is betrekkelijk makkelijk het daar in algemene termen over eens te worden (zolang van eigenbelang en groepsbelang geabstraheerd worden):

Praktische goedwillendheid:

- Door vreedzaam samenwerken gedeelde doelen trachten te realiseren
- Door rationeel overleg kennis verwerven
- Door redelijk gedrag iedereen geven wat hem rechtvaardig toekomt
- Eerlijk delen
- Eerlijk spreken
- Plannen baseren op rationele kennis
- Handelen op basis van gemaakte en gehouden afspraken
- Conflicten vreedzaam oplossen door bemiddeling van objectieve derden

Praktische kwaadwillendheid:

- liegen, bedriegen, misleiden
- vechten
- tegenwerken
- niet vreedzaam en rationeel overleggen

- irrationaliteit
- onwetendheid
- onwaar geloof

- onpraktiseerbare waarden
- onpraktiseerbare plannen

Van de vormen van kwaadwilligheid is de eerste groep overwegend welbewust, en de rest vaak gedeeltelijk onbewust, al is het ůůk een feit dat veel irrationaliteit en onwetendheid actief in stand worden gehouden door te weigeren evidentie onder ogen te zien en relevante kennis te verwerven.

Doorsnee "men" meent te "weten" dat de ideologie van de eigen groep waar is en de leiders van de eigen groep nobel en edel zijn en het goede willen en voorstaan, en meent te "weten" dat de ideologie van leden van andere groepen vals is en de leiders van andere groepen slechte bedriegers zijn - en doorsnee "men" handelt naar dit geloof, met opofferend chauvinisme en patriottisme, en grote apentrots.

Dit onwaarachtig geloof in de eigen voortreffelijkheid is trouwens een geloofsartikel van iedere sociale groep, waartoe de menselijke hormonen die mensen tot sociale dieren maken, mensen kennelijk disponeren. Het is klaarblijkelijk hetzelfde sentiment en soort hormonaal gefundeerde proces dat hordes hyena's bij elkaar houdt, en dat de leden van de eigen horde tot voorbeeldig goed en leden van de andere horden tot gruwelijk slecht maakt, alles allťťn op basis van groepslidmaatschap, onderlinge gelijkenis en nestgeur.

Praktisch probleem: De grote meerderheid van de mensen is overwegend irrationeel en onredelijk, en is  meer geneigd tot kwaad dan goed, behalve waar het leden van de eigen groep betreft, en ook dan geldt

ďhet goede wat men doet
is het kwade dat men laatĒ

(Wilhelm Busch), en dat dan weer vaak door vrees voor sancties indien men het kwade doet, en niet omdat men zelfstandig het goede wenst te doen of het kwade wenst te laten.

Want: De grote meerderheid van de mensen is niet bijzonder intelligent; voelt alleen eigenbelang dat meestal samenvalt met gevoeld groepsbelang; en weet dat het doen van kwaad gewoonlijk makkelijker, plezieriger en winstgevender is dan het doen van goed, zeker wanneer het kwaad bedreven wordt met de leden van de eigen groep tegen leden van een andere groep - waarbij dit opzettelijk kwaad doen in sociaal verband bovendien gewoonlijk geldt als het hoogste goed wat een mens sociaal kan doen, en sociaal beloond en bewonderd wordt (als patriottisch, loyaal, solidair).

De uiteindelijk enige oplossing, indien haalbaar voordat de doorsnee uit fanatieke domheid en groepstrouw de mensheid uitmoordt, is deze:

Leren weten hoe de menselijke hersens werken en ze eugenetisch intellectueel verbeteren. NB: Ik zeg niet: moreel, omdat het veel makkelijker is het waarachtig en feitelijk gefundeerd eens te worden over wat intelligentie is en hoe het veroorzaakt en gestimuleerd kan worden. Voor meer zie mijn verhandeling n.a.v. Mencius over goed en kwaad. (Maar de bronnen van zelfbeheersing zijn interessant. Ook mensen die rationeel en redelijk kunnen en willen zijn moeten in staat zijn voldoende zelfbeheersing op te brengen om dat te praktiseren wanneer dat moeilijk is.)

Aanname: Intelligenter mensen zijn eerder en beter bereid tot samenwerken, was het alleen uit welbegrepen eigenbelang.

In algemene termen (zie Multatuli en de Filosofie):

Het kwaad in de wereld is onnodig lijden, en wordt veroorzaakt door menselijk onvermogen - tot goed nadenken en eerlijk en konsekwent handelen. Ingewikkeld is het niet: Iedereen weet tot op zeer grote hoogte wat z'n medemensen pijnigt en pleziert, en wat een mens nodig heeft om redelijk te kunnen bestaan. Iedereen weet dat onware ideeŽn, hoe goed bedoeld ook, wanneer ze als leidraad tot handelingen dienen overwegend tot ellende leiden, zo niet voor de handelaar dan wel voor z'n medemensen. Daarom behoort iedereen, al was het alleen maar uit welbegrepen eigenbelang, zich naar vermogen toe te leggen op waarachtig begrijpen en goed doen - waarbij het laatste in ieder geval wil zeggen: Het bewust vermijden van onnodig lijden, en het helpen van degenen die daaraan blootgesteld zijn.

4. Fundamentele problemen met goed en kwaad:

Mij lijkt het bovenstaande in algemene termen duidelijk en helder genoeg, en iets waar het niet moeilijk is in algemene termen wijde instemming voor te vinden.

Nu, als het dan zo eenvoudig is helder uiteen te zetten wat goed en kwaad zijn:

Wat weerhoudt zo bijzonder veel mensen dan het goede te doen en waarom zijn "de wereld", "de maatschappij" en de mensen zo vaak zo slecht tegen andere mensen? Waarom is een zo groot deel van de menselijke geschiedenis een geschiedenis van gruwelen, wreedheid, vervolging, verslaving, moord, bedrog en uitbuiting?

Er zijn drie algemene redenen:

A. Het radikale verschil tussen zichzelf en anderen
B. Het radikale verschil tussen de leden van de eigen groep en anderen
C. Persoonlijk en menselijk onvermogen en zwakte

A. Het radikale verschil tussen zichzelf en anderen:

Ieder mens voelt alleen de eigen gevoelens en het eigen lichaam; kent uiteindelijk alleen de eigen ideeŽn en wensen werkelijk en onbetwijfelbaar (en zelfs dat maar gedeeltelijk - zie ook 1 en 11); en moet gissen over al het overige. Ieder mens leeft uiteindelijk in een eigen persoonlijke wereld in zijn eigen brein; voelt alleen z'n eigen lichaam; en heeft geen directe ervaring van het overgrote deel van de werkelijkheid waar hij, samen met alle andere mensen, deel van uitmaakt.

En het is werkelijk moeilijk waarachtige en waarschijnlijke kennis te vinden over zichzelf, anderen en de werkelijkheid, terwijl waarachtige kennis over mens en maatschappij extra bemoeilijkt wordt doordat mensen over mens en maatschappij veel en systematisch liegen, uit eigenbelang, uit angst, uit onwetendheid, uit ideologische overwegingen, of uit wensdenkerij.

B. Het radikale verschil tussen de leden van de eigen groep en anderen

Er blijkt empirisch dat mensen groepen beschouwen en beschrijven als bezielde organismes, zelfs al weten ze tegelijk dat dit feitelijk onzin is; er blijkt empirisch dat mensen zichzelf begrijpen in termen van de sociale (politieke, religieuze) groepen waar ze lid van zijn (door toeval of keus); en er blijkt empirisch dat de grote meerderheid van de mensen trouwe volgelingen van leiders en ideologieŽn zijn die hun besef van goed en kwaad gewoonlijk laten afhangen van en samenvallen met conformisme aan het veronderstelde groepsbelang van de groep waar ze deel van uitmaken.

Hier schuilt dan ook een fundamenteel probleem:

Voor de grote meerderheid van de mensen geldt het als goed (en wenselijk, prijzenswaardig, voorbeeldig, patriottisch, godsdienstig) niet-leden van de eigen groep kwaad te doen, vooral wanneer dit de veronderstelde belangen van de eigen groep of eigen leiders dient.

Goed en kwaad veranderen van voorteken met het veranderen van groepslidmaatschap: Wat goed is voor de leden van de eigen groep is vaak het doen van kwaad tegen leden van andere groepen, omdat dit het belang van de groep of de leiders dient, of overeenkomt met de illusies die de leden delen over elkaar en anderen. En merk op dat het begrip van goed en kwaad - het welbewust elkaar aandoen van plezier en pijn - even helder is en blijft als hierboven uiteengezet! 

Dit geldt politiek en religieus geloof (vervolging, onderdrukking, waanideeŽn, propaganda), handel en ruil (bedrog), ras en geslacht (discriminatie), sport en spel (hooliganism), en "allochtoon" en "autochtoon": Zodra er sprake is van groepen waar men wel en niet toe zou behoren ontleent de zeer grote meerderheid van de mensen hun normen en waarden via eigenbelang en conformisme aan de groepen waar ze deel van zouden uitmaken, en kiezen ervoor het goede te doen voor de leden en leiders van de eigen groepen, en dat goede bestaat gewoonlijk uit het doen van kwaad tegen de leden en leiders van andere groepen.

De grote meerderheid van de mensen zijn totalitaire ideologische apen, wier gedrag en opvattingen voor het overgrote deel met aan zekerheid grenzende waarschijnlijkheid kan worden afgeleid uit hun behoren tot bepaalde sociale groepen, op basis van conformisme, solidariteit en loyaliteit: Het goede wat ze menen te doen is vrijwel altijd wat de conformisten en leiders uit de groepen waar ze deel van uitmaken voor goed houden, en bestaat gewoonlijk uit het doen van kwaad tegen leden van andere groepen (waarvan het minst schadelijke en minst gruwelijke voorbeeld het gewone alledaagse bedrog is dat de basis van alle handel vormt - zie Mandeville's, Fable of the Bees voor een zeer fraaie, wellicht licht cynische maar daarom hoogst waarachtige en realistische uitleg en Multatuli's "Geschiedenissen van het gezag" in "Minnebrieven", vooral die over Hassan's dadels. En 374.).

Multatuli had dus een groot gelijk dat hij het fundamentele probleem van menselijkheid legde bij het liegen - zie o.a. de conceptie van de Ideen -  maar was zich kennelijk lang niet bewust hoe fundamenteel dit liegen verweven is met menselijk sociaal zijn. En inderdaad ligt hier ook het fundamentele verschil tussen de minderheid die enigermate "de roeping van de mens" volgt en de grote meerderheid die dat niet doet, uit gebrek aan hersens, moed of karakter: Voor de zeer grote meerderheid van de mensen geldt dat ze hun persoonlijke verantwoordelijkheid en persoonlijke aansprakelijkheid - hun individuele zelf, hun eigen oordeel - opgeven zodra dit strijdig is met de sociale rol die ze spelen, en die hun maatschappelijke voordelen, geld, macht of status geven. (Zie 74)

Het algemene principe is zeer fraai verwoord als "Unsere Ehre heisst Treue!" - de wapenspreuk van de SS, die in het Nederlands vrij vertaald luidt "Onze moraal IS loyaliteit!". Op basis van dit solide "menschlich-allzumenschliche" morele principe zijn miljoenen vermoord, opgesloten en vervolgd, en dit morele principe, dat feitelijk bestaat in het welbewust opgeven van iedere individueel gehandhaafde morele norm is het fundament van het normale maatschappelijke handelen van doorsnee mensen - zoals de zeer vele gruwel-geschiedenissen van de 20ste eeuw zeer duidelijk illustreren.

C. Persoonlijk en menselijk onvermogen en zwakte:

Bovendien: Ook wie zich weet te onttrekken aan de gewone maatschappelijke illusies, waandenkbeelden, propaganda, partij- en godsdienst-waanzin, conformisme, en braaf aangepaste karakterloze lafheid blijft beperkt door z'n eigen intellectueel onvermogen, gebrek aan persoonlijke moed, gebrek aan individualisme en gebrek aan karakter (die voor iedereen in zekere mate gelden, want niemand is perfect).

Afgezien daarvan geldt voor de grote meerderheid Ovidius' "video meliora proboque; deteriora sequor": "Ik zie het betere en stem toe dat het beter is, maar doe het slechtere" - omdat dit me beter uitkomt, makkelijker is, meer plezier geeft, voordeliger is, of overeenkomt met geldend maatschappelijk vooroordeel.

En de enige mensen die zichzelf niet in de grote meerderheid van de gevallen opstellen als loyaal lid van hun gemeenschap - dus volgens de morele hordenwet "right or wrong, my country!" - en zich niet loyaal conformeren aan de heersende morele en intellectuele begrippen zijn gek, misdadig of bijzonder dom of intelligent, en in het laatste geval daarbij ongebruikelijk moedig. Zie 73, 74.

In algemene termen geldt de volgende fraaie diagnose van de mens uit 1618:

Ach, waren alle mensen wijs
En deden daarbij wel
Dan was de aarde een paradijs
Nu is zij vaak een hel.

Dirck Jansz Coster, 1618

O, if only all men were wise
And
also acted well
Then the earth would be a paradise
Now it often is a hell

Dirck Jansz Coster, 1618

Ik ga op de vraagstukken die ik in dit commentaar aansnijd vrij uitgebreid in op diverse plaatsen op mijn website. Hier zijn een aantal verwijzingen met een kort commentaar:

  • Politics intro : Dit is een leeslijst van goede boeken die samenhangen met politieke en ethische kwesties. (Tenzij de lezer(es) persoonlijk zeer bijzonder en intellectueel hoogst ondernemend en zelfstandig is zal blijken dat hij/zij hiervan vrijwel niets kent, al bestaat het uit het beste en zinnigste wat hier de afgelopen 25 eeuwen over gedacht en geschreven is.)

  • Fundamental problem 1: Ik leef in een zogeheten democratische rechtsstaat - en merk op dat de zeer grote meerderheid van mijn medeburgers verkiest daar nauwelijks of geen interesse voor te hebben, en al in het geheel geen intelligente op kennis gebaseerde interesse daarin heeft. (Drank, partydrugs en voetballen omschrijven het geestelijk kader van mijn Neerlandse medemens.)

  • Fundamental problem 2: Er is eerder uitgelegd dat goed en kwaad voor de meeste mensen makkelijk inzichtelijk en begrijpelijk te maken is, en inderdaad overwegend gehandhaafd wordt binnen sociale groepen door leden van die groepen tegenover leden van die groepen. In de link die hier gegeven wordt leg ik het uit in het Engels met referentie aan interessante citaten van de Chinese filosoof Mencius, die ervan overtuigd was dat de mens "wezenlijk" goed is.

  • Ortega: Een interessante verhandeling uit 1930 van de Spaanse filosoof Josť Ortega y Gassett is in het Nederlands vertaald als "De opkomst der horden". Ik geef in de link een citaat daaruit, en bespreek dit ten behoeve van B&W van Amsterdam, met referentie aan ME in Amsterdam.

  • Boetie: Het overgrote deel van het kwaad dat mensen elkaar doen gaat terug op het goede dat zou bestaan in het trouw deel zijn van een sociale groep en het loyaal uitvoeren van orders en volgen van leiders. Dit gaat uiteindelijk terug op de genen die mensen beperkt intelligent maken en die mensen sociaal maken. De problemen die hiermee samenhangen werden zeer helder onderzien door Etienne de la Boťtie, de vriend van Michel de Montaigne, wiens tekst door Montaigne overleverd is als bijlage bij de Essays. De tekst van De la Boťtie is in het Nederlands vertaald als "De vrijwillige slavernij", en is bijzonder helder. Zie ook  74.

  • White: Nogal wat zinnige ideeŽn over menselijk doen en laten zijn overgeleverd in de vorm van verhaaltjes voor kinderen. Een zeer bekend voorbeeld is Swift's "Gulliver's Travels" (dat iedere enigermate intelligente lezer behoort te lezen - zie ook "Yaahooisme en Democratie"). T.H. White schreef een aardige nieuwe versie van de Arthur-legende als "The Once and Future King" en schreef daar een opvoedkundig vervolg op, "The Book of Merlyn" geheten, dat ik kort bespreek.

  • Machiavelli: Nicolo Machiavelli was een hoge Florentijnse bureaucraat die rond 1500 leefde en schreef over macht en bestuur. Hij had een zeer helder verstand, schreef zeer helder, en had heel weinig illusies over z'n medemensen. Ik geef een Engelse vertaling van zijn "De Prins" met mijn commentaar.

  • Russell 15: Wie meer van filosofie wil weten en een enigermate rationeel hoofd heeft behoort Russell's "Problems of Philosophy" te lezen, dat op mijn site staat met mijn commentaar. De hier gegeven link verwijst naar mijn commentaar bij het laatste hoofdstuk.

  • MM: Dit is een link naar mijn eigen sectie in het filosofisch deel van mijn website.

  • Norms and Society: De meeste van mijn ideeŽn uit deze opmerking en veel andere van mijn commentaren op Multatuli's Ideen hebben intellectuele fundamenten die dieper gaan dan de meeste mensen aanwillen of aankunnen. De hier gegeven link is naar een hoofdstuk uit mijn proefschrift (dat over logica, psychologie en filosofie gaat) en is enigermate technisch - maar interessant en verhelderend voor wie 't aankan.

  • De Genot-is-Deugd theorie en waarden en waarschijnlijkheden: Dit is een link naar een korte uiteenzetting over vragen die hiermee samenhangen in mijn kommentaar bij idee 817.

  • Voor tolerantie, respect, eerbied en eigenbelang zie 855.

  • On "The Logic of Moral Judgment": Een lange Engelstalige bespreking van een boek van de Amerikaanse filosoof Paul Edwards met de geciteerde titel van mijn hand, trouwens zonder wiskundige logica. [423]


Rationaliteit en redelijkheid

een fraai citaat van W.K. Clifford, dat in ieder geval geldt voor ieder geloof waar het welbevinden van anderen van afhangt:

"It is always wrong, for anyone, anywhere, to believe anything upon insufficient evidence"

Voor wie dit te sterk vindt is hier een herschrijving van mij: "It is always wrong, for anyone, anywhere, to believe you know when you know you believe". Eťn reden is deze: Ieder mens weet weinig van al dat weetbaar is, maar heeft hele zekere kennis over van alles dat hij niet weet, namelijk dŗt hij het niet weet.

Een mens kan heel goed weten niet te weten - alles wat daarvoor nodig is is intellectuele eerlijkheid. En ieder mens bezit een potentiŽle oneindigheid van waarachtige oordelen zus of zo niet te weten. Wie gelooft dat er geen zekere menselijke kennis heeft dit overzien, en waarschijnlijk ook geen oog voor z'n eigen zekere kennis van de taal waarin hij z'n twijfels uit.

En in verband met wat men wel en niet zou behoren te doen (zie ook 423):

It's always right to try to think rationally and try to act reasonably.

Voor wie niet duidelijk is wat rationaliteit is: Geloof evenredig met realistische waarschijnlijkheid.
Voor wie niet duidelijk is wat redelijkheid is: Handelen overeenkomstig rechtvaardigheid.

Het is mogelijk rationeel te redeneren en redelijk te handelen, maar het is, zoals zoveel dat werkelijk goed is, werkelijk moeilijk. [424]


Kennis, geloof en doorsnee

Geloof is slaap. Twyfel is begeerte. Onderzoek is arbeid.

Het getal werklieden is gering.

Ik neem aan dat M. op "begeerte" naar kennis doelt, en dat kennis waar of waarschijnlijk geloof is. En 't is waar dat de grote meerderheid niet in kennis is geÔnteresseerd, behalve voorzover het maatschappelijk aanzien geeft of helpt rijk worden, en niet in waarachtige ideeŽn maar in een ideologie die de eigen groep en gebruiken hoog helpt houden, ook als de ideologie evident onzinnig of onredelijk is.

De grote meerderheid leeft en wil leven als aangepaste, brave, conformistische burgers, alleen uitblinkend in rijkdom en schoonheid, en weet dat onverenigbaar is met een onbevangen onderzoek naar waarheid, dat bovendien vaak moeilijk is en tijd kost, geen enkel maatschappelijk voordeel geeft, en niet verzekerd is van succes. [425]
 


Talent

Het ontbreekt de grote meerderheid niet alleen aan een voldoend sterke begeerte naar waarheid, maar ook aan tijd, geld en - verreweg 't belangrijkst - aan talent. Als er even veel talent voor wetenschap als interesse in voetbal was, dan werd er even veel aan wetenschap als aan voetbal gedaan. Maar īt volk wil voetbal - en is tot niet veel meer in staat dan begrip van voetbal. [426]
 


Ontkerkelijking

ontkerkelijking vond en vindt niet plaats omdat wie de kerken verlaat verstandiger is geworden of meer van wetenschap weet of wil weten, maar omdat de kerken niet het soort sprookjes vertellen dat mensen graag willen horen. [426]
 


Wetenschappelijk wereldbeeld

"The scientific world view is very rare. My guess is that at least 99% of all currently living human adults have a non-scientific world view and way of thinking. Most people probably base their lives on religion and/or magic. (..) let me amuse the reader by mentioning some results a Gallup investigation conducted in the U.S. in 1978 produced. According to it, 57% of all Americans believe in ufos, 54% in angels, 51% in ESP, 39% in devils, 37% in precognition, 29% in astrology, 24% in clairvoyance, and (only!) 11% in ghosts." (pag. 226 van R. Tuomela, "Science, Action, and Reality", D. Reidel Pub. Comp. 1985, ISBN 90-277-2098-3.)

(Geciteerd in  mijn "Ik wil gelezen worden"). Voor intelligente mensen van goede wil is dit geen vrolijk stemmende informatie: De proportie intelligente mensen van goede wil onder mensen is - tot nu toe, altijd, overal - een kleine minderheid. [426]
 


Verbeteringsslogans

" Que les boyaux du dernier prÍtre
        Serrent le cou au dernier roi!
 "

Als ik 't wel heb gaat deze kreet terug op de Middeleeuwen, of anders op Diderot, die dit in de 18e eeuw bedacht als een wenselijk streven, maar het uit veiligheidsoverwegingen - er bestond in zijn tijd in Frankrijk nog inquisitie - het onder pseudoniem toeschreef aan Middeleeuwers.

Ikzelf trof in Parijs 1968 een variant aan die in vertaling luidt "De mensheid zal pas gelukkig zijn als de laatste bureaucraat is opgehangen aan de darmen van de laatste kapitalist". [427]
 


Doodstraf

De Engelse schrijver en advocaat John Mortimer zegt ergens in z'n autobiografie dat een verlichte bureaucraat ooit de voorstanders van de doodstraf de vraag stelde "Maar halen we de beul dan vandaan?" en houdt dat voor een uitstekend argument, kennelijk op basis van de premisse dat er in beschaafde landen niemand te vinden zou zijn die dit zou willen doen. Mijn eigen inschatting is dat de geschiedenis aantoont dat er in iedere maatschappij genoeg vrijwilligers gevonden kunnen worden die het eventueel gratis zullen willen doen, ongetwijfeld met toewijding en "voor Volk en Vaderland". [427]
 


Maatschappij

een tweetal praktische maatschappelijke problemen voor ieder lid van iedere willekeurige menselijke maatschappij: De maatschappij bestaat en wordt overeind gehouden door een stelsel van ideologische aannames, waaraan de leden zich in beginsel moeten conformeren om tot erkend en behoorlijk lid van de maatschappij gehouden te worden door de andere leden van de maatschappij. Daarbij is het werkelijk moeilijk zelf een rationeel en empirisch gefundeerd oordeel te hebben over ideologieŽn, want dit vergt een serieus onderzoek in wetenschap en filosofie. [428]
 


Onderwijs in een ideologie

"Is dat niet 'n voorbeeld van valsheid en huichelary? "

Ja - en de reden is niet dat, zoals ik eerder opmerkte, een rationeel onderzoek naar de houdbaarheid van ideologieŽn moeilijk is. De reden is dat de uitdragers van ideologieŽn hun ideologieŽn oneerlijk uitdragen.

Men zegt niet tegen z'n kinderen: Luister - wat de meester en de juf en de dominee en de pastoor en de burgemeester zeggen is alleen maar een verhaal - een verzinsel! - wat je moet vertellen in onze maatschappij om ergens bij te horen, en is feitelijk genomen overwegend onzin, hoewel het wellicht voor sommigen goedbedoelde onzin is. Men zegt of doet alsof de geldende ideologieŽn in de maatschappij waarin men leeft zinnig of waarachtig zijn, wetende dat men dit niet weet en nauwelijks rationeel onderzocht heeft. Dit is huichelen, want men huichelt kennis of stelligheid die men niet heeft noch rationeel kan hebben. [429]
 


Ideologische premisse

Dit is waar, en er is een algemene reden voor die voor alle ideologieŽn en religies geldt: Dat ze worden uitgedragen omdat ze hoge algemene normen en waarden zouden dienen.

In het algemeen is het een premisse van iedere ideologie en iedere religie dat werkelijk moreel behoorlijke en rationeel weldenkende mensen Onze ideologie of Onze religie hebben - en dat wie  Onze ideologie of Onze religie ontbeert dus moreel minstens niet helemaal behoorlijk is (als Wij wŤl) of rationeel minstens niet goed nagedacht heeft (als Wij wŤl).

Deze premisse is grundfalsch, om het eens in het Duits te zeggen, maar een fundamenteel onderdeel van de wensgedachten die iedere ideologie en religie in stand houden voor de gelovers erin. [429]
 


TV en religie

De reden lijkt vooral dat het volk geen geloof meer kan hechten aan de sprookjes die door kerklieden worden verteld - maar niet omdat het volk daar te intelligent of te goed onderwezen voor is geworden, maar omdat het volk TV kijkt, gemiddeld 25 uur per week, met interessanter sprookjes. [429]
 


Mensen als totalitaire ideologische apen

Mensen zijn totalitaire ideologische apen, die hun doen en laten vooral laten afhangen van hun ideologische - politieke, religieuze - overtuiging, die weer in dienst staat van de groepen waar ze lid van zijn, en in het bijzonder van de leiders van die groepen.

Het massaal moorden uit naam van ideologie en leiders is dan ook een constante in de menselijke geschiedenis. Een begin van een verklaring staat in 423. [429]
 


Godsgeloof

"Die god zelf zou immers in z'n eigen belang hebben gezorgd dat er geen twyfel bestond over de wyze van dienen. "

Niet noodzakelijk. Ik ben het met M. eens dat het voor een almachtig alwetend en goed god nogal vreemd is dat hij de grote meerderheid der mensheid (want alle geloven zijn in de minderheid in de wereld t.o.v. niet-gelovigen van dat geloof) misleidt of in het duister laat omtrent zijn ware bedoelingen, leer en wensen.

Maar het is redelijk makkelijk daarmee weg te komen voor theologische gemoederen: Die nemen dan bijvoorbeeld aan dat het god in z'n onbegrijpelijke wijsheid heeft behaagt al z'n menselijke schepselen te testen door talrijke misleidingen, valse informaties, waanleren en propaganda van de aanhangers van talrijke valse geloven - maar de Ware gelover zal na z'n dood het genot smaken aan de zijde van z'n Heer toe te zien hoe niet-gelovigen goddelijk gestraft worden voor hun niet-geloven.

Mij komt dit voor als een onzinnige hypothese om een onzinnig gebleken andere hypothese te behoeden voor weerlegging, maar voor wie beroerd genoeg denkt om rationeel overtuigd te zijn van de houdbaarheid van enige bekende religie zal geen hypothese te dol zijn, zolang die hypothese maar z'n wensen (schijnbaar) overeind houdt.

De ware gelovige is niets te dol, en vindt diepzinnigheid en stichting in en put troost uit de meest evidente krankzinnige onzin - zolang het z'n onzinnige geloof maar lijkt te ondersteunen of zolang de voorgangers van dat geloof die krankzinnigheden uitdragen, met het daarbij gebruikelijke valse vertoon van diepzinnigheid.

Een goed recent voorbeeld van godsdienstwaanzin: De rabbi die aan het hoofd van de IsraŽlische Shaz-partij staat heeft enkele jaren geleden - na vele jaren studeren, mag men aannemen - gekonkludeerd dat het de Almachtige Alwetende Oneindig Goede God van 't Oude Testament behaagd had ca. 6 miljoen joden (volwassenen, ouden van dagen, kinderen, babies) te laten vermoorden in de 2e W.O. omdat ... ieder van hen dit verdiend zou hebben voor z'n zonden. Ik geef toe dat het consistent geredeneerd is en dat het Oude Testament vol godsdienstwaanzin staat - maar de konklusie dat God dood is sinds Auschwitz lijkt me een stuk zinniger. [430]
 


Godsdienst en totalitairisme 2

Het verontrustende en jammerlijke van de grote meerderheid van alle religieuze geloven is dat ze in hoge mate totalitair zijn. Dit is ook altijd zo geweest, en hangt kennelijk samen met de menselijke kuddegeest en het zich door het leven moeten slaan met ideologische hypotheses over de werkelijkheid en het leven.

En de meeste mensen zijn dusdanig bewerktuigd dat het evident in hun belang is om mee te doen met wat de maatschappelijke meerderheid rondom hen doet en te geloven of doen alsof men gelooft wat de maatschappelijke meerderheid rondom hen gelooft. [430]
 


Godsbestaan

Enigszins terzijde maar wel aardig inzake God's almachtige alwetende goedheid: Ik ken dit uit het plat Amsterdams: Ach Maarten! As god bestaon hat dan hatti muh toch seeker wel tienduisend gulduh op muh bankreekunning geset?! [431]
 


Rechtsstaat

ik neem aan dat Multatuli een fundamenteel principe van een behoorlijke rechtsstaat formuleert met "Ik heb het recht myn meening aantekleven en voortteplanten."

Maar dit fundamentele principe, wenselijk als het is, en van fundamenteel belang voor individuele vrijheid en ontstaan en voortgang van werkelijke wetenschap, blijkt toch vrijwel de hele menselijke geschiedenis en in vrijwel alle staten niet gehandhaafd en niet erkend te zijn geweest. En in feite dateert het in algemene zin uit de 18e eeuwse verlichting, en kwam het recht in via de Amerikaanse revolutie. [432]
 


Totalitair denken

Henry Ford verkocht oorspronkelijk auto's van iedere gewenste kleur - zolang de kleur maar zwart was. In het maatschappelijke is dit beginsel - "ieder mag gelooven wat hy wil, mits-i geloove als wy." - het fundament van totalitair denken. [432]
 


Satire en geloof

Maar M. bedoelt vooral: Het heeft weinig zin gelovers die niet in staat of niet gewillig zijn rationeel te argumenteren met rationele argumenten te bestrijden, al is ook dat nodig - voor de weinigen die denken willen en kunnen. Het is meestal effectiever de spot te drijven met onzin.

De satires van Monty Python hebben mťťr mensen onzin aanschouwelijk en lachwekkend duidelijk gemaakt dan hele bibliotheken vol serieuze academische argumenten met dezelfde strekking. [433]
 


Volksvertegenwoordiging

Verder ligt er een principieel probleem opgesloten in iedere volksvertegenwoordiging: Wat als "het volk" in meerderheid nauwelijks verstand genoeg heeft om dat verstand te vermoorden? Wat als maar een minderheid gewillig en in staat is tot rationeel oordelen en redelijk handelen? Wat als het volk - in dommocratische meerderheid - bedrogen wil worden en veel liever voor onhaalbare wensgedachten stemt dan voor haalbare plannen? [435]
 


Fundamenteel menselijk probleem

Maar hier ligt een behoorlijk fundamenteel probleem verscholen:

Wat als:

(A) De mensen in grote meerderheid eenvoudig niet in staat zijn waarachtige geloven te vinden over tal van problemen, maar toch gedwongen zijn aannames te maken die althans een soort verklaring en praktische raad geven om die problemen op te lossen, en

(B) die geloven die langdurig populair zijn onder veel mensen helpen bijdragen tot het bijeenhouden van vreedzame maatschappelijke verbanden en een noodzakelijk onderdeel vormen van veel menselijke cultuur van waarde?

Het korte antwoord is: Het jammerlijke blijft dat er zoveel onzin zit in religie, en dat veel van die onzin tot veel problemen voor zeer veel mensen geleid heeft. Maar 't is waar dat de menselijke meerderheid kennelijk niet veel zinniger kŗn denken dan ze gehele geschiedenis blijk heeft gegeven te kunnen. Verder zie 423 en de verwijzingen daar. [436]
 


Gezonde denkers

De voornaamste reden is dat men moet aannemen dat iedereen die "mens sanis in corpore sano" (Juvenalis) is in beginsel staat is rationele argumenten te begrijpen en aanvaarden.

Aan de andere kant: Waar M. ongetwijfeld wel gelijk in heeft is dat er zeer veel onzin in de wereld is gebracht door religies, dat zeer veel mensen vals voorgelicht heeft en hun levens zeer veel moeilijker heeft gemaakt dan nodig was. [436]
 


Bijbel

Ikzelf heb de bijbel gelezen als geheel ongelovige en vond het voor het grootste deel saaie en kwalijke onzin. Sommige stukken - Hooglied, Prediker - zijn fraai, anderen - Abraham en z'n zoon, de plagen van Egypte - wreed. Waarom een boek als de bijbel zoveel mensen heeft gevonden die geloofden dat dit het Woord Gods zou zijn is een interessante vraag. Het eenvoudige antwoord "omdat zoveel mensen dom zijn" is waar maar onvolledig, omdat er wel degelijk intelligente gelovigen geweest zijn (als: Augustinus, Aquinas, Pascal, bijvoorbeeld). Zie "de ideologische aap" voor een korte en onvolledige schets van een antwoord. [437]
 


Wereldbevolking

Multatuli ging kennelijk uit van een wereldbevolking rond 1860 van ca. 1 miljard. Er zijn er nu, in 2002, meer dan 6 miljard mensen op de wereld. Wat dit aantoont, anders dan een praktisch en nogal schrikwekkend voorbeeld van wat "exponentiŽle groei" betekent, is het feitelijke grote succes van wetenschap en technologie, want zonder grote vooruitgang in wetenschappelijke kennis en technologische toepassing daarvan was het onmogelijk die 6 miljard in leven te houden, al is het ook zo dat de grote meerderheid van die 6 miljard nu levende mensen een zeer weinig benijdbaar armoedig bestaan worden gedwongen te ... lijden. [438]
 


Mensenkinderen

Het maken van kinderen gaat en gebeurt als het ware vanzelf, en het probleem is niet zozeer dat het gebeurt, en zelfs niet dat de trotse ouders nauwelijks zinnige begrippen en waarden hebben over te dragen aan het kroost dat ze op de wereld zetten, en veel onzin doorgeven, maar dat de zeer grote meerderheid van de nieuwe menselijke borelingen niet of nauwelijks intelligenter is dan de ouders, en nauwelijks in staat tot het zelfstandig verwerven van rationele begrippen. [438]
 


Woutertje Pieterse

Eťn van de dingen die Multatuli probeerde aan te tonen in "Woutertje Pieterse" is dat er feitelijk maar heel weinig Nederlanders zijn met enige belangstelling voor waarheid of waarachtigheid. In feite geeft "Woutertje Pieterse" - voor wie kan lezen - een behoorlijk gruwelijke maar adequate porterttengalerij van allerlei valse, schijnheilige en domme Nederlanders. [440]
 


Morele problemen

De pointe is dat wie eerlijk z'n eigen hart laat spreken zich minder vaak of makkelijk zal vergissen over morele kwesties dan wie de beweringen van voorgangers navolgt - of pretendeert na te volgen. [440]


Catechismen en geloofswaarheden

Het is overigens een interessant feit dat veel religieuze en politieke ideologieŽn een soort catechismus hebben (het Rode Boekje van Mao Tse Toeng bijvoorbeeld) waarin de fundamentele "geloofswaarheden" zijn samengebracht ten behoeve van onderwijs, zegge propaganda, brainwashing. [441]


Rationeel vs. religieus redeneren

Mensen leren door ervaren (Natuur) en gissen (Openbaring), en door het testen van hun gissingen aan de hand van hun ervaringen. 

Maar merk op dat dit rationele gissen en testen principieel verschilt van het redeneren van religieuze gelovers: Wie rationeel redeneert weet dat en wanneer hij gist en weet dat de grote meerderheid van z'n oordelen hoogstens waarschijnlijk maar niet zeker waar zijn, en wie rationeel redeneert probeert z'n belangrijke gissingen te testen, door na te kijken of logische of waarschijnlijke gevolgen van die gissingen indien waar ook werkelijk bestaan. Religieuze gelovers van ieder geloof, inclusief vele politieke bijgeloven, menen te weten dat hun geloof waar is en vinden het dus beledigend of tijdsverlies hun gissingen logisch te testen aan de objectieve werkelijkheid. [441]


Kinderen en volwassenen

ook voor kinderen die wŤl zijn voorgelicht zijn vele relaties van (nominaal) volwassenen behoorlijk onbegrijpelijk, omdat kinderen daar de aandrift of kennis voor missen. [441]
 


Propositionele attituden

Schamen over je eigen schaamte is een interessant gebeuren, en verwijst naar zeer veel meer van de redeneringen waarmee mensen zichzelf in stand houden en corrigeren, die betrekking hebben op de ideeŽn die men heeft over wat anderen geloven, doen en voelen en over wat men daar weer zelf van denkt. [441]
 


Geslaagde menselijke verhoudingen

"Ieder diertje heeft z'n pleziertje", luidt een verwante zegswijze. Overigens is het wel zo, weer in verband met het ťťn zijn waartoe liefde volgens M. op neer komt, dat geslaagde verhoudingen gewoonlijk berusten op een combinatie van vriendschap, wederszijds begrip en verdeling van werk. [442]


Probleem van het goede

Ja, maar iedereen pleegt wat hij wenst goed te noemen. Het probleem is dat wat goed is voor de ťťn vaak ten koste gaat van wat goed is voor een ander, alles volgens de opvattingen van ieder. Verder zie 423. [443]


Doorsnee verlangen naar doorsnee

liever nog dan onbekwame mensen ziet de doorsnee normale mensen: Mensen als zij, met hun waarden, ideeŽn en uiterlijke kenmerken. [444]
 


Doorsnee verlangens

Dit is de gebruikelijke gang: De menselijke doorsnee is niet geÔnteresseerd in waarachtige begrippen en termen maar in politiek correcte begrippen en termen. De leugen of het toneelspel is de grondslag van het gewone maatschappelijke doen en laten - en zie de conceptie van de IDEEN en 423 voor een uiteenzetting van goed en kwaad en 618 over het gewone toneelspel. [445]
 


Christelijke gelijkenis

Het Christelijk beeld van een mensheid die haar eigen God kruisigt is diepzinnig en zowel bitter als fraai en waarachtig - maar M. heeft gelijk dat voor een ťchte (almachtige, alwetende) God het gekruisigd worden geen enkel probleem kan zijn geweest. [446]
 


Uitzonderlijke mensen

dat wie werkelijk wat in z'n mars heeft vanzelf op de voorgrond komt of omgebracht of maatschappelijk uitgesloten wordt. [446]
 


Menselijke individuen

Zie 220 en volgende, 246 en ook 136: Er zijn weinig werkelijke individuen en de meeste mensen hebben onvoldoende intellectueel talent, morele moed en individueel karakter om hun roeping mens te zijn te volgen. 't Is niet anders. [446]

 

Excerpt uit commentaren van MM bij Ideen 1 D - 385 t/m 447      - Index 1D