Help
Index

 Maarten Maartensz:    Philosophical Dictionary | Filosofisch Woordenboek                      

 R - Rollenspel


 
Rollenspel: Handelen en gewoonlijk ook denken en voelen volgens een stelsel voorschriften en normen over hoe iemand behoort te handelen, ogen, denken, voelen in een bepaalde maatschappelijke positie.

Het hele menselijke maatschappelijke leven gefundeerd is op het toneelspelen van rollen, en dat dit feitelijk onoverkomelijk is: Ieder mens, zelfs de meest eenvoudige, is dusdanig ingewikkeld dat ie op enig gegeven moment maar één aspect kan zijn en weergeven van het vele dat in 'm is. Wat men toont van wat men is of zou willen zijn is voor een groot deel keus, en hoe men het toont is voor een groot deel spel.

Hier ligt feitelijk een heel diep thema verborgen - namelijk over het toneelspelen dat het fundament is van menszijn: "No man is as much himself as when playing a part." William Hazlitt. Dit maatschappelijk toneelspelen is tot op zekere hoogte noodzaak, was het alleen om te verhinderen dat de leden van een groep elkaar uitmoorden uit wederszijdse irritatie. Er moet dus - uit beleefdheid, wellevendheid, eigenbelang, voor 't behoud van de maatschappelijke vrede - gehuicheld worden tot op zekere hoogte, want het maatschappelijk bestaan is een spel, dat verdient toneelspel te heten. (Zie Johan Huizinga's "Homo Ludens" - "De spelende mens"; Ervin Goffman: "The presentation of self in ordinary life"; en Eric Berne: "Games People Play", voor resp. een geschiedkundig, sociologisch en psychiatrisch perspectief op het onderwerp van de rollen-spelende mens.)

En de lezer behoort hier op te merken dat ik het woord "rol" hier uitdrukkelijk in twee verwante betekenissen gebruik, dat als volgt geïlustreerd kan worden: Een échte koning speelt een échte maatschappelijke rol, waarbij veel huichelen, doen-alsof, poseren, liegen etc. bij komt kijken om een enigermate geslaagde koning te kunnen zijn. En een échte acteur die een koning op toneel zet speelt een échte toneelrol, waarbij opnieuw veel huichelen, doen-alsof, poseren en liegen bij hoort. Het verschil tussen de twee koningen - de échte en de op het toneel voorgestelde - is dat de eerste een rol speelt als koning in de maatschappij, waartoe veel taken behoren, en de tweede een rol speelt op toneel als acteur, waartoe o.a. behoort het geloofwaardig kunnen voorstellen van een koning.

Daarbij: In al wat menselijk is gaan spel en werkelijkheid voortdurend in elkaar over en overlappen elkaar altijd, behalve in zeer extreme situaties, gewoonlijk van grote pijn, smart of woede. Al het overige maatschappelijk doen en laten van mensen tegen elkaar bestaat uit vele lagen spel en werkelijkheid door elkaar, met elkaar vermengd, en elkaar afwisselend, gedeeltelijk maar niet geheel volgens het bewustzijn van de acteurs meer of minder serieus, met voorbehoud, pretentieus, plagend, of eerlijk te zijn.

Vervolgens, ook in verband met 74, 116, 136, 276, 423 en 593:

De fundamentele vervalsing van zichzelf waar de zeer grote meerderheid van volwassenen in geslaagd zijn ligt niet - juist niet - in het spel dat mensen spelen, maar in

(1) de oneerlijkheid ervan: mensen huichelen systematisch anders te zijn dan ze voelen en denken, uit eigenbelang en angst, en omdat ze menen dat hun rol dit gehuichel meebrengt.
(2) het geloof in de eigen rol, de eigen pretenties, de eigen leugens: De zeer grote meerderheid van de volwassenen gelooft dat wat ze zijn overwegend samenvalt met hun maatschappelijke positie en rol.
(3) het onvermogen de rol die men speelt op te geven: De zeer grote meerderheid der volwassen is niet langer in staat spontaan te zijn (zonder drank of drugs of psychose) en is ook voor zichzelf, in de eigen beleving van zichzelf, overwegend de rol geworden die men gewoonlijk speelt. Men "is" arbeider, bankdirecteur, politie-agent, huisvrouw etc. en voelt zich dus verplicht te voelen en denken zoals (men denkt dat) een arbeider, bankdirecteur, politie-agent, huisvrouw etc. voelt en denkt - want dat "is" men immers (denkt men, en voelt men zich).

Hier ligt ook het fundamentele verschil tussen kinderen en volwassen waar ik op wees in 74: Ook kinderen spelen voortdurend allerlei rollen - alleen weten ze nog dat ze spelen, en hebben zichzelf nog niet geïdentificeerd met een maatschappelijke rol (anders dan: spelend kind).

Kinderen kunnen dus nog geheel probleemloos en direct de rol - het spelletje - dat ze spelen opgeven en terugkeren tot zichzelf; vrijwel alle volwassen zijn niet of nauwelijks in staat de maatschappelijke rollen waarmee ze zich identificeren op te geven zonder wat ze als zichzelf beschouwen (feitelijk: een levende leugen opgetrokken uit zelfbedrog - maar daarmee nog niet minder reëel voor de menselijke persoon die zich hiertoe heeft gemaakt en is gebracht) te verliezen.

Volwassenen die uit hun rol vallen doen dit gewoonlijk dan ook gemeenschappelijk in groepen, bijvoorbeeld in voetbalstadions, waar tienduizenden doorsnee mannen gesamenlijk een week frustratie en zelfvervalsing anoniem uit hun lijven trachten te brullen, of met hulp van drank of drugs op feestjes en partijen, waar afwijkend gedrag behoort bij de maatschappelijke rol die men speelt.

Een waarschuwing in dit verband voor de naïeve lezer(es):

Er zijn mensen die er genot in scheppen te doen alsof zij "authentiek" "zichzelf" zouden zijn i.t.t. wie zij treffen. Men treft dergelijke mensen regelmatig in de context van religieuze groepen. Gewoonlijk is ook dàt een pose, en bovendien een neurotische valse pose die ertoe dient zichzelf te verheffen; de eigen gang te gaan; en egoïstisch te zijn met een vals beroep op de eigen authenticiteit ("verlichting" etc.). Wel: wie niet normaal kan omgaan met normale mensen is gewoonlijk gestoord. En 't spelen van rollen, inclusief beleefdheden, voorkomendheden, aardigheden en behulpzaamheden die men feitelijk niet voelt maar toch doet om elkaar te helpen behoort daarbij.

Het "doe-maar-normaal-dan-doe-je-al-gek-genoeg" is het nivelleringsprincipe van alle domme (Neerlandse) conformisten - maar de kleine minderheid die geen domme conformist is moet zich daarom bij gelegenheid perfect weten te gedragen alsof-ie een conformist is, zowel om zichzelf als om anderen te sparen. Wie wil opvallen als bijzonder is niet bijzonder maar wil opvallen: Bijzondere mensen zijn bijzonder zonder het te willen zijn.

Om terug te keren tot de opmerking die ik uit M.'s idee citeerde "De tooneelspeler die zich ‘in z'n rol verplaatst’ - in sommige theaterkritiekjes van onze couranten wordt dit, onnoozel genoeg, als 't summum van Kunst beschouwd" etc.:

Zo'n toneelspeler is géén toneelspeler meer maar een gewone volwassene - die zichzelf, z'n menselijkheid, z'n spontaniteit, z'n naïeve eerlijkheid verplaatst heeft naar de maatschappelijke rol die hij of zij uitoefent.

 


Zie ook: Acteur, Autoriteit, Chesterfield, Corruptie, Doorsnee, Eerlijkheid, Liegen, Leugen, Persoon, Waarheid, Nederland, Nederlanders.


Literatuur:

Arieti
, Multatuli, Goffman,

 Original: Jul 26, 2004                                                 Last edited: 12 December 2011.   Top