Inleiding:

Dit is het tweede bestand met excerpten uit mijn commentaren bij Ideen 1. Voor inleiding en uitleg, copyright etc. zie Excerpt 1 A.

Maarten Maartensz
Amsterdam
24 april 2005

Noodlot en toeval

de begrippen "Fatum" (Latijns) en "ananke" (Grieks), die iets als noodlot of toeval beduidden [166]

---

Toeval en geschiedenis

Hier merk ik alleen op dat er inderdaad in de geschiedenis tal van - schijnbaar of werkelijk - toevallige kleine gebeurtenissen of feiten zijn geweest die door hun daar-en-dan zo-en-niet-anders zijn een grote of doorslaggevende rol speelden, precies zoals men z'n nek kan breken door uit te glijden over een toevallig door een ander weggeworpen bananeschil.

Diverse historici, als bijv. Guiccardini, geven hier fraaie voorbeelden van. [166]

---

Soorten noodzaak

Ook is het nuttig nogmaals op te merken dat logische noodzakelijkheid en natuurkundige noodzakelijkheid verschillen: Logische noodzaak is wat zo moet zijn omdat het volstrekt onmogelijk is dat het anders is ("het regent of het regent niet"); natuurkundige noodzaak is wat zo moet zijn omdat de natuur op een bepaalde wijze ingericht is ("koper geleidt elektriciteit"). [166]

---

Gelovigen, religieus en politiek

Hier is een fundamenteel inzicht: "Geloof  is alzoo 'n opgedrongen surrogaat voor kennis." Ook is het zo dat wat gelovers zeggen te geloven dat ze geloven, uitdragen en verdedigen alsof ze het weten, wat dom of oneerlijk is.

En één van de principiële verschillen tussen religieus geloof en wetenschappelijke kennis is juist het - Socratische - weten niet te weten wanneer men niet weet: "de ongeloovige weet weinig, maar hy komt er voor uit, en maakt geen aanspraak op wysheid, door alle mysteriën optelossen met 'n klank die zelf mysterie is"

Tenslotte is het ook zo dat "Wie aan 'n God gelooft verklaart alles door het terugbrengen tot dien God. Dit opzichzelf zou gegrond zyn maar... "wy begrypen Hem niet" zeggen ze er by." geheel juist is: 't Is grote onzin eerst een term in te voeren die als fundamentele verklaring zou moeten gelden voor al wat is, en vervolgens - bovendien met een mal soort trots - te verkondigen dat deze fundamentele verklaring onbegrijpelijk is.

Een interessant feit over vele vormen van religieus en politiek geloof is dat ze een soort gecodificeerde anti-logika in zich dragen, als 't bovenstaand argument: Wij gelovers begrijpen en verklaren alles - middels iets wat we ontkennen dat begrepen kan worden. (In 't Marxisme was dit de aan Hegel ontleende "dialektiek", die het in logische nood geraakte Marxisten mogelijk maakte zich te beroepen op "de tegenspraak" die in alles zou schuilen.) [166]

---

Verraderlijke taal

En in wijder verband, M.'s afsluitende opmerking "Die verraderlyke taal !" drukt een inzicht uit dat pas véél later in de (analytische) filosofie terecht kwam: Dat er zeer veel te leren valt over mensen uit hun taalgebruik en taalmisbruik, en dat dit laatste vaak nogal systematisch samenhangt met gecultiveerde denk- en redeneer-fouten (als besproken in de vorige noot). [166]

---

Waarheid en complexiteit

Wat betreft: "Alle waarheden zyn eenvoudig" is het nuttig op te merken dat de waarheid waarschijnlijk wat ingewikkelder is: Alle voor mensen begrijpelijke waarheden zyn eenvoudig.

Daar komt als complicatie bij dat wat eenvoudig is voor de één - zoals matrix-algebra, differentiaal-rekening - voor de ander onbegrijpelijk duister en moeilijk is, en dat het boek waarin de Natuur beschreven is vooral hogere wiskunde is, die voor de meeste mensen ontoegankelijk is, hoe eenvoudig ze ook mag voorkomen aan wiskundigen.

Tenslotte is het zo dat een grote verzameling interacterende eenvoudige processen en bewerkingen wezenlijke complicaties met zich mee kunnen brengen die de eenvoud van de samenstellende processen ver te boven kan gaan. (Een eenvoudig enigermate inzichtelijk voorbeeld zijn economische marktverhoudingen: 't eenvoudig te begrijpen egoïsme van individuele handelaren leidt in maatschappelijk verband tot gecoördineerd gebruik van grondstoffen, informatie, en productie-krachten.) [167]

---

Determininisme

Wat betreft "Al wat geschiedt is 't produkt van alle voorafgaande faktoren": Ja - ALS het determinisme waar is, wat ik niet denk. Als er ook toeval, samenloop van omstandigheden, vrije wil etc. bestaat is het determinisme niet waar, en is het heel wel mogelijk dat er tal van voorafgaande faktoren van iets zijn die niets met dat iets te maken hebben.

Een gevolgtrekking als "Als Ceasar niet in Gallië was gevallen, schreef ik dit IDEE niet." is dus niet noodzakelijk waar, als het determinisme onwaar is.

Vervolgens: M.'s uitspraak "Waar wy zeggen: Oorzaak bedoelen wy den faktor die door meerder grootte of nabyheid ons 't meest in 't oog valt." is weer een scherp inzicht dat pas later, in de analytische filosofie, enigermate helder uitgewerkt werd. (De geïnteresseerde lezer raadplege: Arthur W. Burks: "Chance, Cause and Reason", waar ook helder over logische en natuurkundige modaliteiten - noodzakelijk, mogelijk - wordt gesproken, en over waarschijnlijkheid.)

Tenslotte, M.'s "Zoodra iets anders ware dan 't is, zou terstond àlles anders zyn, of liever: alles zou niet-zyn." staat weer stilzwijgend op de premisse dat het determinisme waar is, wat ik afwijs. (Overigens: M.'s determinisme was geheel in overeenstemming met de natuurkunde van zijn tijd.) [168]

---

Natuur- en wiskunde

En men mag aannemen dat natuurkundige processen die niet de eigenschap hebben dat ze waarachtig gerepresenteerd kunnen worden door eenvoudige wiskundige uitdrukkingen voor mensen zeer moeilijk te vatten zijn. (Dit is waarom de vooruitgang van de wiskunde zo belangrijk is voor de vooruitgang van de natuurkunde: Wiskunde maakt wegen en mogelijkheden inzichtelijk, begrijpelijk en begaanbaar die dat zonder wiskunde niet zijn, althans niet voor mensen.) [168]

---

Noodzaak, toeval en vrije wil

 M.'s "Ik gis dat m'n denkbeeld over de almacht der Noodzakelykheid zoo oud is als de wereld." zal kloppen wanneer men voor "wereld" "mensen" leest, die in een wereld vol van talrijke regelmatigheden en voorspelbare afwisselingen leven - maar tegelijk zal óók waar zijn dat het idee dat de wereld tegelijk ook vol is van onregelmatigheden en onvoorspelbare verrassingen zo oud is als de mensheid. En inderdaad hadden de Grieken en Romeinen ook woorden daarvoor.

---

God, zelf en personificatie

Dat "'t Volk maakte ook dààrvan weer personen" illustreert wat ik eerder zei, dat Goden erg veel weg plegen te hebben van geprojecteerde menselijke zelfen, maar maakt ook iets anders duidelijk over waarom dat niet perse onzinnig is: Personen zijn 't ingewikkeldst soort wezen dat mensen kennen, en wijken af van alles wat geen persoon is in 't hebben van vrije wil, verantwoordelijkheid, aansprakelijkheid en eigen waarderingen en inschattingen. [169]

---

Wonderdoeners

Er zijn nogal wat weerleggingen van "Patente wonderen durft men niet vragen" en "The History of Florence" ("Storia Firenze") van Guiccardini geeft een bijzonder fraai historisch voorbeeld (en Guiccardini was een tijdgenoot van Savonarola en Machiavelli):

De predikende monnik Girolamo Savonarola had vele volgelingen en vele tegenstanders onder de bevolkingen en priesters in het Florence van ca. 1495. Hijzelf en wie voor hem predikte had herhaaldelijk beweerd dat hij in staat was met hulp van de Heer ongeschonden door vuur heen te lopen. Een jaloers priester van een concurrerende orde daagde Savonarola en de zijnen uit dat hij zelf door vuur zou trachten te lopen met hulp van God als Savonarola hetzelfde zou proberen - en voegde toe dat hij aannam dat dit zowel zijn eigen dood als de dood van Savonarola zou betekenen.

Savonarola en de zijnen namen het aanbod aan, wellicht omdat ze het gezien hun predikingen moeilijk konden weigeren zonder belachelijk gemaakt te worden, en er werd een grote brandstapel midden in Florence opgericht, om op een welbepaalde dag en uur, voor 't oog van de hele bevolking, een Godswonder te zien gebeuren.

En inderdaad: Op de afgesproken dag was 't San Marco-plein afgeladen met volk, en kwamen grote delegaties van zowel Savonarola's volgelingen als van zijn tegenstanders, en begonnen te onderhandelen hoe ze vol vuur voor de Heer door vuur zouden gaan lopen, wat overigens niet Savonarola, en ook niet z'n directe tegenstrever, maar ondergeschikten zouden doen... totdat Savonarola aankondigde dat zijn volgeling met Heilige Hostie en al door 't vuur zou lopen tot groter glorie van de Heer, en zijn tegenstanders prompt met het bezwaar kwamen dat als de volgeling zou branden de Heilige Hostie óók zou verbranden, tot grote schade en schande van het hele Christendom, zodat Savonarola's ordebroeder zonder Hostie moest aantonen dat de Heer hem wonderbaarlijk goed gezind was. Dit was echter niet goed mogelijk volgens Savonarola: Hij en de zijnen konden wel wonderen doen, maar niet zonder Hostie. En zijn tegenstanders wilden niet dat de Heilige Hostie zou verbranden met Savonarola's ordebroeder.

Het publiek testen van God's wonderdoenerij werd dus afgeblazen, en hoewel Savonarola achteraf de Florentijnen bezwoer dat God in z'n wijsheid hèm gelijk had gegeven vanwege de zeer onredelijke eisen van z'n opponenten, die hem 't wonderdoen met Hostie onmogelijk hadden gemaakt in hun afgunst, begon hiermee z'n val in Florence, die hij eindigde op de brandstapel.

Kortom: Er is wel degelijk hartgrondig en intens om "Patente wonderen" gebeden in de geschiedenis, en met heel leerzame gevolgen. [169]

---

Menselijke denkfout

En 't is ook een - heel menselijke - denkfout van grammaticale eigenschappen van termen te redeneren naar feitelijke eigenschappen van de dingen die met die termen worden aangeduid. Er is namelijk geen enkele reden aan te nemen dat de Natuur zo vriendelijk is zich op te delen en verhouden volgens de regels van de grammatica van een natuurlijke taal. [171]

---

Denken en voorstellen

Er is een verschil tussen zich iets kunnen indenken en zich iets kunnen voorstellen, omdat niet alles wat is voorstelbaar is (voor een menselijk verstand). Een bekend voorbeeld van Descartes en Leibniz is een duizend-hoek; een bekend voorbeeld van Sartre is dat ook wie een goed visueel voorstellingsvermogen heeft gewoonlijk niet in staat is de kolommen te tellen in z'n mentale voorstelling van 't Parthenon. [174]

---

Oneindigheid

Oneindigheid is 'n moeilijk begrip, en in dit IDEE heeft M. 't over het oneindig grote, en grijpt de parallel aan tussen randeloos en eindeloos. 't Oneindig kleine waartoe men kan pogen te naderen door een stokje of lijnstuk onbeperkt in kleinere delen te delen is even moeilijk volledig voorstelbaar, maar staat iets nader aan de ervaring, omdat we met een eindig stokje of lijnstuk beginnen en nooit daartussen uit geraken, en omdat het in de ervaring in ieder geval lijkt alsof we tussen iedere twee verschillende punten in onze ruimtelijke ervaring een derde punt kunnen plaatsen. [174]

---

Zijn en kennis

• Er is slechts één mysterie: het zyn.: Iets anders geformuleerd:
• Er is iets waarover mensen waarachtig en logisch kunnen redeneren.

Dit is een bruikbare aanname om wetenschap en wijsbegeerte op te funderen.

Mensen begrijpen door het maken van aannames; het opstellen van regels waarmee uit aannames als gevolgtrekkingen alleen die konklusies vastgeknoopt worden die waar moeten zijn als de aannames waar zijn; en naar bevindt van empirische feiten te oordelen, namelijk als de konklusies die waar moeten zijn als de aannames waar zijn blijken niet waar zijn te konkluderen dat de aannames een onwaarheid bevatten, en als de konklusies die waar moeten zijn als de aannames waar zijn blijken wel waar zijn te konkluderen dat de aannames daardoor iets waarschijnlijker zijn geworden.

Ik formuleer in de voorgaande alinea met opzet niet geheel zorgvuldig, maar de lezer die verstandig is, en dus meer van logika en waarschijnlijkheid wil weten, en hoe men kan verklaren dat mensen kunnen leren uit ervaring, heeft in deze alinea verwijzingen naar heldere uiteenzettingen over de genoemde onderwerpen van mijn hand (in 't Engels).

Eén ding dat ik hier in ieder geval op moet merken is dat in mijn conceptie om wetenschap te bedrijven het nodig is wetenschap, methodologie en logica uit te breiden met waarschijnlijkheids-theoretische methoden - die dan ook veel verhelderen dat Multatuli en zijn tijdgenoten, die deze stap nog niet gemaakt hadden, niet of niet geheel duidelijk was, al werden door Multatuli's tijdgenoten (in het bijzonder: Boole, Dedekind, Jevons, Gibbs, Peirce) wel de fundamenten voor deze stap gelegd.

En met "waarachtig" in 't bovenstaande bedoel ik dan ook: Mensen zijn in staat waarheden omtrent waarschijnlijkheden te kennen die hen in staat stellen wat ze weten te funderen op en uit te breiden met hulp van waarschijnlijkeden en waarschijnlijkheidstheorie. (Zie 1, 11, 156)

• Al het overige volgt vanzelf uit de eigenschappen van het zyn.:
• Of eenvoudiger: Uit wat was volgt wat is, uit wat is volgt wat zal zijn, en buiten wat is is niets.

Maar wèl weer met de bovengenoemde verhelderende complicatie van toegevoegde waarschijnlijkheid, die de werkelijkheid compliceert door verbanden die niet noodzakelijk zijn, maar alleen waarschijnlijk, doch exact even objectief bestaan (of anders: even objectief valselijk aangenomen worden) als feiten en noodzakelijkheden bestaan (of niet bestaan).

Ook is het zinnig hier toe te voegen dat de feitelijke uitbreiding van de logica neerkomt op de verfijning van het meebetrekken van oordelen van de vorm "het is waar dat de waarschijnlijkheid dat P gebeurt kleiner of gelijk x is" [175]

---

Mensen en negaties

• En nog is die mysterie niet zóó diep als het tegendeel wezen zoude. Denk eens na over de ongerymdheid van: niet zyn.:

Hier is M.'s overweging logisch, en wijst impliciet naar de uitdrukking "er is iets dat er niet is"  of beter gezegd: "er is iets niet dat wèl aangenomen, verwacht, theoretisch gepostuleerd of gekonkludeerd was".

En hier ligt een diep probleem, en een soort menselijke verrijking van de Natuur: Mensen zijn in staat te zeggen, begrijpen en beschrijven wat waarachtig en werkelijk NIET zo is - was het maar door in beweringen die waar zijn op de grammaticaal juiste plaats een "niet" te zaaien, of van die plaats te verwijderen.

Anders gezegd: Mensen zijn in staat geheel en gedeeltelijk valse kaarten van delen van de werkelijkheid te ontwerpen, en wel of geen geloof aan dergelijke kaarten te hechten, en hun geloof bovendien ook weer met waarschijnlijkheden te kwalificeren. Zie 11.

Eén van de vele opmerkelijke punten over deze menselijke eigenschap is dat dit vermogen om de werkelijkheid waarschijnlijkheidstheoretisch in kaart te brengen, en het in kaart brengen van de werkelijkheid te kontroleren met waarschijnlijkheidstheoretische methoden, overwegend een creatie is van de 19e en 20ste eeuw. [175]

---

Waarschijnlijkheid en religie

Een tweede opmerkelijk punt over deze waarschijnlijkheidstheoretische en logische methoden om de werkelijkheid te leren kennen en in kaart te brengen, in verband met Multatuli's uitgebreide en terechte kritieken op theologische praatjes en bijgeloof, is dat deze methoden een stuk subtieler, preciezer en wiskundiger zijn dan gebruikelijk en geaccepteerd is door theologen, priesters, politici en ander volk dat belang heeft bij het handhaven van leugens, onzin en bijgeloof. [175]

---

Filosofie en Multatuli

• Er is. Ziedaar "het woord" by-uitnemendheid, de Logos ! Ik meen hierin den besten grondslag voor wysbegeerte te vinden, den stevigsten, den eenigen.

Ik heb - meer dan 100 jaar na Multatuli's dood - veel afgunstig gebalk van allerlei Neerlands akademisch geschoold volk gelezen over Multatuli's vermeend gebrek aan genie, kalm overleg, akademische graden en bekwaamheid, en slecht omgaan met geld, vrouwen en kinderen, en over z'n vermeende overmaat aan hoogmoedswaanzin, boosaardige sarcasmes, gebrekkige kennis, overschatting van z'n wiskundige vermogens en, nogmaals, slecht omgaan met geld, vrouwen en kinderen - o, en "gebrekkige originaliteit" en "epigonisme" ook, en wel uit de mond van de opgeblazen epigoon van de Neerlandse humanistische blah-blah-professor Van Praag, een pygmees klein manneke dat Fresco heet, en reeds bij z'n leven volkomen terecht volkomen vergeten is.

Het is wat mij betreft eigenlijk allemaal Patagonisch-pathologische afgunst - en voor wie mijn oordeel niet bevalt: IK heb die akademische graden en bekwaamheden wel; ben beter afgestudeerd dan enig Nederlander, en dat als invalide en na tweemaal verwijderd te zijn van de universiteit "vanwege uw uitgesproken meningen".

Ik heb in het Nederland van de afgelopen 150 jaar maar dan ook helemaal niemand gelezen, getroffen, meegemaakt, gehoord of gezien die ook maar enigermate de geestelijke helderheid, morele moed, menselijke aanwezigheid, en stylistische fraaiheid van Multatuli had - en dan heb ik het gigantisch bereik aan onderwerpen en behandelingswijzen in z'n geschriften en z'n buitengewoon interessante leven en persoonlijkheid, en veel overig bijzonders, afwijkends, en inderdaad geniaal-individueels nog niet genoemd.

En de boven geciteerde uitspraak is van een verbluffende geestelijke helderheid: Multatuli identificeert feitelijk de existentiële quantor - "Er is" , lezer! - uit de moderne wiskundige logica, en doet dat jaren vóórdat deze quantor gevonden werd door Frege, Mitchell en Peirce.

De uitspraak, en dit hele IDEE, bijvoorbeeld samen met de inleiding, zou een banier van de 20ste eeuwse analytische of neo-positivistische filosofie hebben kunnen zijn - en zou zinniger en helderder geweest zijn dan de feitelijk gebruikte banieren, uit de veel slechter en pedanter geformuleerde wijsgerige uitdragerijen van Wittgenstein en Carnap. [175]

---

Illusies

• Met iemand die dit punt van uitgang niet aanneemt, behoeft men niet te redeneren. Men mag door hem heenloopen als door 'n geest van Maja.

Logisch gesproken wel - en "Maja" is de naam van de Hindoes en Boeddhisten voor al wat menselijke illusie en zelfbedrog is.

Wie z'n eigen geloverij inricht zodat ie nooit weerlegd kan worden - zoals de meeste mensen proberen, en zoals alle religies en vrijwel alle politieke leerstelsels doen - heeft in feite een systeem van dogmatisch bijgeloof opgericht dat onmogelijk meer rationeel beoordeeld kan worden, want wat rationeel beoordeeld kan worden is helder en eenduidig genoeg om weerlegd of ondersteund te worden, en heeft geen inkleding nodig om z'n eigen gebrek aan waarheid te verhullen. [175]

---

Het gevaar van geloof in onwaarheden

• En zy die wèl genegen zyn dezen Logos aantenemen als grondslag, zullen weldra vrede hebben met alle uitvloeisels daarvan.

En dat niet omdat wat is noodzakelijk wenselijk of goed is, maar omdat men naar beste vermogen vermeden heeft méér aan te nemen dan nodig is om te verklaren wat het geval is, dus z'n uiterste best heeft gedaan al wat onwaar is te mijden.

Vervolgens: De reden om met zoveel zorg onware en onwaarschijnlijke aannames te vermijden is dat alleen zij die waarachtige empirische theorieën hebben, mogen hopen de hen omringende werkelijkheid te kunnen herinrichten naar hun eigen wensen.

Wie onwaarheid gelooft, en daarnaar handelt, is een gevaar voor zichzelf of z'n medemensen - want onwaarheden hebben even reële en mogelijk gevaarlijke konsekwenties als gebreken en afwezigheden. Wie gebrek heeft aan voedsel zal armzalig leven of sterven; en wie gebrek heeft aan waarachtige ideeën ook, met dit verschil dat ie vaak anderen armzalig doet leven of gruwelijk doet sterven door z'n onwaarachtige ideeën. [175]

---

Wijsbegeerte

Overigens: Ikzelf geloof niet aan "de eigenlyke roeping der wysbegeerte: het werkt verzoenend, het bevredigt". Het verzoenen en bevredigen van mensen kan met allerlei andere middelen, eigenlijk en oneigenlijk.

De roeping van de wijsbegeerte is waarheid en waarachtigheid (74), gebaseerd op rationaliteit en redelijkheid.  [175]

---

Religie

• En... heele geloovers zyn er niet. Ze schipperen, en passen, en meten, en transigeeren...

Gehéél waar is dit niet: Er is in ieder religieus geloof een kleine proportie van zeer fanate gelovers die de dogma's van het geloof serieus nemen en ernaar proberen te leven. Maar ook door hun mede-geloofsgenoten worden ze gewoonlijk beschouwd en behandeld als dwazen, wat overigens nogal begrijpelijk en waarachtig is voor wie wel eens serieus de zogenaamde geloofswaarheden van enig geloof overdacht heeft ("oog om oog", "keer uw andere wang", "heb uw naasten lief gelijk uzelve" etc.), aangezien deze vrijwel altijd neerkomen op eisen waaraan normale mensen feitelijk niet letterlijk kunnen voldoen (zonder radikaal anders te worden dan ze zèlf zijn, wat slechts zèèr weinigen - eerlijk! - gegeven is), en dus tot veel en grote schijnheiligheid leiden.

Wat wèl waar is dat de élites van alle geloven met het geloof waar ze de élite van vormen overwegend een loopje nemen, bedrog plegen, en zichzelf en anderen op grote schaal bedriegen, en dat de uiteindelijke achtergrond daarvan weer vooral het "Power corrupts. Absolute power corrupts absolutely" is, en de grote voordelen die het misleiden, manipuleren en voorgaan van medemensen biedt. [175]

---

Logika en kennis

• Wat overigens m'n aandringen op 't begrip Logos betreft, het kan slechts worden afgekeurd door hen die zich niet schamen onwel te zyn met logiek, 'n woord dat daarvan is afgeleid.

Juist. Overigens is het uit 't Grieks stammend woord "Logos" interessant, omdat het zowel naar woord als begrip als geest als rede verwijst, en daarmee dus met één enkele term naar wat kenmerkend voor mensen is: 't begrijpen van de werkelijkheid door deze te trachten te beschrijven in taal, afbeeldingen en wiskunde, en het hebben van op symbolen gebaseerde ideeën.  [175]

---

Rede

• Johannes 1 vs 1: "In den beginne was de Rede, en de Rede was by God, en de Rede was God."

Voor wie 't niet weet: Dit is de eerste zin van 't Nieuwe Testament, met "de Rede" op de plaats waar in het Grieks "logos" staat, en in de Statenbijbel "het Woord".

In Specialiteiten (Duizend en enige hoofdstukken over specialiteiten) schreef M:

In gemoede tracht ik het gezonde verstand te dienen. De Rede is m'n godin.
Waar ik haar zie miskennen bloedt mijn hart.
Niets natuurlyker alzo, dan dat ik alles haat wat tot die miskenning aanleiding geeft, of daartoe meewerkt. [175]

---

Noodzaak, toeval en vrije wil

En een principieel probleem voor M.'s uitlatingen over de "Noodzakelykheid" is dat zowel M. zelf als ieder ander mens in ieder geval in de dagelijkse praktijk handelt en rekent met zowel noodzaak als toeval, zowel eerlijk gehandhaafde afspraak, als uit eigenbelang niet gehandhaafde afspraak, en uitgaat van individuele verantwoordelijkheid en aansprakelijkheid van personen, die teruggaat op hun eigen vrije wil. [176]

---

Noodzaak en toeval

Immers, ik geloof dat er naast "Noodzakelykheid" ook toeval, waarschijnlijkheid, onzekerheid, keus en vrije wil is - maar ik weet ook dat hier diepe problemen liggen. (Eén van Einstein's uitlatingen - ingegeven door z'n ontevredenheid met quantum-mechanica, waar hij overigens met recht ontevreden over was - had beter niet in steen gehakt kunnen worden: "Der liebe Gott würfelt nicht". Dat mag zo zijn, was 't al vanwege z'n goddelijke inexistentie, maar de veel realistischer en ook wat smoezeliger Moeder Natuur dobbelt wel degelijk, naar 't schijnt.) [177]

---

Geloof

Ik vermoed dat het toch overwegend zo is dat gelovers in 'n religie weten dat ze geloven, en weten dat ze willen geloven: Mundus vult decipi.

Het zijn alleen de sterkste zielen die individueel en onafhankelijk nadenken - de rest, d.i. de grote meerderheid, bedriegt met een gerust hart zichzelf omdat ze naar waarheid inzien dat in zelfbedrog en maatschappelijk wenselijke pose en pretentie persoonlijk voordeel steekt, en dat het populair maakt en fatsoenlijk heet. (74) [177]

---

Natuur

Moeder Natuur is niet wreed, omdat Moeder Natuur doet wat ze doet zonder overleg of preferentie, maar ze is wel hard, zonder medelijden, en regelmatig zeer pijnlijk. [177]

---

Natuur en God

Tennaastebij hetzelfde geldt voor Moeder Natuur: Zij heeft geen preferenties, geen bedoelingen, geen wil, en behandelt alles en iedereen op gelijke wijze. En dit verschilt inderdaad van alle bekende Goden, die - hoe universeel goedertieren ze ook opgevoerd worden door hun gelovers - altijd blijken te functioneren als een jaloers godje van een groep, en door die groep gebruikt wordt als boeman, icoon en voorganger in oorlogen tegen de vijanden van de groep. (Zie Mark Twain's "The War Prayer".) [177]

---

Mens en dier

Het antwoord op de vraag over de vele pijn in Moeder Natuur, en in het natuurlijke vreten of gevreten worden, staat in de voorgaande noot.

En men moet niet blind willen zijn voor de talrijke gruwelen die een essentieel onderdeel vormen van hoe de Natuur werkt en leeft: door levende wezens te scheppen die 't eigen leven in stand houden ten koste van de levens en 't geluk van andere levende wezens.

Wat mensen zulke bijzondere dieren maakt is dat ze in staat zijn tot weloverwogen zorgvuldig beredeneerde rationele keuzes, en dat ze andere wezens geen kwaad moeten doen omdat het ze aan instinct ontbreekt iets anders te willen dan zich te voeden met 't bloed en vlees van 'n ander dier. Mensen danken hun overmaat aan intelligentie aan hun gebrek aan instinct: ze moeten kiezen en oordelen waar andere dieren geen keus en geen oordeel hebben, en alleen een gegeven blinde voor- of afkeur, zonder reden of rationalisatie. (Dieren zijn te dom om wreed te zijn. Mensen niet. Alleen mensen zijn welbewust beestachtig.) [177]

---

Fatalisme

Dat "Wat is, moet zyn." heb ik herhaaldelijk afgewezen. Afgezien van natuurkundige bezwaren vind ik het trouwens ook overmatig nodend tot fatalisme, en geloof ik geen moment dat Multatuli had toegestemd in: Er is slavernij - maar...:  "Wat is, moet zyn."; Er is uitbuiting van de Javaan - maar...:  "Wat is, moet zyn." etc. [177]

---

Genot en deugd

Multatuli gebruikte de frase "Genot is deugd" 't eerst in "Minnebrieven". Het is één van z'n minder geslaagde frases, want het is niet duidelijk wat hij bedoelde, terwijl de frase zelf teveel verwart dat gescheiden moet blijven, zoals blijkt uit Ovidius' "Video meliora proboque; deteriora sequor": De gewone gang van 't menselijk hart is om redenen van eigen genot dat wat men weet dat men zèlf voor deugdzaam houdt na te laten.

Overigens was Multatuli bepaald niet de enige met verwarringen over genot en deugd, want bijvoorbeeld Bentham en Stuart Mill en z'n volgelingen hadden bijzonder eigenaardige - kromme - redeneringen over de door hen veronderstelde samenhang van nut, deugd, en plezier. [177]

---

Menselijke verantwoordelijkheid

En Multatuli had overwegend gelijk met z'n

't Staat aan ons, waartenemen, natedenken, toetepassen.
't Staat aan ons, te willen en te werken.
't Staat aan ons, te streven naar ontwikkeling.
't Staat aan ons, genot te vinden in dit alles...

al is 't ook zo dat hij daarmee een probleem voor z'n eigen positie introduceert waar ik eerder op in ben gegaan. Zie ook 423 en 817. [177]

---

Griekse goden

Maar de oude Grieken, in tal van zaken niet zo onverstandig, hadden ook een wat minder problematisch godsgeloof: Als de goden die in 't menselijk leven ingrijpen feitelijk een soort Olympiërs zijn, die om onbegrijpelijke reden macht hebben gekregen over een deel van de Natuur en de mensen zoals mensen macht hebben over de hen omringende Natuur en dieren, maar dat deze Olympische goden weinig menselijks vreemd is, dan is 't geloof aan dergelijke goden niet met alle argumenten van Multatuli rationeel bestrijdbaar. [177]

---

Maatschappijen, mensen en misstanden

In feite zijn de buitenissigheden waarvan M. spreekt de grote kollektie van toenmalige Neerlandse misstanden: in de kolonieen, 't geloof, 't onderwijs, de zeden, de opvoeding, de economie, het recht, en - vooral, maar zo weinig onderkend - het alledaagse doen en laten, het rollen spelen en huichelen, het doen alsof en verzwijgen van de waarheden die men heel goed weet en voelt maar weet dat handhaving ervan niet maatschappelijk populair maken.

En in feite ligt hier een heel diep thema over de oorzaken van maatschappelijke misstanden, menselijk onvermogen tot menselijkheid en medemenselijkheid, en maatschappelijke pressie tot persoonlijke valsheid, schijnheiligheid, achterbaksheid, en meewerken aan wat zowel feitelijk misdaad als geldende gewaardeerde maatschappelijke normale praktijk is, van 't uitbuiten der Javanen en onderdrukken der vrouwen in de 19e eeuw, tot het vergassen en vermoorden van Joden, zigeuners, homofielen en politieke tegenstanders zo mogelijk bij miljoenen tegelijk in de 20ste - alles altijd met pretentie van Goed Vaderlanderschap, Trouw aan de Leiders, en Voorbeeldig Burgerschap of Militair-zijn, en alles altijd uit naam van de hoogste idealen van 't moment, hoe feitelijk wreed en sadistisch ook in praktische toepassing. [178]

---

Drugshandel in Nederland

Natuurlijk moet 't antwoord op de vraag "Is niet stryd tegen dwaling, stryd voor waarheid?" "JAA!" zijn - maar is het ondertussen ook nodig zich af te vragen waarom dwaling zo algemeen, zo populair, zo beschermd, zo gedoogd, en zo winstgevend is.

Nu, 't antwoord ligt gedeeltelijk in 't laatste woord: Winstgevende dwaling woordt maatschappelijk, economisch, politiek en juridisch bescherrmd, gehandhaafd, "gedoogd", "genuanceerd", alles vanwege 't financiële belang.

Dat was zo in de 19e eeuw, toen Nederland rijk werd door uitbuiting van de Javaan, door slavenhandel, en door opiumhandel, kortom door roof, uitbuiting en diefstal, en het was precies zo in de 20e eeuw, toen Nederland rijk bleef door tussenhandel, drugshandel, wapenhandel, en door meer roof, uitbuiting en diefstal, en toen het volstrekt normaal werd een binnenstad vol junken te gedogen tot groter glorie van de winsten van de Amsterdamse drugsmafia.

En - sprekend van "met papaverzaad, met opium":: Het Nederland van de 19e eeuw bracht miljoenen uitgebuite koelies in Azie aan de opium, tot groter glorie van de kooplieden en makelaars aan de Lauriergracht, Keizersgracht, Herengracht en B&W van Amsterdam.

De vooruitgang van de 20ste eeuw bracht met zich mee dat het Nederland van de 20e eeuw miljoenen kleinburgerlijke zonen en dochters van middenstanders van Europa en Amerika aan de cocaïne, de ecstasy, de heroïne en de speed bracht in Amsterdamse gemeente-panden beheert door de drugsmafia van B&W van Amsterdam, beschermd door de mafia van de gemeente-politie van Amsterdam, gedekt door de drugsfascistische gemeenteraadsleden van Amsterdam, recht onder de neus van een bevolking die er zelf voor een flink deel van meevrat, snoof, en verdiende, en die overigens te laf, dom, bang, of egoïstisch was er iets tegen te willen doen: De Neerlander heeft 't te druk met foeballe en TV-kijken terwijl wat resteert van z'n beschaving om hem heen verjunkt, gedrogeerd, en overgeleverd wordt aan de drugsmafia door z'n gekozen politieke voorgangers, door z'n met belastinggeld rijk gemaakte corrupte politie- en justitie-top, en door z'n eigen talrijke neefjes en nichtjes in de Neerlandse immer laffe, domme, onbeschaafde, pretentieuze, huichelende en in-en-in moreel verrotte burocratie.

Dàt is Neerlandse vooruitgang, geheel gedreven door financiële hebzucht en hypocrisie, alles naar echt Neerlands slavenhalers-rijkworders-recept: In de 17e eeuw werd Neerland rijk met slavenhalen; in de 20ste met geprotegeerde, gedoogde, door de Neerlandse regering en gemeentebesturen geprotegeeerde, beschermde, gehandhaafde, en - nu al 30 jaar lang!!! - van gegarandeerde harddrugshandelwinsten, harddrugshandelgelegenheid, en drugsterreur en verjunken van de binnensteden.

Het is allemaal evident onwettig, smerig, en, inderdaad, drugsfascistisch, en we danken het vooral aan de drugsfascisten Van Thijn, Patijn en Nordholt, een schijnheiliger stelletje misdadigers dat nooit Nederlander geweest is - maar, lezer: Het gebeurde om een werkelijk prominente, typisch hoogstgeachte Neerlandse waarde:

Het bracht de Amsterdamse drugsmafia, gesteund, beschermd, geprotegeerd, en "gedoogd" door B&W van Amsterdam en de gemeenteraad van Amsterdam - met aktieve stilzwijgende medewerking van de rechterlijke macht, politie en justitie van Amsterdam, die allemaal 30 jaar lang als de spreekwoordelijke aapjes niets zagen, niets hoorden en niets zeiden: zij gedoogden het gedogen van het ruineren van de geschreven wet, en deden dat met apetrots, voor hun corrupte politieke partij-kameraden - tussen 1970 en 2000 JAARLIJKS in de orde van.... MINIMAAL 10 miljard gulden op.

Nu IS de enige Neerlandse morele waarde die door vrijwel ieder Neerlander met ongehuichelde passie wordt beleden en geloofd HET FINANCIËLE EIGENBELANG, en IS - vanouds, al vele eeuwen lang - de feitelijke maat van Neerlandse voortreffelijkheid, zowel menselijk als moreel, de persoonlijke rijkdom.

Een naïef buitenlander zou dus verwachten dat die vele drugsmiljarden die Neerlanders de afgelopen decaden zo stinkend rijk hebben gemaakt, en zovele tienduizenden van Neerlands besten en voortreffelijksten - waaronder zeer vele op zeer jeugdige leeftijd gepensioneerde in buitenlandse vakantieressorten verblijvende ex-politie-agenten uit Amsterdam, Haarlem en omstreken - tot zeer geachte zeer rijke inwoners van tal van dure luxe-lustoorden zijn geworden, en die Neerland en in bijzonder Amsterdam zoveel faam in het buitenland heeft gebracht als het gedrogeerde Sodom en Gomorrha van de moderne wereld toch wel eens serieus bediscussïeerd zou worden, bijvoorbeeld door de Neerlandse  volksvertegenwoordiging, die nooit verlegen zit voor wat gehuichel over "morele normen en waarden".

Niets daarvan: De vele miljarden die de afgelopen 30 jaar alleen in Amsterdam illegaal verdiend zijn voor de drugsmafia en zichzelf door corrupte topambtenaren, drugsfascistoïde burgemeesters, het gedegenereerde feitelijk fascistoïde beestmensentuig dat zich als Amsterdams raadslid heeft weten te vestigen, zijn de afgelopen 30 jaar nooit en te nimmer serieus bediscussieerd worden, behalve door mij, of door het kennelijk enige behoorlijke en moedige PvdA-lid dat er ooit geweest is, Maarten van Traa, die een goed rapport schreef over de Neerlandse drugsmafia, en als dank vrijwel zeker vermoord is. (Hij "verongelukte" onder nooit opgehelderde omstandigheden met z'n auto op de snelweg.)

Italië kent de mafia, de cosa nostra, en de omerta: de zwijgplicht. Neerland heeft in plaats daarvan de drugsmafiosi van de PvdA en Groen Links, en het totaal zwijgen, verzwijgen, niet durven, niet doen, en al niet durvend en niet doend door "gedogen" van het misdadig drugsmafia-tuig dat in Neerland minister, officier van justitie, burgemeester, of politieman is.

Wie het door mij gestelde niet gelooft heeft mijn compassie voor z'n aanbiddelijke blindheid en gebrek aan moraal of verstand, en leze desgewenst ME in Amsterdam:

IK heb bijna 4 jaar lang moordbedreigingen en gigantische overlast van harddrugshandelaren geprotegeerd door 3 opvolgende drugsfascistische beestmensen overleefd die burgemeester waren en feitelijk werkten voor de drugsmafia, ongeacht of ze daar nu feitelijk door betaald werden of niet:

Wie als burgemeester jaar in jaar uit het breken van de wet "gedoogd" en bevorderd terwijl dat gedogen en bevorderen drugsmisdadigers miljarden illegale drugswinsten oplevert is zelf - en weloverwogen, is het niet door financieel eigenbelang dan door lafheid en gebrek aan ongehuichelde morele normen - een uitermate minderwaardige misdadiger.

IK durfde daar al die jaren tegen te protesteren - en de fascistoïde beestmensen die Amsterdam besturen of politioneel tot vrijmarkt maken voor de drugsmafia weigerden jaar in jaar uit ene vinger uit te steken om mijn menselijke rechten te verdedigen tegen de terreur van hun mede-beestmensen; die drugsgelden voor ze hielpen verdienen in drugspanden die ze op een presenteerblaadje toegereikt hadden gekregen door feitelijk drugsfascistoïde beestmensen uit het Amsterdams gemeentebestuur.

Wie het door mij gestelde niet gelooft moet eens aan de Neerlandse minister van justitie, de opperdrugsfascist Korthals Altes vragen waarom hij weigert, en weigert, en weigert, soft drugs te legaliseren.

Zijn antwoord, hem opgedragen door z'n mafiose opdrachtgevers of z'n eigen totaal verloogende, verrotte en verhuichelde "geweten" was dat.... "er dan vele buitenlandse drugshandelaren naar Nederland zouden komen".

Lees:

"IK - Korthals Altes, trots uitvoerder van de Neerlandse drugsmafia - heb vele jaren lang zorg gedragen dat de Italiaanse mafia, de Joegoslavische mafia, de Russische mafia, de Chinese mafia, en alles wat verder van mijn soort, moraal en eerlijkheid is en zich medeverrijkt aan harddrugs en terreur zich in Nederland "gedoogd" kon vestigen en feitelijk vestigde, en door mij, mijn officieren van justitie, en mijn politie-personeel, geprotegeerd, beschermd, "gedoogd" van drugsholen en van een gegarandeerde illegaal-grote winst voorzien zijn.

IK - Korthals Altes, trots uitvoerder van de Neerlandse drugsmafia - bescherm de al tientallen jaren bestaande belangen, markten, verkoopplaatsen en illegale drugswinsten van mijn zeer geachte en bevriende harddrugshandelaars en overige PvdA-leden al zolang IK minister ben.

IK - Korthals Altes, trots uitvoerder van de Neerlandse drugsmafia, trots op de geuzennnaam drugsfascistisch beestmens, omdat dit mij en de mijnen zo bijzonder rijk en geacht maakt - WEIGER iedere maatregel die de drugsmarkten legaal beheersbaar, legaal kontroleerbaar, legaal belastbaar, legaal normaal zouden kunnen maken: Er staan namelijke miljarden illegale winsten voor mijn harddrugsvrienden en opdrachtgevers op 't spel!"

Ja, lezer, dat is nog eens wat anders dan 87 dagen Lebak, nietwaar? U vindt dat ik dergelijke termen als ik gebruik niet mag gebruiken? O heer! Lees het Van Traa-rapport op mijn site (en vergeet mijn 190 notities erbij, zoveel beter geschreven dan dat rapport); lees ME in Amsterdam; en overweeg deze passage uit mijn notities inclusief citaten uit het rapport:

Maar ... onze 4 criminologische hoogleraren hebben dit kennelijk toch wel redelijk door:

"Boekhoorn en anderen (1995) schatten de huidige jaaromzet van cannabis voor binnenlandse consumptie op 0,8 miljard, de opbrengst van de export op 1,8 miljard, die van de doorvoerhandel op 3,9 miljard en die van de internationale handel die buiten Nederland omgaat op 12,5 miljard gulden. De totale jaaromzet aan cannabis voor heel Nederland is daarmee 19 miljard gulden. Als hier de opbrengst van de handel in alle andere drugs nog eens bij wordt geteld, wordt dit bedrag nog veel hoger. Handel in drugs vormt een van de belangrijkste en snelst groeiende sectoren van de Nederlandse economie. Amsterdam neemt van deze handel een deel voor haar rekening dat haar relatieve grootte ver te boven gaat." 

Ik herhaal nog eens: De totale jaaromzet aan cannabis voor heel Nederland is daarmee 19 miljard gulden. Als hier de opbrengst van de handel in alle andere drugs nog eens bij wordt geteld, wordt dit bedrag nog veel hoger. Handel in drugs vormt een van de belangrijkste en snelst groeiende sectoren van de Nederlandse economie. Amsterdam neemt van deze handel een deel voor haar rekening dat haar relatieve grootte ver te boven gaat."

Is de verdenking niet gerechtvaardigd dat die jaarlijkse 19 miljard gulden voor een deel verdwijnt in de zakken van nogal wat Neerlandse corrupte politici, officieren van justitie, en politie-ambtenaren? Mij dunkt dat alleen een ultra-chauvinistisch Neerlander, met een volkomen krankzinnig geloof in de Bijzondere Goedheid van de Neerlandse politici en bestuurders hier anders over kan denken.

Overigens: De in deze alinea genoemde "Cohen" is de door mij boven genoemde dr. Peter Cohen, en niet de vierde of vijfde incompetente Amsterdamse burgemeester in successie Job Cohen. (De laatste behoorlijke Amsterdamse burgemeester wat mij betreft was Van Hall.)

Het bedrag dat jaarlijks in Nederland omgezet wordt aan drugs sinds minstens 20 jaar is dus in guldens:

MINSTENS 50 MILJARD GULDEN per jaar

Maar als mijn taalgebruik u "grievend en/of beledigend" voorkomt dan bevindt u zich in het gezelschap van ex-burgemeester Van Thijn, ex-burgemeester Patijn en burgemeester Cohen, die dat ook vinden, en mij "dus" niet antwoorden, niet ontvangen, mijn mails niet beantwoorden etc.

Het geeft niet, lezer, wat u van me vindt - maar de belangen die Van Thijn, Patijn en Cohen zo "solidair en sterk" (PvdA-leus) hebben verdedigd in de afgelopen 16 jaar waren ALLEEN in Amsterdam minstens 160 MILJARD gulden omzet waard gedurend hun bestuur van Amsterdam.  

Mijn taal is scherp - hun beleid was misdadig. [178]

---

Goede mensen

Er is en blijft dat maa-aar dat neerkomt op: Er IS altijd en overal maar een kleine minderheid geweest van weldenkende, goedwillende, rechtvaardige, rationele mensen. (Ja heus, lezer! Misschien ligt hier mijn naïeve optimisme, maar dat moet dan ook ergens kwijt.)

En bijna altijd en bijna overal zijn de besten, de voorbeeldigsten, de eerlijksten, de intelligentsten, de moedigsten geminacht, vervolgd, mishandeld, belasterd door de grote meerderheid van zogenaamd weldenkende doorsnee-burgers met doorsnee-pretenties, doorsnee-gehuichel, en doorsnee-geloof. [178]

---

Opbouw en afbraak

Om behoorlijk te kunnen bouwen is het vaak nodig eerst behoorlijk af te breken, zodat het afbreken minstens zo konstruktief is als het bouwen, en al helemaal wanneer wat afgebroken wordt evident overwegend pestilentieuze en gevaarlijke ruïne is.

Maar 't gebruikelijk verwijt van degenen die verdienen aan het echt of pretens pest-bestrijden in de ruïnes aan degenen die de ruïnes willen vervangen door goede nieuwbouw zonder pest is dat pestbestrijders slechte en immorele mensen zijn, die het leven van pestprofiteurs zeer bemoelijken, en geen behoorlijk aangepaste fatsoenselijke doorsneeburgers zijn. [178]

---

Menselijke vermogens

Waar door mensen gebouwd, gestreden, gekritiseerd wordt wordt door zeer veel meer mensen... toegekeken, kommentaar geleverd, aan de kant gestaan, met kwasi-fidele belangstelling neusgepeuterd en uitgevreten, leedvermaak genoten, en vooral alles en iedereen die afwijkt van de doorsnee belasterd, uitgescholden, gehoond voor z'n moed en inzet, en met drek geworpen in evenredigheid met z'n afwijken en originaliteit.

Het is nooit anders geweest, en zal niet anders worden totdat de doorsnee 99% bij benadering zo beschaafd, begaafd, eerlijk, rationeel en rechtvaardig is als hooguit 1% blijkt gegeven te zijn, maar de meerderheid gewoonlijk niet machtig is of wil zijn. [178]

---

Zeldzame individuen

t Verstand staat er bij stil - totdat je je realiseert dat dit impliceert dat de zeer grote meerderheid van de mensen, inclusief de intellectueel meest begaafden der natie op ieder gegeven moment, eenvoudig niet in staat zijn de zeldzame individuen die werkelijk individueel en rationeel nadenken en formuleren daadwerkelijk te begrijpen. [178]

---

Doorsnee-mensen en waarheid

"onderzoek naar den aard der dingen, op Kennis der Natuur. " Maar helaas is 't ook waar dat de zeer grote meerderheid van de mensen daarin ternauwernood geïnteresseerd is:

Wat de doorsnee men wil weten is wat nodig is om een maatschappelijk succes te worden - en daarmee is wat de doorsnee men wil leren kennen overwegend het gehuichel, het gelieg en het bedrog - de rol, lezer! - die behoort bij het succesvol maatschappij-lid zijn.

Wat de doorsnee men NIET wil weten - en niet wil horen, niet wil lezen, niet onder ogen wil zien - is ALLE waarheid die strijdig is met hun eigenbelang, en vrijwel alle waarheid die geen steun levert aan de strijd voor hun eigenbelang. [178]

---

Geschiedenis en mensenkennis

Wie "de mens" wil leren kennen, leze de grote historici. [180]

---

Het kwaad van religies

 Over het kwaad en het goed dat religies gedaan hebben kan zeer veel gezegd worden, dat ik hier zal nalaten behalve deze opmerking:

Ook volgens religieuzen is het zo dat alle leden van alle religies behalve de hunne fundamentele fouten maken in hun beschouwingen van de mens en de wereld en dat alle leden van andere religies een bijgeloof, vals geloof, schadelijk geloof, onzinnig geloof, onzedelijk geloof etc. hebben.

Het moet een eigenaardig almachtige alwetende oneindig goede God zijn die in ieder geval de meerderheid van z'n denkende schepselen in vrijwel totale illusies laat leven en handelen omtrent Zijn bedoelingen, wensen en voorschriften. [181]

---

Vrouwen en mannen

Wat betreft: "Maar er staat toch: "gy vrouwen, weest uw mannen onderdanig": Dit komt uit de Bijbel, en was vele eeuwen onderdeel van de wet in alle Europese landen. Een heel eenvoudige, zij het nogal zoogdierlijke, grond voor die onderdanigheid is dat een man gewoonlijk zowel groter en zwaarder als fysiek sterker is dan een vrouw. (In 't huidige Nederland kan men zeer populair worden door deze statistische waarheid als een koe te ontkennen op basis van een handjevol uitzonderingen. Vooral bij vrouwen zijn dit soort ontkenningen populair, terwijl ik nog steeds meer vrouwen tussen de 15 en de 50 wel dan niet op hoge hakken zie lopen - wat ze toch nog steeds niet langer maakt dan de meerderheid van de mannen. Zie 107 voor de algemene menselijke achtergrond hiervan.)

Het is overigens niet helemaal juist dat "En, eenmaal die onderdanigheid aannemende, volgt de rest vanzelf": Zelfs als het zo is dat de meerderheid van de mannen fysiek sterker zijn dan hun vrouwen, is er geen noodzaak om van die meerdere kracht gebruik te maken om vrouwen te onderdrukken. Feit is wel dat deze twee dingen samen - dat de meeste vrouwen fysiek niet opgewassen zijn tegen hun echtgenoten, en dat de Bijbel zei dat vrouwen hun mannen onderdanig moesten zijn - vele eeuwen lang sterk ten nadele van vrouwen gewerkt hebben. [181]

---

Slaven

Wat betreft de slavernij: 't Is een feit dat slaven vaak verboden werd te leren lezen, en er zijn, bijv. in de autobiografie van Frederic Douglas (een Noordamerikaanse ontsnapte zwarte slaaf uit de 19e eeuw, en een indrukwekkend man), fraaie verhalen hoe slaven desalniettemin zichzelf in 't geheim lezen leerden en lazen. [181]

---

Mannen, vrouwen en mensen

Wie enigszins nauwkeurig achtgeeft op 't gemiddelde van "die heeren der schepping, de mannen! Ga ze na in de diskretie, in hun nietig streven, in hun bekrompenheid, in hun onkunde, hun lafhartigheid" begrijpt ternauwernood dat vrouwen daar veel interesse of passie voor zouden kunnen koesteren (anders dan door: ook het vrouwelijk oordeelsvermogen wordt verblind door hormonen, net als het mannelijk oordeelsvermogen) en inderdaad lijkt in normale huwelijken de liefde van de vrouw voor de man, voorzover ooit aanwezig, snel verplaatst te worden naar haar kinderen - zoals gezien 't gemiddeld peil der mannen heel begrijpelijk en verstandig is.

Aan de andere kant: Persoonlijk geloof ik dat de meeste fundamentele menselijke problemen teruggaan op de geringe intellektuele vermogens van de doorsnee, en dit geldt evenzeer voor "de" man als "de" vrouw. (Voor wie 't nog niet begrepen heeft: De reden dat ik dit voor zo belangrijk houdt is dat een intelligenter doorsnee véél moeilijker te bedriegen is door hun leiders dan een dommer doorsnee. En nee, lezeres: Ik geloof niet dat doorsnee mannen intelligenter zijn dan doorsnee vrouwen.) [181]

---

Nederlands zelf-respect

De Nederlandse doorsnee "men" houdt het hele kleine beetje zelf-respect dat ze hebben vooral op door het systematisch publiekelijk ontkennen dat enig iemand - altijd afgezien van leden van 't Koninklijk Huis, topvoetballers, en "media-persoonlijkheiden" - beter zou kunnen zijn dan enig ander in enig belangrijk menselijk opzicht.  [181]

---

Nederlandse gelijkwaardigheid

Doorsnee Nederlanders zijn dom genoeg om in grote meerderheid publiek te menen dat "alle mensen gelijkwaardig zijn". Echt geloven doen ze 't niet, maar 't is een heerlijk-populaire vorm van nivellering voor de grote meerderheid van doorsnee personen die van zichzelf heel goed weten dat HIJ of ZIJ in IEDER geval helemaal niets bijzonders is in enig menselijk opzicht. Er is immers weing prettigers voor een hufter om anderen als een even grote hufter te beschouwen en behandelen als ie zelf is - en 't maakt het handeldrijven en overig bedriegen ook zoveel makkelijker. [181]

---

Huwelijk en kinderen

Multatuli was een tegenstander van het huwelijk om nogal wat redenen, waarvan de belangrijkste waarschijnlijk was dat hij meende dat men liefdesverbintenissen niet per contract kan regelen. Hier valt veel voor te zeggen, maar twee belangrijke bezwaren zijn dat de grote meerderheid der mensen verre van perfect is en dat de maatschappelijk voornaamste functie van het huwelijk is zo mogelijk te garanderen dat ouders hun kinderen verzorgen en opvoeden (waar vooral mannen zich graag aan onttrekken). [182]

---

Godsdienst en totalitairisme

er is een principieel probleem:

Feitelijk, moreel en intellectueel is het probleem met godsdienstige verhandelingen niet zozeer dat ze - vrijwel zonder uitzondering - welbeschouwd onzinnig, onwaar of onhoudbaar zijn, maar het totalitaire gebruik dat er vrijwel altijd en vrijwel overal van gemaakt is.

Er is immers geen gevaar in sprookjes, mythes, fictie en wensdenkerij zolang degene die ze vertelt zich bewust is dat z'n verhalen dát zijn - sprookjes, mythes, fictie of wensdenkerij  -  of zolang degene die ze gelooft zich bewust is en toegeeft dat z'n geloof even goed onwaar als waar kan zijn, en dat alles wat men niet strikt logisch en wiskundig zelf kan bewijzen daarmee en daardoor niet verplicht gesteld kan worden voor een ander als geloof, laat staan als "geloofswaarheid" (een term die overigens van het geslacht vierkante cirkel en verwanten is: 't Is een oxymoron).

Religieuse sprookjes, mythes, fictie en wensdenkerij worden echter zelden uitgedragen en zelden opgevat door gelovers alsof hun geloof een mogelijke hypothese onder vele andere is over hoe samen te leven en na te denken, en waar mensen naar behoren te streven, en worden vrijwel altijd uitgedragen en opgevat alsof het De Waarheid, de Hele Waarheid, en Niets Dan De Waarheid betreft - ook en vooral als het dit evident niet is. [182]

---

Geloof en totalitairisme

De gebruikelijke vorm die ieder totalitair geloof aanneemt - religieus, politiek en overigens - is een verbod tot nadenken en argumenteren (desnoods gehandhaafd met inquisitie, brandstapel of concentratiekamp) en een voorwendsel om autoriteiten te volgen in het rotsvaste waarachtige besef dat het volgen van de machthebbende autoriteit en heersende ideologie de buren, de politie, de baas en de familie zal plezieren, en overigens maatschappelijk aanzien geeft, en problemen en discriminatie vermijdt.

Er is mij geen wijd verbreid religieus of politiek geloof bekend dat niet een fikse hoeveelheid totalitaire denkbeelden uitdraagt, welke gewoonlijk neerkomen op:

Ons Geloof is het Enig Ware en Onze Gelovers zijn de Enig Goeden, en al wie niet gelooft, doet, voelt of eruitziet als Wij is - zus of zo, meer of minder beleefd - minderwaardig (namelijk: zondig, slecht, verdoemd, bestemd voor de hel, of in ieder geval niet weldenkend als Wij Ware Gelovers, en zeker niet geheel en al comme il faut).

De mythe van het uitverkoren volk is dan ook niet alleen bijbels, maar is kennelijk geloofd door de meerderheid van de meeste volkeren: Zij - hun Eigen Volk - en zij alleen, zijn de beste, ware, echte, goede mensen, en iedereen die anders is dan zij (Wij) deugt niet werkelijk (en mag dus van de Heer en de autoriteiten vervolgd worden als dat financieel of maatschappelijk goed uitkomt). [182]

---

Geloofswaarheden

Geloofswaarheden van ieder willekeurig religieus geloof plegen absurditeiten te zijn volgens het gezonde verstand van degenen die dit geloof niet delen. (En NB Voltaire's scherpzinnige "If we believe in absurdities, we shall commit atrocities.")

Het fundamentele probleem is weer dat het doorsnee menselijk intellect niet ruim genoeg bemeten is om zelfstandig tot zinnige oordelen te komen over filosofische, wetenschappelijke of logische kwesties (die allemaal in grote meerderheid inderdaad ingewikkeld en moeilijk zijn, en zeker niet intellectueel opgelost kunnen worden door wensdenkerij) - en dat de doorsnee mens er zelden bezwaar in ziet niet-medegelovers te vervolgen, zogenaamd in hun eigen belang (want hebben Wij immers niet het Ware Geloof, zoals Onze Heer ons Zelf verzekerd heeft, en is wie het Ware Geloof niet heeft niet slecht, dom, misleid en verre van gelukkig?). [182]

---

Doorsnee-mensen en wereldverbeteraars

Als van iedere 10.000 mensen in de menselijke geschiedenis hooguit een enkeling goed of intelligent genoeg was om herinnerd te worden door latere generaties als goed of intelligent - zoals het geval is, bij benadering - dan is er een fundamenteel probleem voor wie beoogt de mensheid te verbeteren door te appeleren aan doorsnee verstandelijke of morele gaven. [182]

---

Liefde en kinderen

dat het beste voorbeeld van liefde tussen mensen niet de band tussen ouders is, maar de band tussen ouders en kinderen. Liefde heeft veel meer te maken met bewondering, bescherming en verzorging dan met geslachtsgemeenschap of wat daar mee samenhangt. [182]

---

Vrouw en recht

"In veel wetgevingen van zoogenaamde zedemeesters - zie de mozaïsche - is zy 'n zaak, 'n ding, 'n meubel, 'n koe..." is waar, maar hetzelfde geldt de meeste mannen in de meeste oude wetgevingen: Er was immers geen sprake van menselijke gelijkheid, niet tussen man en vrouw, en ook niet tussen man en man. [183]

---

Huwelijk

het huwelijk gepresenteerd als een project tot wederszijds mens-worden of mens-maken [183]

---

Eeuwig leven

Mijn eigen neiging zou zijn zo iemand eerst te vragen wat ie met dat eeuwige leven aanwilde [183]

---

Bijbelse moraalleer

In de bijbel beantwoordt Jezus de vraag naar welke geboden gehouden zouden moeten worden door goede mensen:

"(18) He saith unto him, Which? Jesus said, Thou shalt do no murder, Thou shalt not commit adultery, Thou shalt not steal, Thou shalt not bear false witness.
(19) Honour thy father and thy mother: and thou shalt love thy neighbour as thyself."

Dit is een morele code, en hoewel Jezus hem verstrekt aan een vragende man is het duidelijk dat de code bedoeld is voor zowel man als vrouw. Deze code is overigens niet bijzonder bruikbaar:

Het in vers 18 gestelde is weliswaar de moeite van het memoreren waard, maar is niet iets zonder hetwelk enige mensenmaatschappij in stand kan blijven: Maatschappelijke omgang tussen mensen verwordt tot strijd als men elkaar vermoord, elkaars echtgenoten verleid, elkaar besteelt of elkaar beliegt. Ieder van die dingen is mogelijk bij uitzondering en bij gelegenheid zonder dat een maatschappij eraan kapot gaat, maar is niet in meerderheid en niet bij voortduring mogelijk zonder dat de maatschappij ten gronde gaat. En daarom zijn bepalingen als deze in iedere maatschappelijke legale code voor een maatschappij van mannen, vrouwen en kinderen zus of zo terug te vinden - zodat hun vermelding (bij goddelijk gebod!) meer in de orde van "trapt geen open deuren in" is dan dat het bijzonder christelijk of religieus is. En waarom trouwens - bijvoorbeeld - slavernij en uitbuiting niet expliciet verboden bij zoveel morele open deuren?

Daarbij is er - in het zojuist genoemde verband - nog een belangrijk probleem, zowel met deze code als het hele Nieuwe Testatement: Als religieus geïnspireerde literatuur geschreven door mensen is de bijbel bij gelegenheid fraai (het boek Prediker bijvoorbeeld), en bij gelegenheid saai of slecht - maar als woord van God (een onfeilbare, almachtige, goedertieren God!) is het volledig ongeloofwaardig - en volgens het Nieuwe Testatement is dit: "het Woord Gods" wat de bijbel zou zijn.

Bij kontrast met het nogal open deuren intrappen van vers 18 is het in vers 19 voorgeschrevene onredelijk. In de eerste plaats immers: Het eren van vader en moeder kan nauwelijks verplichting zijn, en behoeft dat evenmin te zijn als goede smaak verplicht is. Daarbij: Aangezien niet alle ouders altijd goed zijn, behoren de ouders meer te doen dan alleen kinderen maken om door deze geëerd te worden. Het hier verplichte leest als "Hebt autoriteiten lief omdat het autoriteiten zijn (en niet omdat ze erin slaagden goede autoriteiten te zijn)".

En in de tweede plaats: Dat men z'n naaste lief moet hebben als jezelf is een gebod dat nauw verwant is aan: Wie eeuwig zalig wil worden - die tekene vierkante cirkels. Het gebod is ófwel totaal onmogelijk voor doorsnee mensen, zoals het de Heer heeft beliefd deze te maken, ófwel verdient een toelichting ter dikte van de bijbel om begrijpelijk te worden - en ook dan zal het weinigen gegeven zijn elkaar te beminnen zoals ze zichzelf beminnen, omdat ieder mens alleen zichzelf voelt, en als individu lijdt, streeft en geniet. Kortom: Non posse nemo obligatur, en het hier gebodene is vrijwel iedereen volkomen onmogelijk (behalve bij zeldzame uitzondering, en dan alleen - voor mannen - in de vorm "bemin uw buurvrouw als uw eigen vrouw of intenser"). [183]

---

Huwelijken

de grote meerderheid der huwelijken is gebaseerd op driftnood, misleiding, hypocrisie, onwetendheid en overige gebruikelijke menselijke zwakheden. [183]

---

Qualia-probleem

Hoe kan ervaring ontstaan uit samenstellende delen - atomen, moleculen, electrische stroompjes - die geen ervaring zijn of hebben? [183]

---

Volgelingen

En dan M.'s slot, eindigend met "Maar de discipelen begrepen hem niet." - wat voor alle voorgangers van betekenis lijkt te gelden: Nooit heeft een werkelijke volgeling z'n voorganger meer dan partieel en onvolledig begrepen - was het anders dan was de volgeling geen volgeling. Er zijn proportioneel heel weinig originele individuen met karakter, moed en hersens; het grootste deel van de mensheid zijn volgelingen. [183]

---

Moed tot zelfstandigheid

 Een van Multatuli's eigen morele regels was "agis comme tu penses!" - Handel zoals je denkt!. Dit komt zelden voor: Alleen enkelingen hebben de moed de principes die ze met de mond belijden eerlijk in hun eigen leven en omgeving toe te passen. Het meeste vertoon van geloof is niet meer dan dat: Vertoon - met de opzet ervoor beloond te worden, of althans niet bestraft te worden wegens afwijkendheid van de lokale sociale norm. [184]

---

Morele codes

als er een ding zeker is over morele codes dan is het dat ze bestaan omdat ze zo vaak gebroken worden. Geen mens hoeft verplicht of eraan herinnerd te worden dat het nodig is te ademen - wat dus veel meer vanzelf spreekt, zoals mensen in doorsnee zijn, dan "Hebt uw naaste lief gelijk uzelve". [184]

---

Geloof en eerlijkheid

Wat betreft "Geloof wat ge wilt, maar handel naar uw geloof.": Dit was een van M.'s stelligste overtuigingen, en een van de dingen die hem radikaal deden verschillen van z'n medemensen, die naar een geheel andere overtuiging leven: "Geloof wat de autoriteiten willen, of doe alsof".

Het fundamentele verschil - en wat Multatuli naast z'n intelligentie en taalvermogen zo buitengewoon bijzonder maakt - is werkelijke authentieke eerlijkheid. Het lijkt een redelijke gissing dat, in de mate waarin Multatuli gewoonlijk eerlijk en authentiek was, dit alleen mogelijk en geloofwaardig is  (in "moderne Westerse staten, tussen moderne Westerse mensen") voor echte debielen en echte genieën.

Doorsnee-mensen plegen alleen authentiek eerlijk te zijn indien zwaar beschonken of (naar eigen mening) geheel alleen en onbespied. Ze hebben daar ook heel goede en begrijpelijke redenen voor: De doorsnee die hen omringt bestaat immers uit leugenaars, rollenspelers en aanstellers, vrijwel altijd van een fundamenteel totalitair gemoed, en sterk genegen elkaar te nivelleren, discrimineren en controleren. Zie idee 73, 74.

Het is niet waarschijnlijk dat dit Multatuli volledig duidelijk was.

Daarbij - zoals mensen nu eenmaal gemiddeld zijn: Geloof wat ge wilt, indien rationeel, maar handel naar uw geloof. [185]

---

Doorsnee en individu

Hij leefde, voelde en dacht als kleurenziener tussen de kleurenblinden, en kon zichzelf het verschil wel intellectueel uitleggen maar er niet naar ervaren of leven.

Nogmaals: Gewone mensen hebben zelden de moed van hun eigen overtuigingen, en willen die moed ook niet, behalve in zeer zeldzame omstandigheden of bij grote dronkenschap: De doorsnee weet nauwelijks eigen ideeen of eigen waarden te hebben, en weet dat hun eigen belang het best gediend wordt door niet opvallen en meedoen met de meute, ook als men het daar zelf niet mee eens is. [185]

---

Religies

M.'s bewering "maar in 't christendom-zelf geloof ik niet. Ik ontken 't bestaan van dat christendom" moet ongetwijfeld begrepen worden in de zin: Alle christendom die ik meegemaakt heb kwam overwegend neer op gehuichel voorzover 't niet stoelde op verregaande domheid.

Dezelfde bewering kan uitgebreid worden naar alle andere religies: Alle religies waar ik weet van heb komen in de praktijk vrijwel altijd overwegend neer op gehuichel en valsheid, en komen in de theorie overwegend neer op onmogelijk bijgeloof of bedrog.

Het is mogelijk dat "alle" een iets te sterke term is, omdat er ongetwijfeld - hier en daar, vrijwel zeker vèr van normaal maatschappelijk verkeer - in ieder geloof zeldzame enkelingen zijn die zich geroepen voelen de leerstellingen en gedragingen waartoe dat geloof oproept werkelijk en eerlijk te praktiseren. Zulke mensen zijn echter zeer zeldzaam, en ikzelf heb nog nooit een eerlijk aanhanger van een religie ontmoet die niet ook minstens behoorlijk dom was (het is trouwens een gebruikelijke maar totale illusie van niet-akademici dat akademici in meerderheid niet dom zouden zijn) en die bovendien voor z'n domheid kennelijk aanzienlijke moeite gedaan had, namelijk door systematisch alle kritiek op z'n geloof niet rationeel te willen onderzoeken. [186]

---

Spelfouten en Nederlands schrijven

In 2001, 't jaar waarin ik dit schrijf, is na 25 jaar onderwijshervormingen en 150 jaar continue spellingshervormingen geen Nederlander meer in staat een pagina Nederlands zonder spelfouten te schrijven - en vindt de zeer grote meerderheid van de Nederlanders 't ook volstrekt niet meer nodig om zich schriftelijk behoorlijk uit te kunnen drukken: Ze hebben immers allemaal verTeeVeede breintjes. [186]

---

Dagelijkse praktijken van doorsnee-mensen

Zoals mensen bijna allemaal zijn, overleven, doen en denken gebeurt dit maatschappelijk door geven en nemen, door schipperen, door huichelen, liegen en draaien, door voorwendsels, en door het goede dat men zelf uitdraagt en verdedigt alleen uit te dragen en verdedigen als dit zonder risco of schade mogelijk is. [187]

---

Kinderen en oneerlijkheid

kinderen gewoonlijk nog niet geleerd hebben rollen te spelen, te huichelen en te schipperen. Uiteraard zijn kinderen heel wel in staat te liegen, maar de vervalsing van zichzelf die de doorsnee van zichzelf maakt om maatschappelijk te overleven of carriere te maken, maakt de doorsnee in de puberteit en adolescentie. Zie 74. [187]

---

Moderne feministen

Ikzelf vermoed dat Multatuli even weinig opgehad zou hebben met moderne feministes als met de dominees Zaalberg en Wawelaar van zijn tijd, om dezelfde reden: Ze moesten hem voorkomen als fanate en totalitaire huichelaressen die carrière trachten te maken met ideologische praatjes die ze zelf niet werkelijk geloven.

Ikzelf denk daar niet anders over: Ik ben een groot voorstander van individuele moed, individueel talent, individueel karakter, en individuele ontwikkeling - maar de zeer grote (overwegend academische) meerderheid der feministes die ik persoonlijk meegemaakt heb waren feitelijk fanate totalitaire ideologische apinnen die probeerden een maatschappelijke carrière en aanzien te verwerven met bijzonder slecht doordachte zeer totalitaire denkbeelden (over de excellentie van "de" Vrouw en de minderwaardigheid van "de" man).

Er zijn werkelijke feministes geweest waar ik grote bewondering voor heb, maar ze leefden kennelijk in meerderheid vroeger: Mary Wollstonecraft, Madame de Stael, Madame Curie, Emma Goldman en Aletta Jacobs, bijvoorbeeld. De moderne feministes uit mijn eigen tijd - de Hedi d'Anconas en Germaine Greers - komen mij voor als carrière-maaksters zonder moed of karakter, maar met een groot talent zichzelf op de voorgrond te stellen. Maar misschien is mijn oordeel mede veroorzaakt door mijn werkelijk feministische en communistische moeder en vader. [188]

---

Wetten en zeden

Dat "De bewoners van 'n land zyn niet vry of onvry door de wet. De maat van vryheid wordt bepaald door de zeden." is gedeeltelijk waar, en een belangrijk inzicht, maar laat onverlet dat er wel degelijk dictatoriale staten zijn en waren, met dictatoriale wetten die het de machthebbers en hun burocratische uitvoerders mogelijk maakt mensen van hun vrijheid of leven te beroven vanwege hun meningen, uiterlijk of afkomst. [189]

---

Wetboeken

Dit heeft te maken met het feit dat een wetboek niet anders kan zijn dan een nogal abstract en zeer gedeeltelijk aftreksel van een aantal normen, gebruiken en zeden in het land waaraan het de wet voorschrijft. [189]

---

Doorsnee Nederlanders

Mijzelf - die Azië niet kent, maar in Engeland en Noorwegen gewoond heeft, en 130 jaar na Multatuli werd geboren - is hetzelfde opgevallen, zonder enige beinvloeding door Multatuli: Doorsnee Nederlanders zijn, vergeleken met de mij bekende doorsnee buitenlanders (en ik ben, als Multatuli, aanmerkelijk beter bekend met buitenlanders en buitenlands dan de doorsnee Nederlander) femelende, huichelende, achterbakse, oneerlijke, buitengewoon conformistische nivelleerders en conformisten, die uitblinken door een gebrek aan moed zichzelf te zijn en grote angst werkelijk te leven.

Ik vermoed dat het iets zegt zowel over Nederland - land van huicheldeugden, geldgeilheid, valse nederigheid en echte nivelleerzucht - als over Multatuli en mijn reacties op de Nederlandse doorsnee van onze eigen tijden. [189]

---

Het Volk

Juist, maar dit is een behoorlijk grote en effectieve beperking op het verheffen, verbeteren, of veredelen van "'n Volk, dat zichzelf aan banden legt waar 't niet noodig is.": 't Volk wil helemaal niet verheven, verbeterd, of veredeld zijn; 't Volk wil geld, genot, brood en spelen, en is gewoonlijk bereid van verheffing en verbetering af te zien zolang 't maar brood en spelen heeft (tegenwoordig: een baan en TV).

De grote meerderheid van ieder "Volk" bestaat uit conformistische volgelingen en oppassende uitvoerders van de verlangen van hun leiders, vanwege de maatschappelijke voordelen die 't conformistisch collaborateur zijn van politieke en religieuze leiders plegen te bieden, en vanwege 't gebrek aan individueel bijzonder talent van de grote meerderheid der mensen (waar ze niets aan kunnen doen). [190]

---

Wereldverbeteraars

Voor wereldverbeteraars moet dit een serieuze overweging zijn:

Als de mensheid in meerderheid een rationele, redelijke en rechtvaardige samenleving had kunnen of willen bereiken, dan had ze dat reeds lang geleden gedaan.

En de mensensoort die graag 't "Verbeter de wereld: Begin bij gezelf!" schijnheilig mag belijden vergeet maar al te graag dat dergelijke verbeteringen vrijwel altijd neerkomen op persoonlijke financiële vooruitgang, en overigens niets.

Dit wil niet zeggen dat 't een zinloze zaak is te trachten zichzelf of de wereld te verbeteren, maar wel dat de maatschappij gemiddeld niet beter of intelligenter kan zijn dan het gemiddeld peil van haar leden, en dat de meeste mensen die zich willen verbeteren zich niet willen verbeteren in ethisch, moreel of wetenschappelijk oogpunt, maar een betere inkomen, meer macht, en een hoger status nastreven, en weinig of niets anders - ongeacht de pretenties waarmee ze die persoonlijke verbeteringen nastreven, die gewoonlijk nobel klinken. [190]

---

Zeden en gebruiken

Verreweg het meeste maatschappelijk normale kwaad wordt veroorzaakt door domme, ongeïnformeerde of kwaadwillige alledaagse gebruiken, praktijken en vooroordelen, en een veel kleiner deel van het maatschappelijk normale kwaad gaat terug op slechte wetgeving.

Het zijn zelden de wetten die mensen slecht maken, en het zijn gewoonlijk de maatschappelijk geaccepteerde gebruiken, normen en waarden die slecht zijn, al handhaaft en hoogacht de meerderheid ze, gewoonlijk uit domheid, desinteresse, of eigenbelang.

En veel mensen - vooral zij die graag optimisme over "de mens" voorwenden - vergeten graag dat slavernij van mensen door mensen honderden eeuwen lang in de meeste of alle mensen-maatschappijen door en door fatsoenlijk, behoorlijk, en volstrekt normaal en onproblematisch is geweest, overigens zowel in de wet als in de zeden. [191]

---

De zeden

twee aantekeningen:

1. Aangezien de zeden de overwegend vrijwillig aangegane omgangsvormen en beschouwingswijzen van mensen onderling zijn, moet de konklusie zijn dat wanneer de zeden langdurig overwegend drukkend, dom en wreed zijn dit toch vooral een kwestie is van gemiddeld menselijk onvermogen tot iets aanmerkelijk beters.

2. Er zijn natuurlijk ook vrijwillig aangegane omgangsvormen en beschouwingswijzen tussen mensen die bevrijdend, intelligent en humaan zijn, en ook tot "de zeden en gebruiken" behoren, al mag men aannemen dat deze soort omgangsvormen, zoals mensen nu eenmaal gemiddeld zijn, zeldzamer zijn dan de meer gebruikelijke onderdrukkende domme of wrede omgang met elkaar. [192]

---

Wetten vs. zeden

De hoofdreden dat de zeden altijd slechter zijn dan de wetten van de maatschappij waarin 't zeden zijn ligt in 't feit dat wat bij wet geregeld kan worden vrijwel altijd algemener en abstracter is dan wat de zeden voorschrijven, en dat de wetten vaak althans een formele rechtvaardigheid nastreven die de zeden als onbehoorlijk afwijzen (want "de zeden" zijn gewoonlijk rechter, aanklager en beul ineen, verenigd in een samenzwering van oppassende doorsnee "men" tegen alles wat afwijkt of anders is dan de doorsnee). [193]

---

Conformisme

En opnieuw: de reden waarom mensen regels die dom, kwalijk en schadelijk zijn volgen, handhaven en hooghouden is een combinatie van domheid, conformisme, en - 't meest effectief! - de maatschappelijke premies die samengaan met een geslaagde schijn van middelmatigheid en ordinairheid. 

En overigens is DE menselijke morele norm bij uitstek de huicheldeugd van 't conformisme: "Wie Rome verkeert, moet doen zoals de Romeinen doen" - en wie tussen kannibalen verkeert moet doen zoals kannibalen doen - zoals de doorsnee men ook eeuwen lang met een zeer gerust geweten en gevulde beurs in slaven, wapens en drugs heeft gehandeld in de stellige wetenschap dat "als ik 't niet zou doen, dan zou m'n buurman - die ik liefheb als mijzelve - 't wel doen", en ik misgun hem de winst. Nietwaar?  [194]

---

Vrouwenemancipatie

Het resultaat van ruim een eeuw "emancipatie der vrouw" is dat het grootste deel van de vrouwen zich maatschappelijk geconformeerd heeft aan het soort rollen dat... mannen spelen, en het soort waarden en normen dat daarbij horen: Macht, status, geld. [195]

---

Doorsnee mensen en geschiedenis

Afgezien van cynisme en sarkasme is dit geslacht van de gewone burgerlui, de gewone doorsnee-mensen, en - nogmaals afgezien van cynisme en sarkasme, het zijn de doorsnee kwaliteiten en gebreken van de doorsnee mensen die de mensengeschiedenis gemaakt heeft tot wat het is: Een historie van gruwelen, vervolging, onderdrukking, oorlogen, slavernij, uitbuiting, kortom van ellende en pijn voor velen, toegebracht door velen, uit naam van velen, in dienst van weinigen. Er zijn en waren altijd en overal uitzonderlijke mensen die niet deelnamen aan de illusies en praktijken van de doorsnee, en de menselijke vooruitgang in kennis is vooral aan hen te danken, maar zij vormden altijd en overal een kleine, meestal vervolgde, minderheid. [196]

---

Menselijkheid

Het is helaas zo dat het overgrote deel van wat mensen tot mensen maakt voor het overgrote deel van de mensen nauwelijks inzichtelijk is, om dezelfde reden als wiskunde de meeste mensen voorkomt als onbegrijpelijk: Gebrekkig talent - voor wiskunde, of menselijkheid. Zie 136. [196]

---

Huwelijk

M. doelt hier op de uitspraak van de apostel Paulus die in 't Engels luidt: "it is better to marry than to burn". Deze onduidelijke metafoor heeft tot vele eeuwen ruzie en ellende aanleiding gegeven, omdat het vanaf het begin onduidelijk was of Paulus bedoelde te zeggen dat het beter is te huwen dan te branden van passie door onstilbare sexuele begeerte, of dat het beter is te huwen dan te branden in de hel vanwege diezelfde begeerte. [196]

---

Übermenschen

Wat betreft het opruimen der Kappellui: Als de doorsnee met hun doorsnee leiders in hun doorsnee wijsheid en goedertierenheid er de komende eeuw niet in zal slagen iedereen om te brengen, hetzij door een kernoorlog, hetzij door een ecologische ramp, dan is er enige kans het zeer grote geslacht der domme en conformistische egoïsten overwegend af te schaffen door eugenetische maatregelen die beogen niemand meer geboren te doen worden die z'n ouders niet intellectueel overtreft in aanleg en vaardigheden.

Dit is althans in beginsel mogelijk binnen niet al te lange tijd, en lijkt het enige middel om te voorkomen dat de doorsnee menselijkheid de mensheid en mogelijk alles wat leeft op aarde te vernietigen.

Kortom: "Ich predige Euch den Uebermensch", maar niet in de zin of met de opzet van Nietzsche of Hitler, en wel in de zin van Multatuli's Idee 136. Het is mogelijk een goed, verstandig, redelijk, eerlijk en moedig mens te zijn - maar zoals de menselijke talenten door moeder Natuur verdeeld worden is dit zeldzaam. Vandaar de mensengeschiedenis tot nu toe. [196]

---

Modern feminisme

Kortom, "de" vrouw werd tot in de 20ste eeuw in Nederland en de rest van Europa beschouwd en behandeld als de minderwaardige van "de" man, en werd gewoonlijk verplicht een huwelijk aan te gaan om zelf onderhouden te worden, en feitelijk als huishoudster en broedmachine voor "de" man te dienen (die overigens weinig of niets werkelijk verplichtte z'n vrouw als huishoudster en broedmachine te beschouwen en behandelen - en de grote meerderheid van de menselijke immer conformistische doorsnee dobbert altijd ergens in 't midden tussen een minderheid van schoften (gewoonlijk de leiders en hun uitvoerders) en een minderheid van zelfstandig denkende individuen).

Sindsdien de 19e eeuw is er veel veranderd in de positie van vrouwen, en dankzij tientallen jaren feminisme is "de" vrouw tegenwoordig in Nederland veroordeeld tot carrière maken op de arbeidsmarkt en het uitbesteden van de opvoeding van zelfs heel jonge kinderen aan derden, om zelf carrière te maken.

Ikzelf betwijfel of dat een grote vooruitgang is voor de grote meerderheid der vrouwen, want ik denk niet dat iemand een beter of gelukkiger mens wordt door 35 à 40 uur per week te moeten werken in een of ander dom baantje, om zich voor en na 't werk naar de crèche te moeten haasten om de kindertjes weg te halen en te brengen aan de dames die voorzien in haar bestaan als crèche-medewerksters.

Men kan veel terechte kritiek hebben op het huwelijk, op de maatschappelijke achterstelling en ontrechting van vrouwen, het gebrek aan mogelijkheden tot ontwikkeling en scholing voor meisjes en vrouwen in de 19e eeuw, op de gigantische hypocrisie van de meeste verhoudingen tussen mannen en vrouwen (toen èn nu) en op veel meer - maar 't is toch ook een feit dat vrouwen er in geslaagd waren zich als groep buiten de dwang tot maatschappelijk werk te plaatsen (dat voor de meerderheid altijd overwegend zwaar en vervelend is geweest, en nog steeds is) om in plaats van een maatschappelijke carrière te maken kinderen te baren en het huishouden te doen - d.w.z. haar leven overwegend te besteden met werken voor de eigen kinderen en familie, in het eigen huis, overwegend naar eigen inzicht, planning en voorkeur, zonder bijzondere maatschappelijke dwang.

Ikzelf zie daar niets vernederends of discriminerends in, zolang de feitelijke positie van de vrouw niet die van slavin of huishoudster is, maar van een gelijkberechtigd partner van de man, met wie ze samenwerkt en samenwoont om samen een familie te vormen en kinderen groot te brengen, en waarbij ze een speciale rol voor zichzelf bedingt omdat het de vrouwen zijn die - bovendien met veel pijn en aanzienlijk persoonlijk risico - de kinderen op de wereld zetten.

Mij wil het dus voorkomen dat het moderne feminisme de positie van de meeste vrouwen nogal radikaal verslechterd heeft: 't Heeft loonslavinnen van ze gemaakt, miljoenvoudig, die niet meer het recht hebben hun eigen kinderen te verzorgen en zelfstandig op te voeden, volgens eigen normen en inzichten - zelfs als 't zo is dat de meeste vrouwen vòòr 't feministisch-verantwoord loonslavin zijn een onbezoldigd huishoudster van haar echtgenoot en moeder van haar kinderen was, dan nog lijkt 't me in beginsel beter de ondergeschikte te zijn van een man waarvan je in beginsel houdt en kinderen mee hebt, dan de ondergeschikte te zijn van alle chefs van het bedrijf waar je werkt als vrouw, en de opvoeding van je kinderen te moeten overlaten aan de wijze inzichten van de pedagogisch werkers in de bedrijfs-crèche, terwijl je als middel voor je carrière, als je er een beetje appetijtelijk uitziet, je baas mag pijpen in de middagpauze, voor zijn genot en jouw speciale persoonlijke voorkeursbehandeling.

De enige vrouwen die werkelijk vooruitgegaan zijn dankzij het feminisme zijn de enkele procenten vrouwen uit de allerhoogste standen - en dat waren de prominente feministes gewoonlijk: ambitieuze dochters van behoorlijk bemiddelde papa's - die zelf toegang wilde krijgen tot de arbeidsmarkt van de hoogste standen, en tot dat doel alle vrouwen, uit alle standen, hebben verplicht, uit naam van het feminisme, uit naam van de gelijkwaardigheid, uit naam van de anti-discriminatie... als loonslaaf de arbeidsmarkt op te moeten, zogenaamd vanwege hun recht op "menselijke emancipatie".

Wat de feministische voorvrouwen feitelijk bevochten hebben, naast status en macht voor zichzelf, was toch vooral een socialistisch totalitair ideaal voor hun lager opgeleide sexe-genoten:

Vanwege de illusies, pretenties en baantjes en macht-jagerij van ambitieuze upper-class intrigantes als Germaine Greer en Hedi d'Ancona zijn letterlijk miljoenen lageropgeleide vrouwen gedwongen tot 30 à 40 uur saaie, domme, overwegend zinloze economische loonslavinnen-arbeid, met opgave van het opvoeden van hun eigen kinderen, en zonder mogelijkheden het grootste deel van haar leven feitelijk hoofd van het eigen gezin, bazin in eigen huis, en moeder van eigen kinderen te zijn, en met verwerving van "het recht" 40 jaar uitgebuit te mogen worden in 't bedrijfsleven, zogenaamd vanwege 't genoegen om niet thuis uitgebuit te worden door de man die ze in beginsel uit liefde trouwde, feitelijk vanwege de belangen van de baas, de chef, en de aandeelhouders van 't bedrijf waarin ze haar  feministische vrouwelijkheid beleeft als loonslavin.

Tenslotte: Wie mijn meningen hierover vreemd vindt is eenvoudig niet zo ongebruikelijk opgevoed zoals ik: Door arme communistische ouders, in de 1950-er jaren, in een kapitalistische maatschappij, maar met ouders die een groot deel van het huishoudelijk werk en de opvoeding van de kinderen deelden - op eigen initiatief, niet omdat een of ander hysterisch ontregeld wensdenkend feministisch voorvrouwtje daar opdracht toe gaf - en gingen met elkaar om als gelijkberechtigden in een samenwerking die elkaars belangen en die van de kinderen dienden.

Ook vermoed ik dat de meeste van mijn lezers en lezeressen weinig weten van hoe het werk op een boerderij verdeeld wordt (en vele eeuwen lang is) tussen man, vrouw en kinderen, wat behoorlijk tot zeer anders is dan hoe werk verdeeld wordt tussen middenstands of lagere stands grotestads-mensen die feitelijk als horige loonslaven leven, wat ze ook van zichzelf mogen denken. Ikzelf heb redelijk wat kennis van hoe boerenfamilies leven, omdat ik diverse jaren in midden-Noorwegen gewoond heb, en daar o.a. veeboer ben geweest, en dit verschilt radikaal, en om goede redenen, van alle stadsleven dat ik ken (persoonlijk vond ik dit de prettigste plaats waar ik geleefd heb, en boer-zijn een veel zinniger en aangenamer beroep dan alles wat in Nederland heb moeten doen om geld te verdienen).

Met die ongebruikelijke achtergronden was het weer heel vreemd om tussen mijn 20ste en 35ste herhaaldelijk toegebruld en uitgejouwd te worden door meutes studerende dochters van geheel normaal-hypocriete Hollandse rijkworders, die me voor "patriarchaal zwijn" en overig fraais uitmaakten, alléén op basis van mijn geslacht, en trouwens nooit zonder een groepmedestandsters en altijd in hysterisch gillende meiden-groepen, wat ik welbeschouwd, en gezien de mate van grondeloos geschift gescheld, laf en dom vind en vond.

Mijn konklusie was en is dan ook: Doorsnee mannen zijn ideologische apen, doorsnee vrouwen ideologische apinnen, en persoonlijk zie ik heel weinig reden de menselijke doorsnee - ongeacht geslacht of sexuele voorkeur, dames! - te proberen te verheffen boven het lage niveau dat het op eigen kracht kan bereiken door oppassend conformisme, en denk ik dat het een illusie is dat de meerderheid van de vrouwen of mannen iets anders zou willen of kunnen (!) dan oppassend conformistisch rijk en geacht naar vermogen worden.

En het moderne feminisme van de afgelopen 30 jaar was toch vooral een combinatie van carrière-middel en zelfverstrekte psycho-therapie voor de studerende dochters van de hoogste standen, en had helemaal niets met menselijke emancipatie van doen, en alles met een totalitair zwelgen in zelfophemelende vooroordelen en het trachten te verwerven van persoonlijke macht en status.

Ook ben ik in die 30 jaar geen intellectueel serieus te nemen feministe tegengekomen; heb geen enkel intellektueel serieus te nemen feministische theorie onder ogen gehad; en heb eigenlijk alleen hysterische poseuses van beperkt intellect gezien die beweerden feministisch te zijn, en feitelijk nauwelijks benul hadden van de meeste onderwerpen die ze aansneden.

Ik zie dan ook geen enkele relevante overeenkomst tussen werkelijke respectabele feministes van de 19e eeuw als Emma Goldmann en Aletta Jacobs, en de hysterische club vrouwelijke zelfverheffende nitwits die vanaf ca. 1970 persoonlijk carrière probeerden te maken als "feministisch voorvrouw", van 't niveau Hedi d'Ancona, een juffrouw die anderen terroriseert met haar gecultiveerde vals-snerpende Barbie-pop geluid, met het slaan met handtassen, met leugens en bedrog, met het neuken van alleman en allevrouw die haar carrière kan bestendigen, en zelf een stuitende politieke intrigante is:

Goldmann en Jacobs wilden de mens en de maatschappij emanciperen, en hadden allebei duidelijk een uitstekend verstand en grote persoonlijke moed; de dames die ik meemaakte in Neerland, zoals die aan de UvA hun complexen en problemen femistisch uitleefden, waren allemaal intellectueel en moreel duizendsterangs volgelingetjes en imitatrices van buitenlandse voorvrouwen, en vergelijkenderwijs armzalige parodieën zowel van echte mensen en als van echte vrouwen, en wilden feitelijk alleen zichzelf en hun vriendinnen op een zacht en goedbetaald kussen tillen, waar dan ook nogal wat intellectueel en moreel volstrekt waardeloze dames in geslaagd zijn.

U gelooft me niet, o lezeres? Ik irriteer uw vrouwelijke solidariteit, uw feministiese solidariteit, uw menselijke integriteit? Tsja: Hier is een link naar een openhartig interview met een moderne Neerlandse feministische voorvrouw. Ik wens u veel lering en vermaak! [197]

---

Menselijke hersens

De menselijke hersens zijn, per volume-eenheid, het ingewikkelst weefwerk dat moeder Natuur kent, en ter beschikking heeft zichzelf te begrijpen, en het reduceren van dat weefwerk tot een enkele kracht die ook al van toepassing is op iedere twee atomen in dit weefwerk behoort tot de frasenmakerij der "terribles simplificateurs". [198]

---

Liefde

't Is waar dat er vele termen zijn voor allerlei vormen van liefde tussen mens en mens, maar ik geloof niet dat "liefde, dat is: aantrekking, neiging tot vereeniging" een adekwate definitie is: 't Is te simpel en te weinig specifiek (er is immers zoveel aantrekking en neiging tot vereniging die géén liefde is, maar bijvoorbeeld welbegrepen eigenbelang).

Vervolgens is het mijn eigen indruk dat de meerderheid der mensen nogal systematisch sexuele en persoonlijke interesse verwarren, en dat de liefde die ouders voor hun kinderen hebben vaak een beter voorbeeld is van menselijke liefde dan de liefde die de ouders beweren voor elkaar te hebben. ("Men love women. Women love children. Children love animals. That is human tragedy.") [199]

---

Maatschappij, deugd en rollenspel

In 't algemeen moet echter opgemerkt worden dat wie aan een menselijk maatschappelijk leven deel wil nemen zich moet weten te beheersen in allerlei opzichten, en dat dit beheersen aangeleerd moet worden, en vele jaren leertijd neemt.

Dit is zo ongeacht wat men vindt van wat maatschappelijk als wenselijk en onwenselijk gedrag, ideeën en waarden wordt gehandhaafd en onderwezen. En in normale maatschappelijke termen zijn die mensen deugdelijk die zich gedragen volgens de normen die in die maatschappij publiek gehandhaafd en onderwezen worden. (Zie ook 423.)

Een volgend fundamenteel algemeen probleem wat betreft deugd en deugdzaamheid is dat zeer veel menselijk gedrag oneerlijk is in de zin dat een feitelijk acteur een rol speelt vanwege de voordelen die het spelen van die rol biedt, en niet omdat ie de rol zo of überhaupt zou spelen zónder de beloning die aan 't spelen ervan verbonden is.

Additionele complicaties hierbij zijn dat mensen geen enkele keus hebben over het waar en hoe geboren worden, en gedwongen zijn tal van maatschappelijke rollen te gaan spelen willen ze overleven, en zichzelf ook gewoonlijk definiëren en beleven als (bekleders van) maatschappelijke rollen: Men "is" arts, advocaat, matroos, huisvrouw of koningin, en een groot deel van de rol die men "is", naar eigen zeggen, bestaat uit allerlei poses, leugens, valse gebruiken, beroepsoplichterijen, waar de grote meerderheid van de rolbekleders zich met verve van kwijten, zonder daar 't minste probleem mee te hebben, eenvoudig omdat "men" - en in 't bijzonder: de eigen collegaas en voorlieden - hetzelfde doen, dit voordelen en inkomsten biedt, en veiligheid tegen achterklap gericht tegen ieder die durft af te wijken van wat de doorsnee goed en wenselijk acht. [200]

---

Modern feminisme 2

Om terug te keren tot M.'s feitelijk onderwerp, de positie van vrouwen en meisjes in de 19e eeuw in Nederland (en dan, gezien z'n publiek en hoe de toenmalige Nederlands maatschappij georganiseerd was: vooral in de hogere standen):

't Is ongetwijfeld waar dat vrouwen achtergesteld werden; dat meisjes zeer bekrompen en streng werden opgevoed en werden dom gehouden; dat alles wat te maken had met sexualiteit en de omgang der geslachten opzettelijk verduisterd en verhuicheld werd; en dat de toenmalige Nederlandse maatschappij een broeinest van achterbaks gehuichel, verwrongen, verdrongen, ontkende sexualiteit, en valse, schijnheilige religieuse pretenties moet zijn geweest, die 't leven van de vrijwel iedereen tot een overwegend zeer saaie bekrompen vervalste en gehuichelde o-zo-fessoendelijke tragi-komedie maakte.

En 't is ook ongetwijfeld waar dat sindsdien zeer veel verbeterd is, maar - en dit is een interessant punt wat betreft menselijke mogelijkheden tot verbetering:

De vooruitgang is vooral te danken aan de feitelijke grote verbetering in anti-conceptie middelen en met de wijde verkrijgbaarheid daarvan, die samenhangt met overige maatschappelijke en wettelijke veranderingen.

En dit lijkt een algemeen geschiedkundig feit: Er is vrijwel of totaal geen morele vooruitgang of achteruitgang in de zeden (maar soms wel in de wetten!), en de meeste feitelijke vooruitgang is overwegend resultaat van toegenomen wetenschappelijke beheersing der Natuur en de daarmee samenhangende technologie.

Een tweede punt dat aangestipt moet worden in verband met "de positie der vrouw" is dat het resultaat van meer dan 100 jaar feminisme aangetoond heeft dat de gemiddelde vrouw geen haar beter is dan de gemiddelde man, en exact hetzelfde wil: Macht, status, en geld, en - "menschlich-allzumenschlich" - bereid is daar zeer omstandig voor te liegen en bedriegen, o.a. met de pretentie dat "de vrouw" of "vrouwen" betere wezens zijn dan "de man" of "mannen". [200]

---

Menselijke sexualiteit

De maatschappelijke vervalsing, onderdrukking, ontkenning, vervorming van de menselijke sexualiteit en wat daar allemaal mee samenhangt is dus feitelijk in 't geheel niet vruchteloos, en - gegeven de sterkte van de aandrift - nogal verbazend, en op zichzelf beschouwd een goed voorbeeld hoe mensen verschillen van andere dieren. [201]

---

Sex in de 19e eeuw

de sexuele en persoonlijke vrijheid en ontwikkeling van de Nederlandse vrouwen en meisjes uit de door preutse en schijnheilige fatsoendelijkheids-opvattingen zwaar verkreupelde en verziekte 19e eeuw - waar een bekrompen preutsheid en schijnheiligheid gecombineerd met zelfopgelegde blinde onwetendheid en, inderdaad, hysterie heerste waar de tegenwoordig levende zich vrijwel zeker nauwelijks een goed beeld van kan vormen. [202]

---

Hoge en lage menselijkheid

het is nuttig op te merken dat M. hier en elders nogal bewust het hoog-menselijke in de mens, namelijk het vermogen tot rationeel redeneren, wetenschappelijk onderzoeken, en zich waarachtig en rechtvaardig te gedragen op basis van kennis en heldere gehandhaafde afspraken, stelt tegenover het minstens zo grote laag-menselijke in de mens, namelijk het vermogen tot wensdenken, bijgeloof, hypocrisie, en oneerlijkheid, uitbuiting en het misbruik maken van de zwakten van anderen tot eigen voordeel. [202]

---

Sexuele modes

voor mij, die zo'n 45 jaar behoorlijk levendig terug kan herinneren, waaronder de preutse en bekrompen en saaie en suffe 1950-er jaren - overigens vergeleken met de 1850-er jaren waarschijnlijk een relatief paradijs van vrijheid en verlichtheid! - geldt dat het inderdaad wáár is dat de begrippen over sexualiteit, opvoeding en onderwijs in een klein aantal jaren, en zonder overige grote maatschappelijke revoluties, zich nogal radikaal kunnen wijzigen.

Het is echter óók zo dat die betrekkelijk vergaande en snelle veranderingen véél meer met modes, conformisme, navolgen van voorgangers, imitatie van voorbeelden, en doen en zeggen wat "men" doet en zegt te maken hebben dan met werkelijk en zelfstandig verworven persoonlijk inzicht, aanzienlijk uitgebreide kennis, of bewust uitgedragen, zelfstandig gefundeerde en eerlijk beleefde persoonlijke waarden van de meerderheid te maken heeft.

OOK dergelijke toch nogal ingrijpende veranderingen - van samenlevingsvormen, van kinderen opvoeden, van sexuele vrijheden, van gebruik van voorbehoedsmiddelen en legale medische abortus - lijken voor de meeste mensen meer te maken met hoe normen en waarden over modes uitgedragen plegen te worden door damesbladen: "Paars màg weer met De Nieuwe Zomermode!" "Pastel is UIT, oker en aardkleuren zijn IN!" e.d. dan met individuele rationele geinformeerde besluitvorming. Zie ook [3]. [202]

---

Deugd in de praktijk (19e eeuw)

De feitelijke deugdsbegrippen van de Neerlandse 19e eeuwers lijken te hebben gedraaid rond financiële normen (Neerlandse "men" deugt in evenredigheid met rijkdom), rond conformisme (Neerlandse "men" deugt in evenredigheid met de gelijkenis in gedrag, kleding, meningen, behuizing etc. etc. met andere "men", geheel gelijk gemotiveerd), rond hypocrisie (de normen en waarden van Neerlandse "men" zijn overwegend publiek meehuilen met de morele pretenties die dat moment modieus in de meerderheid zijn), en tenslotte rond sexuele moraal (deugdzame Neerlandse "men", tot zeer recentelijk althans, had zogenaamd geen sexualiteit of sexueel leven, althans niet buiten de beslotenheid van de huwelijkse slaapkamer). [202]

---

Overbevolking

dit is feitelijk het grootste gevaar op de achtergrond dat de mensheid bedreigt: De almaar voorttikkende populatie-bom. Immers, binnen 25 jaar staan in de zogeheten "Derde Wereld", als er niet radikaal en snel veel dingen veranderen en bovendien nieuwe ontdekkingen en technologische vindingen worden gedaan, een bevolking van zo'n 10 miljard mensen gereed, opgevoed op Hollywood-illusies over 't Goede Leven van rijkdom en economische spilzucht, die in 't geheel niet te bevredigen vallen, en de grote kans op oorlogen over voedsel, water en land impliceren. [202]

---

Sexuele modes 21e eeuw

het Nederlandse standpunt van 2001, waar het wettelijk geaccepteerd is dat homo's kunnen huwen, abortus vrij verkrijgbaar is, net als tal van voorbehoedsmiddelen, een zeer groot aantal huwelijken strandt en kinderen vaak door één ouder worden opgevoed, en de Neerlandse doorsnee miljoenvoudig voyeuristich heeft zitten gluipgenieten bij TV-programma's als Big Brother [203]

---

Hoogmoed, trots en arrogantie

Het is, dunkt mij, volstrekt onmogelijk om te durven schrijven en handelen als Multatuli deed -  een volstrekte eenling die de gehele Nederlandse maatschappij, in alles wat onrechtvaardig, onwaar, bekrompen, schijnheilig, achterbaks, verrot en slecht was durfde kritiseren, van koloniale uitbuiting tot christelijk hypocriet geloof, van slecht school-onderwijs tot waanzinnige opvoeding, van Nederlandse uitbuiting van de lagere standen tot vervalsing der levensmiddelen en nog veel meer, inclusief alle bestaande politieke partijen, systemen en opvattingen, en de totaal verleugende sexuele en overige bekrompen en gestoorde zeden - indien hij een bescheiden, deemoedig, voorzichtig persoon was geweest.

Vervolgens. Z'n hoogmoed was van een geheel ander soort dan wat men arrogant pleegt te noemen in anderen, want normale arrogantie - van politici, militairen, politie-chefs, rijke zakenlieden e.d. - is niet gebaseerd op eigen individuele kracht en een helder bewustzijn van de eigen exceptionele vermogens maar op hun hoge status in de machtssystemen waarin ze zich omhoog hebben gewerkt.

Bovendien is normale arrogantie vooral een maniertje, een techniek, een manier van kleden, het hebben van een kak-accent en imponeer-manieren (te leren in enkele maanden ontgroening in studentencorps) en is het vrijwel altijd de manier waarop au fond nogal waardeloze mensen achting proberen te krijgen die ze noch aan zichzelf noch aan hun feitelijke kwaliteiten kunnen ontlenen. (De Nederlander van 2001 denke aan Brinkhorst: de geaffecteerde hete aerdappel in dienst van de eigen tomeloze machtsgeilheid.) [203]

---

Inschattingsfout van echte individuen

En tenslotte maakte Multatuli een inschattingsfout die zeer vele van de overigens zeer zeldzame werkelijk exceptionele individuen maken: Ondanks z'n hoogmoed schreef hij - vooral in de eerste jaren van z'n publicaties, waar dit IDEE in geschreven werd - aanmerkelijk méér van z'n eigen verstand, motieven, beweegredenen en gevoelens aan andere mensen toe dan feitelijk terecht was. [203]

---

Machthebbers

ongeacht wat de mensen in later tijd denken en ongeacht wat de niet-machthebbers uit de eigen tijd vinden over het beleid van hun machthebbers - machthebbers, zolang ze op 't kussen zitten, gewoon door plegen te gaan met doen wat ze eerder op 't kussen bracht en hield. [204]

---

Moraal en stuurlui aan de wal

En 't feitelijk antwoord op M.'s vraag aan z'n tijdgenoten: "wat deedt gy al den tyd dien ik zwom?" was, met weinig uitzonderingen: "toekijken of je ons 't plezier zou doen publiek en voor onze ogen te verzuipen". [205]

---

Het goede in de publiciteit

het is de moeite waard hier op te merken dat iedereen, van ieder geloof en iedere politieke overtuiging altijd voor " vryheid en waarheid, en humaniteit " is en tegen "despotisme en bygeloof, slaperigheid en dweepery" - inclusief de volgelingen van Hitler, Stalin of Mao. Kortom: Iedereen is altijd voor het goede, tegen het slechte, en kan het makkelijk eens worden met vrijwel iedereen welke woorden een goede publieke indruk maken en welke een slechte. Het probleem begint met de feitelijke invulling, onderbouwing en achtergrond van al dat verbale fraais - dat tot dat moment gewoonlijk dom of gehuichel is, of dom gehuichel. Immers, wie was er ooit een tegenstander van "het goede"? (Zie verder 423.) [206]

---

Leugen, bedrog en conformisme

Wel, ook buitenskamers zijn de leugenaars voor eerlijkheid, de huichelaars voor integriteit, de karakterlozen voor moed, de lafaards voor strijdbaarheid - en zo de hele catalogus van deugden langs. 't Probleem blijft dat er méér leugenaars dan waarheidssprekers zijn, zeker als de waarheid niet populair of moeilijk te begrijpen is, méér huichelaars dan integere mensen, zeker als huichelen geld of status brengt, en méér  karakterloze lafaards, meelopers en conformisten dan echte mensen, zeker als karakterloze lafheid maatschappelijk beloond en gewenst is, zoals vrijwel altijd vrijwel overal. [206]

---

Autoriteiten en kritiek, vooral in Nederland

" 't aangezicht der misdadige regeering van 'n verbasterd volk " Ik ligt dit eruit om aan te tonen hoe bijzonder radikaal Multatuli zich uitdrukte. Ook anno 2002 mag een Nederlander dit alleen zeggen of schrijven als cabaretier of relnicht, en moet iedere pijnlijke waarheid over corrupte Nederlandse machthebbers omzwachteld en gesuikerd worden voordat ze gezegd of geschreven kan worden in enige - would be! - serieuze verhandeling. Nog steeds "behoren" de autoriteiten geprezen, omhoog gestoken en gevleid worden voordat enig woordje van kritiek gesproken "mag" worden, en de enige uitzonderingen hierop vormen teksten en personen die heel evident niet echt menen wat ze zeggen, en dat in een rol als komediant doen. [206]

---

Multatuli en verzet

Multatuli riskeerde werkelijk bijzonder veel, en veel meer dan vrijwel ieder ander Nederlander, met uitzondering van de numeriek zeer weinigen in het Nederlands verzet in de 2e W.O. (Pro memorie: 3000 Nederlandse verzetsstrijders, 24.000 Nederlandse leden van de Waffen-SS e.d., 116.000 vanwege hun vermeende vermoorde Nederlanders. Srebrenica geschiedde dan ook geheel naar Neerlands normbesef.) [206]

---

Hoogleraren

Hoogleraren zijn zelden geniaal, zelden uitzonderlijk moedig, zelden goede schrijvers of sprekers, en vrijwel altijd weinig meer of anders dan leraren aan een universiteit. [206]

---

Instituties en personen

Wanneer je de personele bezetting van een maatschappelijke institutie als de universiteiten verwijderd (vermoord, ontslaat, opsluit) dan is daarmee en daardoor die maatschappelijke institutie vernietigd, want deze bestaat in de eerste plaats uit de individuen en hun persoonlijke relaties die er deel van uitmaken. [206]

---

Goede bedoelingen en goed verstand

Het is nogal misleidend omdat goede bedoelingen zonder goed verstand zelden tot veel goeds leiden. Verder gaat het niet zozeer om "hart" als om eerlijkheid, authenticiteit, karakter, moed, rechtvaardigheid. Al die deugden zijn zeer veel zeldzamer dan hun verbale belijdenis, en ook zeer veel moeilijker - want de gebruikelijke invulling van menselijkheid in een maatschappelijke rol is leugenachtig, vals, karakterloos, laf en onrechtvaardig, eenvoudig omdat dit maatschappelijk gewenst is. [206]

---

Mensenmaatschappijen

Mensenmaatschappijen werken middels aangepaste individuen, en individuen passen zich aan door poses en dus leugen en bedrog. De meeste maatschappelijke rollen bestaan uit een kleine verzameling vaardigheden, verpakt in een grote hoeveelheid maatschappelijk gewenst gehuichel, pose, aanstellerij - kortweg: gepast rolgedrag. En nee, lezer: Het kan niet anders, en ook u kunt alleen anders en beter indien u een ongebruikelijk goed verstand en een behoorlijke moed hebt. [206]

---

Christelijke goedheid en de Bijbel

't Bijbelverhaal over Abraham en z'n zoon Izaak, dat de lezer zeker moet lezen als ie 't niet gelezen heeft, omdat het in beginsel véél verklaart over veel gruwelijken die Christenen hebben aangericht uit naam van hun alwetend almachtig liefhebbend God: Omdat hun Boek van God vol wreedheden en waanzin staat, naast veel fraais en veel saais. [208] 

---

Dominees en priesters

de dominees en priesters geven zichzelf immers uit als "herders van hun schapen", zijn veel beter opgeleid dan hun volgelingen, en zijn gewoonlijk ook rijker, intelligenter en geïnformeerder dan in ieder geval 't gemiddelde van hun volgelingen.

Waarom gedragen dominees zich nooit zoals Bijbelse aartsvaders die ze als zo voorbeeldig goddelijk opvoeren voor hun volgelingen?

Antwoord: Omdat er weinig echt geloof en zeer veel overwegend huichelgeloof is, en dat vooral van dominees en priesters. [208]

---

Huwelijk 2

doet men er verstandig aan - zeker in maatschappijen zonder kollektiever verzekeringen, AOW etc. - huwelijken te zien als overeenkomsten om kinderen groot te brengen, wat de ouders meestal aanzienlijke offers kost, maar in beginsel een verzekering kan zijn voor een min of meer verzorgde oude dag. [210]

---

Buitengewone mensen

je kunt buitengewone mensen niet langs dezelfde maatlat leggen waarmee gewone mensen elkaar de maat nemen: dat is puur Prokrustes. [211]

---

Vaders

't "misdadige" schuilt in "vader, die niets zyt dan dat" - waar "dat" slaat op: spermabron. En dat te zijn is geen enkele verdienste, en niet meer dan dat te willen zijn voor wie je daarmee op de wereld helpt zetten is inderdaad even verachtelijk als gebruikelijk. [212]
 

---

Opvoeding en opvoeders

Ik ken niet veel ouders die hun kinderen behoorlijk opvoedden, of die een behoorlijk voorbeeld voor hun kinderen waren. De meeste opvoeding waar ik getuige van ben geweest bestond voornamelijk uit het aanleren van onzin, en de meeste ouderlijke voorbeelden zijn voorbeelden van mensen die maatschappelijk aangepaste karikaturen van zichzelf hebben gemaakt uit eigenbelang en gebrek aan individualiteit of eigen kracht. Zie 73, 74. [213]

---

Lager onderwijs

Het vak "rechtzitten" heb ik in de 50-er jaren ook nog op de kleuter-school en de lagere school meegemaakt: 't bestond erin dat een leraar een hele klas kinderen langdurig voorbeeldig mooi en stil deed zitten, met gevouwen armen etc. Dit au fond militaristische gedril zal dus minstens 150 jaar bestaan hebben, maar is tegenwoordig (2001) gelukkig verdwenen, terwijl de lagere scholen er ook een stuk vrolijker uitzien en vrijer zijn dan in mijn jeugd. [215]

---

Moderne sexuele opvoeding

En wat sexualiteit en de jeugd aangaat: Ik lees in de NRC dat tieners van 12 - 16 nu commerciële bladen thuiskrijgen met naaktfotoos van medetieners en met instructies hoe sex te hebben. Wat mij opvalt is dat zowel ouders als kinderen dit dood-normaal zeggen te vinden, maar dat de enige realistische konklusie moet zijn dat de ouders hun kinderen nog steeds overwegend slecht voorlichten, en de sexuele voorlichting uitbesteed hebben aan de commerciële blaadjes waar ze hun kroost op abonneren, die in feite gewoon aan zeer schijnheilige softporno voor pubers meedoen. 

Voor iemand als ik die zich de bekrompen 50-er jaren en de zogeheten "sexuele bevrijding" van de 60-er jaren kan herinneren is sindsdien feitelijk weinig verbeterd of vooruitgegaan in sexuele moraal: de normen zijn veel losser en vrijer geworden, maar de schijnheiligheid en oneerlijkheid zijn gelijk gebleven voorzover ik kan zien.

Wat tenslotte opvallend is, en waar ik geen behoorlijke verklaring voor ken, is dat de sexuele rijpheid steeds vroeger valt, zowel voor meisjes als jongens; dat de Nederlander steeds langer en ouder wordt, en door steeds slechter onderwijs steeds minder weet, en zich steeds slechter uitdrukt. Het laatste feit is elementair verklaarbaar doordat het onderwijs al minstens 30 jaar alleen maar verslechterde, op alle niveaus, maar voor de andere twee feiten, die toch behoorlijk opvallend zijn, ken ik geen goede verklaring. [215]

---

Doorsnee lezers

Een vraag die hier terecht gesteld kan worden is deze: Is de doorsnee lezer in staat de enkele goed geschreven teksten te herkennen tussen de talrijke slecht of middelmatige gestelde teksten? Uit de vorm waarin ik de vraag stel zal de scherpzinnige lezer opmaken dat mij dunkt van niet: Wat de doorsnee voor "goed geschreven" houdt is vrijwel altijd wat hun wensen bevredigt; wat uitspreekt dat ze zelf al dachten en voelden; wat de waan van het moment bezingt; of wat hun vooroordelen, eigen groep of eigen leiders vleit. [218]

---

Dictators en identificatie

De menselijke soort identificeert zich graag met succesvolle leiders en voorgangers, en dictators plegen daar zeer van te profiteren. [218]

---

Napoleon en genialiteit

Napoleon is zeer vaak voor genie versleten (ook door Multatuli), en was dat wellicht als veldheer, terwijl ook niet ontkend kan worden dat een aantal van de vernieuwingen die hij invoerde (als: metriek stelsel; nieuwe wetboeken; verbeterd onderwijs) reële verbeteringen waren. Maar als ik oordeel naar het boekwerk "The mind of Napoleon", dan valt mij op dat hij slim, brutaal en goed van tongriem was, en kennelijk goed was in wiskunde, maar niet werkelijk bijzonder vergeleken met werkelijke intellectuele genieën. Overigens ligt het voor de hand dat de talenten nodig voor het zijn van een goed veldheer strijdig zijn met de talenten die iemand tot Euler, Gauss of Shakespeare maken, en dat - met zeer zeldzame uitzonderingen, waaronder mogelijk Pericles en Marcus Aurelius - politieke heersers nooit grote intellectuele genieën zijn geweest. (Zo iemand verveelt zich teveel onder doorsnee politici om er meer dan zeer zelden mee om te willen gaan. Bovendien is politiek - immers op z'n best één facet van één deel van de werkelijkheid - voor wie werkelijk intellectueel of artistiek begaafd is gewoonlijk minder interessant dan wetenschap of kunst.) [218]

---

Multatuli en Nederlandse literatuur

Ik geloof dat ik de eerste ben sinds M's dood (in 1887) die serieus ingaat op M's Ideen. Dat dit zo'n 115 jaar vergde zegt het een en ander over het Nederlandse volk, want er hebben in de tussentijd minstens 25 miljoen Nederlanders geleefd, gestreefd en nagelaten hun grootste schrijver serieus te lezen, serieus te nemen, of serieus van commentaar te voorzien.

En het blijft voor mij een vreemd feit - of beter: een bewijs van het onvermogen van Nederlanders en Neerlandici werkelijk goed Nederlands met begrip te lezen of werkelijk goed Nederlands te onderscheiden wat zich daarvoor uitgeeft - dat vrijwel alle aandacht die aan Multatuli is besteed in feite is gegeven aan de "Max Havelaar", dat toch, volgens hem en mij, z'n minste boek is, al is het onvergelijkelijk veel beter dan vrijwel alles in het Nederlands dat niet van M.'s hand is.

De voornaamste verklaring voor dit vreemde feit is dat Nederlanders in zeer grote meerderheid blind zijn voor intellectuele of morele excellentie, of zich er zeer door bedreigd voelen, en van hun schrijvers en voorgangers juist niet eisen dat ze voorbeeldig intelligent, moedig en individueel zijn, en juist wel dat ze voorbeeldig middelmatig zijn en perfect uitdrukking geven aan de wensen, vooroordelen, en illusies van doorsnee lezers.

Wie in Nederland geacht, geëerd en rijk wil worden als "Groot Neerlands Schrijver" legge zich toe op het in kromtaal uiten van de vooroordelen, wensen en waangedachten van het moment, en zal lokaal wereldberoemd worden in de mate dat ie daarin slaagt. En wie in Nederland werkelijk goed schrijft en nadenkt, en z 'n eigen waarheid durft publiek te maken, speelt met z'n leven, kansen, geluk en inkomen, en mag alleen hopen lang na z'n dood met enig begrip gelezen te worden door een andere zeldzaam individu.

Is het buiten Nederland beter gesteld? Het hangt er van af, en de mensheid is nergens ooit bij enige benadering perfect geweest. Maar Nederlanders - nomen est omen - verschillen al vele eeuwen van andere Europese volkeren in hun buitengewone nivelleerzucht, publiek geëiste publieke nederigheid, en conformistische hypocrisie. Ook dit heeft voordelen, want het maakte het o.a. mogelijk dat er in Nederland een grotere vrijheid van drukpers was dan buiten Nederland (uiteindelijk omdat de machthebbers totaal niet geïnteresseerd waren in literatuur anders dan als handelswaar, en te stellen hadden met een klein volk met veel verschillende geloven), maar het nadeel is een nationale literatuur die, afgezien van het zeer uitzonderlijke individu dat zich Multatuli noemde, vergeleken met de nationale literatuur van buurstaten, héél weinig voorstelt.

Dit is geen populair standpunt - en bedoelt dit ook niet te zijn. En ja, het is waar dat Neerland overstroomt van de zwaar gesubsidieerde schrijvers van het allooi Van Dis, Palmen, Mak, Grunberg, Giphart etc. die kennelijk om de andere dag wel op TV te zien zijn om hun zogenaamd hoogbegaafde meningen te geven over zaken als internationale politiek, oorlogsvoering en ieder ander media-onderwerp van 't moment. (Ik heb en kijk al meer dan 30 jaar geen TV, wat mijn gemoedsrust en produktiviteit zeer dient, en rapporteer dus uit de tweede hand). Maar nee, o ongetwijfeld hoogbegaafde lezer(es): Het enige wat de genoemde figuren onderscheidt van de honderden volkomen terecht vergeten publiek schrijvende  wawelaars, babbelaars, aanstellers, publieke letterhoeren en ijdeltuiten uit Multatuli's tijd is dat ze nu leven en zichzelf kunnen prostitueren op TV, en gebruik kunnen maken van staatssubsidies, wat het voor handige conformisten met een TV-genieke kop nog makkelijker maakt bemind en bekend te worden onder miljoenen.

Was er in de 20ste eeuw dan helemaal niemand die werkelijk kon schrijven in het Nederlands en bovendien een zekere mate van kennis en beschaving had? Het hangt er vanaf hoe hoog u de lat legt, lezer. Ik vind sommige dingen van Hermans en Karel van het Reve aardig, net als van drs. P. en enkele anderen, zoals Kees Stip en Belcampo. Maar grote literatuur is het niet, al is het amusant en redelijk geschreven. (Ik vermoed dat de genoemden allen genoeg statuur en talent hebben of hadden om dit zelf toe te geven.)

En drie goede redenen waarom er in het Nederlands buiten Multatuli zo weinig werkelijk grote schrijvers of denkers waren in de afgelopen drie eeuwen zijn dat werkelijk grote schrijvers volstrekte eenlingen zijn en hooguit eens in de eeuw geboren worden in een land zo klein als Nederland; dat Nederland geen enkele traditie heeft om werkelijk exceptioneel intellect te helpen (zoals ampel en bitter blijkt uit Multatuli's "carrière") - waarin Nederland verschilt van de omringende landen; en dat Neerlanders een hypocriet en zwaar nivellerend volk vormen, met een "culturele élite" die altijd uit handige intellectueel middelmatige ellebogenwerkers bestaat, die zich naar boven hebben weten te werken door likken, trappen en conformeren, en door evident gebrek aan werkelijk individueel talent. [219]

---

Hoogmoed en Nederlandse drugshandel

Multatuli was hoogmoedig. Ik ben hoogmoedig. Maar misschien - misschien! - stelt dat niet zo bijzonder veel voor.

Wel... m'n vader was hoogmoedig. Hier is een voorbeeld dat misschien iets voorstelt, in termen van moed en hoge menselijkheid.

De tijd is 1943, de plaats het concentratie-kamp Vught, de spreker is mijn vader, een toen ca. 30-jarige huisschilder, en politiek gevangene vanwege z'n verzets-aktiviteiten. Ik citeer een deel van het rapport dat hij in 1966 schreef voor het verkrijgen van een verzetspensioen:

• ook hier vervulde ik weer een functie als sanitäter. De eerste primitieve operaties werden er verricht door de Duitse hoofdsanitäter Heinz Wons (van beroep mijnwerker) en Joe Birnie medisch student te Groningen. In het nieuw gebouwde revier (waarin een vrij behoorlijk geoutilleerde operatieruimte) kreeg ik de verzorging van de chirurgische afd. later onder leiding van de onvergetelijke mens dr. Steyns.

• een geval wil ik noemen uit de reeks van dagelijkse gebeurtenissen. Dit was voor de aanwezigheid van dr. Steyns.
  
  Van een der landwachters kreeg de jonge Hagenaar Frans Wagenaar een z.g. dum-dumkogel in de buikholte. Hij werd onmiddelijk naar de operatiekamer gebracht waar de toen aanwezige beide doktoren (namen noem ik niet) weigerden operatief in te grijpen op grond van hun beroepseed. Een voor mij onbegrijpelijk gewetensconflict. Heinz joeg ze de operatiekamer uit en verrichtte door mij bijgestaan de operatie. Frans herstelde.

• ook verpleegde ik de jonge Groningse marreschaussee met gangreen, die met de hulp van dr. Steyns, Hans Tiemeier en Harry Kindt via een Rode Kruisauto wist te ontkomen.

• Philips ging in het kamp Vught produceren. 100en vrouwen en mannen werden in aparte barakken tewerk gesteld. Ik werd voor eenvoudige wondbehandeling op het Philipsterrein aangesteld als sanitäter.

• door een zekere bewegingsvrijheid die mijn functie me verschafte (ik bezocht n.l. m'n patienten) verspreidde ik berichten en briefjes zowel van buiten naar binnen als v.v. Daarbij werd ik door een unterscharführer gesnapt. Het verschafte me 6 weken donkere cel en 2 mnd. strafcommando.

• Gedurende de landing in Normandie bevond ik me in de cel van de z.g. cellenbarak. Onvergetelijk is het opeenpersen van het grote aantal vrouwen in zoo'n kleine cel, waarbij de celdeur letterlijk werd dichtgedrukt.

• dan is er het hoofdstuk "zwerver", die zijn verraad van honderden van de beste met de dood heeft moeten bekopen ... en nog zovele hoofdstukken.

• Ik denk daarbij aan het tellen van de schoten in de avondstilte, die we vanaf de executieplaats konden horen en waarna een korte tijd een grijpbare stilte ...

• Na dolle dinsdag volgde het transport naar Sachsenhausen.

Allemaal zeer hoogmoedig, nietwaar - zoals dat "Een voor mij onbegrijpelijk gewetensconflict."? Hoogmoediger ook dan de meeste Nederlanders gegeven was, en is, dunkt mij.

Nu, lezer: Als er mèèr mensen zo hoogmoedig als hij waren geweest, toen, waren er mèèr goede mensen gered tussen 1940 en 1945.

Merk trouwens "de onvergetelijke mens dr. Steyns" op, en de uitdrukking "honderden van de beste": mijn vader geloofde zo min als ik in "gelijkwaardigheid" van alles en iedereen (van Einstein tot Eichmann). En merk ook op, lezer, waarom u aanmerkelijk minder van mijn vader weet dan u anders gedaan zou hebben: Hij was een communist, en is daar in "Onze Democratische Rechtsstaat" z'n hele leven voor gediscrimineerd. Want zo gaat en ging dat in "Onze Democratische Rechtsstaat".

Wie iets meer van "de hoogste graad van moed" wil weten en, hopelijk, begrijpen leze "Mijn vader verhaalt van concentratie-kampen". En leze en overdenke 74 en 107 en bekijke ME in Amsterdam (mijn kemelvel)!

Vervolgens, dan, ME in Amsterdam bekend veronderstellend (ja, het is bitter, lezer - maar ik lijd nu meer dan 12 jaar pijn als gevolg van het misdadig drugsbeleid van de gemeente Amsterdam):

Toen ik in 1977 uit Noorwegen remigreerde om in mijn vaderland en moederstad te studeren vond ik een universitair klimaat waarin men mij, en alle andere studenten, wilde wijsmaken dat "alle mensen gelijkwaardig zijn" (van Einstein tot Eichmann); dat "waarheid niet bestaat" (en de Holocaust dus ook niet); en dat "alle moraal relatief is", zodat het drugsfascistische beestmensen (met pretense Joodse identiteit, omdat dat zo lekker appeleert aan 't Hollands schuldgevoel, maar zonder "toevallig besneden" - copyright: Raoul Heertje - te zijn, als mijn geheel atheïstich persoon bijvoorbeeld, voor wie 't echt weten wil) als de drugsfascistische burgemeesters Van Thijn en Cohen van Amsterdam, die zo graag, in uiterst loyale samenwerking met de top van de Amsterdamse drugsmafia, invaliden als ik jaren lang mogen laten terroriseren door harddrugshandelaars, die harddrugs handelden en in moorddreigingen en geweld mocht grossieren "uit naam van de idealen van de Februaristaking".

DRIE EN EEN HALF JAAR LANG! ONDANKS - letterlijk! - HONDERDEN KLACHTEN MIJNERSZIJDS! IN WEERWIL VAN HERHAALDE GELOOFWAARDIGE BEDREIGINGEN "ALS JE IETS DOET WAT ONS NIET BEVALT, DAN VERMOORDEN WE JE!"

Nu dan, hier is mijn mening, "waorop u reg hep, in onsuh dommocratische rechtstaat"

Wie de gelijk - of minder - waardigen van Duitse fascistische beestmensen wil bestuderen, in den vleze, hier en nu, in al hun walgelijke stinkende hypocriete misdadige corruptie bestudere Van Thijn, Patijn, Cohen, Vrakking, Nordholt en Salomons:

De Amsterdamse burofascistische beestmensen van en voor de harddrugsmafia, en de grootste en gruwelijkste monsters van hypocriet wanbestuur waar ik weet van heb, waar ik nu meer dan 12 jaar vrijwel constante pijn aan dank omdat ze weigerden de wet te handhaven in Amsterdam, en in plaats daarvan harddrugshandelaars protegeren en patroniseren.

En wie mij wil duidelijk maken dat IK niet het recht zou hebben burgemeesterlijke en politionele vergassers en moorddreigers-beschermers en harddrugshandelaar-patronen in WOORDEN gelijk te stellen aan de fascistische beestmensen waarmee ALLE genoemden zich ZELF PUBLIEK JARENLANG zich "gelijkwaardig" hebben verklaard, vervolge mij voor een - bij voorkeur buitenlandse - rechtbank vanwege smaad, laster, belediging en zo meer. ('t Zal logisch en moreel interessant worden!)

Helaas zijn in de Nederlandse rechtbanken minstens 65% van de rechters en officieren van justitie... PvdA-kameraden. Ik vind dat niet de juiste partij-achtergrond om mijn beweringen over hun partij-vrienden eerlijk en rechtvaardig te beoordelen, en meen overigens dat de hele rechterlijke macht in Nederland tonnen boter op het hoofd draagt vanwege het nu dekaden-lang gedogen van het gedogen:

Een bestaande wet wordt òf feitelijk gehandhaafd òf feitelijk niet gehandhaafd, en handhaven is bestuurlijke plicht. Wie dat niet wil als bestuurder behoort ontslag te nemen, en niet aktief het gedogen van het uitgebreid breken van wettten te bevorderen, zeker niet wanneer dat neerkomt op het feitelijk assisteren, en van markten, winsten,  verkoopplaatsen, bescherming te voorzien van drugscriminelen.

Het bestaande Nederlands bestuur - de feitelijke bestuurders - en de bestaande rechterlijke macht (die onafhankelijk zou moeten zijn, maar in grote meerderheid partijkameraden en bekenden of vrienden zijn van de bestuurders die ze objectief zouden moeten controleren) hebben het mogelijk gemaakt aan de drugsmafia om zich in Nederland te vestigen als een gigantische plaag politiek geprotegeerde pestvogels en aasgieren, die semi-legaal feitelijk-misdadig werden "gedoogd", zegge politiek beschermd.

Zodoende werd in Holland-Heroïne-Land, Neerland-Drugs-Paradijs, Amsterdam extasy-walhalla, vooral dankzij het zeer weloverwogen misdadige beleid van Van Thijn, Patijn, Cohen, Vrakking, Nordholt vele miljarden illegale drugswinsten gemaakt in de afgelopen 20 jaar - precies door dat, zeer weloverwogen, gedoogbeleid, dat, weer zeer weloverwogen, drugscriminelen woekerwinsten garandeerde, vrije en beschermde verkoop van illegale middelen bood, en dekadenlang "gedoogde" protectie van de Nederlandse zwaar mafiose bestuursélite.

En tenslotte, wat mijzelf betreft en genoemden betreft, waar ik uit toch al bestaande verachting nooit iets mee te maken had gehad ALS ZE GEWOON HUN WETTELIJKE PLICHT HADDEN GEDAAN:

Wie een invalide meer dan 3 1/2 jaar doet martelen en met moord en vergassingsgevaar bedreigen door harddrugshandelaars ten behoeve van die harddrugshandelaars "uit naam van de idealen van de Februaristaking" en door voortdurende geluidsoverlast van deze en andere nabijgelegen horeca-penose, en wie dat doet als burgemeester van Amsterdam, helemaal wanneer hij dat doet, zoals geschiedde, "uit naam van de idealen van de Februari-staking", staat - cultureel-relatief aan de normen gehandhaafd - Heldhaftig, Vastberaden, Barmhartig gehandhaafd door MIJN familie - lager dan een fascist, die met al z'n beestachtigheid tenminste gewoonlijk niet loog over z'n beestachtigheid ... en die ook geen duizenden drugsmafiosi hielp vestigen in Amsterdam, uit naam van de hoogste idealen, feitelijk vanwege de smerigste - als gewoonlijk dus: financiële en politieke - belangen. [220]

---

Nederigheidssprekers

Vertrouw nooit iemand die nederig spreekt, want hy liegt.

Iedereen schat z'n eigen familie, z'n eigen kinderen en de leden en vooral de leiders van de groepen waar ie deel van uitmaakt hoger dan anderen. Het is een sociale-zoogdieren eigenschap, naar ik aanneem met een aangeboren hormonaal fundament.

De vele miljoenen Nederlanders die de afgelopen 30 jaar massaal hebben gehuicheld alles en ieder "gelijkwaardig" te achten en "respect" te hebben voor iedereen waren evenzovele nivellerende leugenaars - en wisten en weten dat. [221]

---

Gelijkwaardigheid, respect en nederigheid

Wie nederig spreekt van zichzelf, wordt boos als ge hem gelooft, en woedend als ge hem nazegt wat-i zegt.

Want ie wil in ieder geval geprezen worden voor z'n voorbeeldige nederigheid. Merk overigens op, lezer, dat publieke belijdenis van de eigen enorme zondigheid in de meer Christelijker tijd van M. gebruikelijker was dan 't nu is. Tegenwoordig belijdt hoog-tot-laag "gelijkwaardigheid" van alles en iedereen, en wenst ... "respect" van alles en iedereen, uiteraard uit gebrek aan zelf-respect. [222]

---

Nederigheid

Nederigheid is de wil laag te staan, en een kruipersdeugd. [223]

---

Zeden en conformisme

't Is ongetwijfeld waar dat "Zeden zijn onrechtvaardige meesters", want zeden hebben altijd een irrationeel fundament, en bestaan uit wat een doorsnee van een groep belieft goed en wenselijk te achten, en slecht en onwenselijk te achten, altijd zonder andere grond dan de valse autoriteit van geldend vooroordeel en gebruik.

Maar 't is niet zo dat de zeden "beloonen geen gehoorzaamheid": O nee, was 't maar waar! Feitelijk staan er grote premies op normaal zijn, doen, lijken, denken, voelen, en krijgt iedereen die zich fatsoenlijk-deugdzaam conformeert aan de geldende vooroordelen en waan- en wan-praktijken zowel maatschappelijke premies en steun, als vrijwaring van sanctie, discriminatie, schandblokken en brandstapels. En tenslotte hebben alle oppassende burgers de grote, continue, dagelijkse beloning dat ze iedereen die afwijkt van de norm met steun van de meerderheid mogen discrimineren, belasteren, vervolgen en er kwaad van spreken, wat zoals mensen in doorsnee nu eenmaal zijn een grote nimmer opdrogende bron van doorsnee menselijk geluk is: zondebokken straffen voor hun afwijken van de norm, kwaad spreken van ieder individu dat durft af te wijken van wat fatsoenlijke "men" huichelen dat "men" behoort te doen, zeggen, denken of voelen, en alles en iedereen nivelleren tot hóógstens "gelijkwaardig" aan de nivellereerder. (Zie 49, 107). [224]

---

Amsterdams volk

Ik ken dat, uit eigen bittere ervaring. Ik heb 7 lange jaren als invalide Amsterdammer op de Elandsgracht gewoond, waar ieder jaar met 30 april Koninginnedag werd gevierd, dat daar de vorm kreeg van gewoonlijk een dag en een nacht voortdurend bezopen gebral, geschreeuw, en getier van de heffe des Volks, onder begeleiding van loeihard versterkt gesang fan Sjonnie Sjordaan, André Hazes, en ander afgoden van de debiele Amsterdamse massa's. Eenieder die genezen wil worden van iedere illusie over ut chewoone folluk, en zeker iedereen die mij aanvalt vanwege mijn gebrek aan geloof in hun voortreffelijkheid, wens ik heel hartelijk minstens dezelfde ervaringen toe. [229]

---

Nederlandse literatuur

Een groot en fundamenteel verschil tussen Nederland en Frankrijk en als gevolg tussen het Nederlands en het Frans, is dat de Fransen trots zijn op hun taal, en deze al eeuwen laten bewaken door wie ze de geleerdsten, slimsten of best schrijvenden in hun generatie vinden, en die dan benoemd wordt tot de Academie Française, die de uitdrukkelijke taak heeft het Frans te beschermen tegen verval en verminking.

Het gevolg daar weer van is dat iedere Fransman - desgewenst - zonder enige moeite z'n klassieke Franse schrijvers van eeuwen her kan lezen, omdat het Frans ondertussen niet bijzonder gewijzigd is, en nog steeds herkenbaar en leesbaar hetzelfde is als eeuwen geleden, afgezien van moderne woorden.

In Nederland daarentegen hebben een stel Neerlandici meer dan 130 jaar gelaboreerd aan een woordenboek, dat vergeleken met Engelse of Franse woordenboeken nog steeds slecht is, terwijl het Nederlands iets van drie keer per generatie een stel Neerlandici betaalt voor telkens weer een nieuwe spellingshervorming (bovendien zonder uitzondering dwaas) die het lezen van klassiek Nederlands volstrekt onmogelijk moet maken en inderdaad gemaakt heeft. Gelukkig is de enige goede reden die ik ken om Nederlands te willen lezen dat Multatuli (overwegend) in die taal schreef, en dat er behalve "Reynaert de Vos" en de werken van Multatuli erg weinig in 't Nederlands is geschreven waar een Nederlander met recht trots op kan zijn vanwege het bijzonder goede Nederlands.

Het is dan ook niet toevallig dat de enige Nederlandse literatuur die al generaties lang in het buitenland bewonderd wordt vanwege de werkelijke kwaliteit die het heeft vertalingen van "Reynaert de Vos" en "Max Havelaar" zijn. [229]

---

Domheid

Dat niemand klaagt over z'n eigen gebrek aan ideeën is juist, en vele keren eerder opgemerkt, o.a. door La Rochefoucauld. Het is ook waar dat het de dommen zijn die niet te klagen hebben over hun eigen domheid. [229]

---

Intelligentie

Dit is inderdaad een kenmerk van waarachtige intelligentie: Grote belangstelling in veel verschillende zaken alleen omwille de vreugde van het begrip of de kennis ervan. [229]

---

Gewone mensen uit het volk

Het dunkt mij wel, wat de menselijke doorsnee betreft. Gewone mensen, indien eenmaal gearriveerd in de volwassen jaren des onderscheids, maken groot onderscheid tussen Eigen Volk en Ander Volk, en zijn zelden genegen de menselijkheid of rechten van leden die niet tot hun eigen groep behoren meer dan zeer oppervlakkig en formeel te erkennen, laat staan te handhaven. [229]

---

Menselijkheid en het goede

Het is - helaas! - niet zo dat "'t Goede begraven [ligt] onder wat sleur". Was dit wel zo dan leefde de mensheid al vele eeuwen in een betrekkelijk Utopia. De waarheid is - nogmaals: helaas! - dat de doorsnee, althans in het tegenwoordige Europa en de V.S., heeft en krijgt wat de doorsnee verdient en wil, en niet veel beter of anders wil, en geen rationele begrippen heeft van iets anders. Het resultaat is ellendig, stompzinnig, lelijk en dom, en dagelijks op minstens 24 zenders op iedere TV te zien. De hoofdreden voor al die lelijke domheid en domme lelijkheid is - ja: helaas! - het gemiddelde aangeboren menselijke intellectuele gebrek aan talent, taalvermogen, rekenvermogen en redeneervermogen, naast een overigens eveneens aangeboren gebrek aan moed, was 't alleen om af te wijken van de doorsnee.

Wie dit anders ziet weet veel te weinig van de geschiedenis van de 20ste eeuw, en is zelf gezegend - helaas voor z'n begrip; deo gratia voor z'n levensgeluk - met een veel te matig verstand voor een behoorlijk oordeel. Daarbij: Al is dit een bittere vorm van Jezus' "Vader, vergeef hen, want zij weten niet wat ze doen!", het helpt in te zien dat de doorsnee niet veel beter kan dan ze doet, en niet zozeer uit vrije wil als uit aangeboren onvermogen. [229]

---

Respect en zelf-respect

Wie als volwassene geen zelfrespect heeft verdient dan ook zelden enig respect - en zal makkelijk vallen voor politieke of religieuze charlatans. [229]

---

Literaire fictie

Ikzelf geef ook niet bijzonder om pure fantasterij, tenzij het geschreven is in een schitterende stijl, zoals soms gebeurt - maar vermoed dat dit vooral een kwestie van smaak is, en niet ligt aan mijn eigen morele voortreffelijkheid. [230]

---

Nederlandse literatuur 2

Tenslotte is het nuttig op te merken in verband met M.'s oordelen over literair maakwerk dat hij vooral reageerde op de Nederlandse literatuur van de 19e eeuw, die iemand van zijn talent niet anders voor kon komen dan als overwegend krom geschreven valse aanstellerij tot vermaak van de geestloze burgerij. Ieder niet-Neerlandicus die de moeite neemt zich enigszins te verdiepen in de Nederlandse literatuur afgezien van Multatuli in de 19e eeuw zal het hier - lang na dato - mee ééns zijn: Bijna alles is saai en slecht geschreven en lijkt aanstellerij, bovendien geschreven zonder talent voor dat aanstellen - al zijn er natuurlijk uitzonderingen (als de Schoolmeester, waar M. trouwens ook van hield). [230]

---

Bijgeloof en beelden

Beeldjes die zouden helpen tegen kiespijn, zwangerschap, eksterogen, of dronkenschap vallen een stuk eerder door de mand als ineffectief dan beeldjes die zouden behoeden tegen "de zonde". [231]

---

Normen en waarden

M. meende dat werkelijke goedheid spontaan uit het hart opwelde, en geen expliciete "normen en waarden" nodig heeft. Sterker: Hij meende dat wie "normen en waarden" publiek uitdraagt liegt en poseert. Zie 100 en 423.  [231]

---

Religie, bedrog en het gemiddelde

M.'s argumentatie komt heel dicht in de buurt van: Deze vorm van waanzin maakt de volgelingen ervan gelukkiger dan gene - ergo, gelooft en praktiseert deze vorm en niet gene.

Er ligt hier ook een ander belangrijk punt verborgen, namelijk iets dat het cynisch argument voor godsdienst mag heten. Dit begint met M.'s opmerking: "Weldadig? Ja, voor kinderen en wie kinderlyk gestemd zyn." en vervolgt aldus:

De grote meerderheid der mensen blijkt overwegend kind of kinderlijk gestemd - ergo: de grote meerderheid heeft een natuurlijke behoefte of aanleg in termen van goden en zielen te verklaren, en kan niet beter, uit gebrek aan intellectueel talent. De mensheid wil in meerderheid bedrogen worden, en moet bedrogen worden - een intelligente maatschappelijke élite (legde Plato al uit in "De Staat") zorgt voor een godsdienst of ideologie die de massa's kunnen begrijpen en volgen, en die deze massa's dienstbaar, gewillig, onderdanig, en sociaal aangepast houdt, en overigens enig geluk geeft middels aangename ficties die door de priesters of partij-leiders worden opgediend als werkelijkheid.

Als gezegd: Dergelijke argumenten zijn bij Plato te vinden, en bij Machiavelli, en bij Nietzsche, maar brengen in het geheel niet noodzakelijk met zich mee dat de bedriegelijke maatschappelijke élite zelf niets godsdienstigs of politieks gelooft, of bewust immoreel of amoreel is - het brengt alleen met zich mee dat de élite het volk een geloof voorhoudt dat de élite zelf niet gelooft. (Als: "Alle mensen zijn gelijkwaardig!" - wat een in Neerland populaire leugen is die letterlijk miljoenen Nederlanders zonder zelfrespect en zonder hersens tussen 1970 en 2000 uitdroegen als "tolerant" en "verlicht", al maakte het ieder van hen logisch gezien "gelijkwaardig" met zowel Eichmann als Einstein.)

Op dit punt gearriveerd kunnen tal van argumenten en overwegingen opgestapeld worden, maar ik beperkt me tot twee:

A. De feiten zijn beter in overeenstemming met het cynisch argument voor godsdienst dan met niet-cynische argumenten voor godsdienst: Maatschappelijke élites hebben zich vrijwel altijd vrijwel overal toegelegd op welbewust bedrog - "propaganda", "missie", "onderwijs" - in eigen belang, hoewel ze gewoonlijk ook zelf een vorm van geloof hadden.

B. Wie enigermate rationeel kan redeneren is alleen al daardoor een zeldzaamheid - en zal moeten toegeven en inzien dat volgens de grote meerderheid van de mensen de grote meerderheid van de mensen zich fundamenteel vergist in hun fundamentele aannames.

Kortom: Het volk wordt bedrogen, is bedrogen en wil bedrogen worden; het volk kan gemiddeld niet veel beter dan het volk doet; en alleen zeldzame individuen mogen enige rationele hoop koesteren zich niet te laten bedriegen door de gebruikelijke wanen en illusies - en lopen een groot gevaar vervolgd te worden vanwege hun afwijkendheid.

Aristoteles meende dat "ieder mens wil weten" - en schreef z'n eigen karakter en driften aan alle anderen toe, die nogal anders bewerktuigd zijn dan filosofische genieën. Wat mensen willen is plezier, gemak, bevrediging van de eigen wensen en noden. Kennis willen maar weinigen, en al helemaal niet wanneer het verwerven van die kennis moeilijk is of moeite kost. [233]

---

Protestanten

Het is moeilijk de verschillende relevante factoren die een rol spelen aan te geven en adequaat in te schatten in de geloofsbeleving, maar het is zeker waar dat kerken vol protestanten verre van gelukkig ogen, en waar dat het idee dat de mens zondig en slecht is sinds de verbanning van Adam en Eva uit het paradijs vanwege hun wens van de boom der kennis mee te eten veel prominenter is dan in de katholieke kerk, en ook waar dat een dergelijke leer niet geschikt is om zeer velen zeer gelukkig te maken of doen ogen. Ik vermoed zelfs dat het in werkelijk protestantse landen niet als behoorlijk geldt er gelukkig uit te zien, zelfs als men zich gelukkig voelt, zoals het ook niet als behoorlijk gold er vrolijk uit te zien. Immers: Volgens het protestantse geloof is de mens zondig, in en door zonde geboren, en voorbestemd tot zondigen. (Wie hier meer van wil weten leze Kierkegaard, Jonathan Edwards of Calvijn. Ook interessant in dit verband zijn verhalen van Nathaniel Hawthorne.)

Deze - in onze moderne ogen - extreme vorm van protestantse geloofsbeleving zijn tegenwoordig, waar dit geloof nauwelijks meer leeft buiten kleine gemeenschappen, niet meer geldend, maar zal in M.'s tijd de norm zijn geweest en een belangrijke rol hebben gespeeld, die M. natuurlijk goed kende uit eigen ervaring en uit kerkgang in z'n jeugdjaren.

En in algemene termen, hoe ook gebracht en beleefd, is er niet veel in de diverse protestantse geloven dat een mens tot vrolijkheid of geluk zal helpen brengen in dit aardse leven, en veel dat 'm bekrompen, angstig, en ongelukkig zal helpen maken. [233]

---

Protestanten en katholieken

Protestanten en katholieken hebben elkaar eeuwen lang vervolgd en naar het leven gestaan op tal van manieren, terwijl dat bovendien in beide gevallen volledig strijdig is met hoe het geloof uitgedragen en beleefd werd ("heb uw naaste lief gelijk uzelve"; "wat gij niet wilt dat u geschiedt, doet dat ook een ander niet"; "onze god is een god van liefde en rechtvaardigheid") - zolang men zich niet bezighield met het levend verbranden of doodmartelen van ketters met het beweerde doel hun onsterfelijke ziel te redden van de hel, waar een almachtig liefhebbend God hen een eeuwigheid zou doen martelen vanwege hun onware geloof.

Dit suggereert overigens sterk dat de mens in aanleg een in horden levend zoogdier is, als hyena's, honden en wolven, en als zodanig, als totalitaire ideologische aap-achtige, de leden van andere horden vervolgt en schaadt naar vermogen, om reden dat horden concurreren om territoria en het bezit of gebruik van goederen voor zichzelf, en ieder voorwendsel - inclusief almachtige goedertieren godheden - daarvoor goed genoeg is om gebruikt te worden. Zie verder onder 423. [233]

---

Geloofswaanzin

Het onderliggend probleem is natuurlijk dat dit, al is het waar, neerkomt op een argument als:

Onze vorm van waanzinnig bedrog maakt z'n slachtoffers gelukkiger dan jullie vorm van waanzinnig bedrog. Daarom: Leve onze vorm van geloofswaanzin, en op de brandstapel met jullie geloofswaanzin! [233]

---

Geloof en ideologie

Er is geen reden te betwijfelen dat Hooft de waarheid sprak (over het levend laten doorknagen van zogeheten katholieke ketters door ratten: niets lijkt beter geschikt mensen tot allerlei vormen van wrede waanzin te bewegen dan een religieus of politiek geloof - en voor het levend laten doorknagen door ratten, zie ook Orwell's "1984"), zoals er ook geen reden is te betwijfelen dat zowel de katholieken als de protestanten zich gruwelijk misdragen hebben tegen wie hen als ketters verschenen, en dat alleen dit hoofdstuk uit hun respectievelijke kerkgeschiedenis - de vervolging van ketters - volstrekt onverenigbaar is met de pretenties en vele leerstellingen van deze geloven.

Kortweg: De essentie van ieder geloof (politiek of religieus, ja zelfs sportief) is niet zozeer de goedertierenheid en lieflijkheid die erin beleden wordt, die vooral de leden van de eigen groep gelden, maar het feit dat het een ideologisch instrument is om de territoriale en overige belangen van een sociale horde te helpen handhaven en zich te verweren tegen de aanspraken van andere horden. Zie 423. [233]

---

Mensheid en religie

Waar het uiteindelijk om gaat is inderdaad "'t kretiniseeren van de Mensheid, dertig geslachten lang" - behalve dat ook deze voorstelling van zaken te eenvoudig is, en daarmee misleidend.

Immers, laten we aannemen dat dit waar is - was het alleen omdat volgens ieder religieus geloof het religieus geloof van andersgelovigen niet deugt en de godheid niet behaagt, zodat vrijwel alle mensen het er in ieder geval feitelijk over eens zijn geweest dat vrijwel alle mensen zich fundamenteel vergisten in zaken des geloofs (en dat kennelijk ondanks het zeer wijdverbreide geloof in een rechtvaardig en almachtige godheid).

We nemen dus aan dat volgens de volgelingen van ieder geloof de volgelingen van ieder ander geloof misleid zijn en daarmee dat alle gelovigen het eens zouden moeten zijn dat de meeste gelovigen zich fundamenteel vergissen en misleid zijn over hoe en waarom en waarvoor de werkelijkheid ingericht is en bestaat.

Maar dan lijkt het te volgen dat het veel waarschijnlijker is dat de grote meerderheid der mensen eenvoudig niet in staat is behoorlijk na te denken en zich behoorlijk te gedragen, dan dat de meerderheid der mensheid zich 30 geslachten lang heeft laten kretiniseren. Immers, dat lukt alleen - dertig geslachten lang! - als het een meerderheid betreft niet van "gekretiniseerden" maar van cretins: Een ras dat zich 30 generaties lang laat bedriegen verdient niet beter want kan niet beter.

Als dat echter zo is (en daar lijkt het sterk op) dan is er weinig of geen rationele hoop "de Mensheid" door rationele argumentatie te genezen van z'n dwalingen: Mensen geloven en handelen gemiddeld conform hun vermogens, en kunnen gemiddeld niet veel beter dan ze doen. En alleen zeldzame individuen zijn in staat tot rationele gedachten - en ook zij zullen zich waarschijnlijker dan niet vergissen, en lopen overigens een groot risico vervolgd te worden vanwege hun afwijken van de norm. [233]

---

Religie en waanzin

Iets als het in de vorige noot gestelde geldt ook M.'s "Vóór 't Geloof geeselen en wurgen en branden kon, moest het vooraf de menschen krankzinnig maken.": Het lijkt veel waarschijnlijker dat vormen van geloof die mensen doen geselen, wurgen en branden mede dienen om mensen te helpen geselen, wurgen en branden, en dat er in de gemiddelde mens zowel een groot horden-gevoel huist (loyaliteit aan de eigen groep en leiders) als een aanzienlijk reservoir van wreedheid, leedvermaak en sadisme, vooral als dit uitgeleefd kan worden op leden uit andere groepen. Zie 423.

Anders gezegd: Vanuit het perspectief van een atheïst zijn er veelteveel evident krankzinnige religies om te geloven dat het de religies zijn die de mensen krankzinnig maken. De reden voor de overmaat aan krankzinnige religies ligt niet in de religies, maar in de mens, die klein, zwak en dom is, en in een enorm bijzonder ingewikkeld universum moet overleven dat hem op allerlei manieren bedreigt en uiteindelijk ombrengt. [233]

---

Zedelijkheid

t Zijn gewoonlijk de domsten en zwaksten die het meest schijnheilig op zedelijkheid staan, gewoonlijk uit afgunst, bedilzucht en als de enige manier om hun geldingsdrang veilig te uiten. [235]