Spiegeloog-columns

Lichaam en geest?

         Naar Index - Overzicht Bijlages

Gepubliceerd in "Spiegeloog", maandblad van de faculteit voor psychologie van de UvA in mei 1989.
 


Lichaam en geest?

My me
Is someone I never see
It hides itself
In the dream
I dream
Of me.

Maarten Maartensz

Ik wilde het over filosofie hebben - hier bij wijze van inleiding, en op 8 november, om 16.00 uur, in zaal 0.46 serieus. Het onderwerp is "Lichaam en Geest?". Ik zal u op deze pagina proberen duidelijk te maken wat onder andere met deze vraag te maken heeft.

Beschouw het eens zo: Hier is uw hoofd met hersens, daar ligt anderhalf pond varkensgehakt. Waarom denkt u dat u met uw hersens denkt, en niet met het gehakt? Nee, dit is niet echt een grapje. Het is logisch mogelijk dat u een zielig experimentje van een jaloerse god bent; de droom van een wildgeworden computer; een ziel die iedere generatie herboren wordt in een ander lichaam; een programma waar uw TV naar kijkt; of een willekeurige combinatie daarvan. Ook is het logisch mogelijk dat wat u uzelf belieft te noemen, het samengestelde effect is van de razendsnelle dans van triljoenen atomen tussen uw oren, sommigen waarvan gisteren varkensgehakt waren en morgen uw uitwerpselen of wormenvoer zullen zijn, terwijl ze vandaag uw intiemste wensen en briljantste gedachtes vorm, glans en bestaan geven. En er zijn oneindig veel elkaar tegensprekende logisch mogelijke verklaringen over wat u en ik nu echt zouden zijn. Op welke gronden kiest u daaruit? En waartoe motiveert een dergelijke keuze u?

Let wel: Meningen over lichaam en geest zijn effectief - ideeŽn beheersen de mensenwereld. Bijvoorbeeld: Sommige van onze islamitische medemensen zijn bereid u op te blazen indien u enigszins ironisch aan hun geloof morrelt over wat u zou zijn en dus zou moeten doen en laten (onder andere op het gebied van boeken kopen en sluiers dragen). En de katholieke inquisitie redeneerde ongeveer als volgt: 'Het is een feit dat iedereen een onsterfelijke ziel bezit. Ook is het een feit dat ongelovigen naar de hel gaan, waar zij oneindig lang gemarteld zullen worden ("en daarom is Christus voor u aan het kruis gestorven et credo quia absurdum et gloria in excelsis Deo"). Ergo, het is een daad van christelijke naastenliefde om heidenen zo lang te martelen tot ze de waarheden van het katholieke geloof omarmen en gesticht sterven met een kansje op de hemel of het vagevuur. Immers, de inquisitie kan slechts een eindige tijd martelen.' Waarom dachten onze liefdevolle christenbroeders dat en handelden ernaar? Omdat zij meenden het antwoord te weten op een vraag die iedereen aangaat: 'Wat is een mens?' en meenden daaraan het recht te ontlenen - de liefdevolle morele christenplicht - hun meningen aan hun medemensen dwingend op te leggen, zogeheten in hun eigen belang.

Uiteindelijk gaat het om een fundamenteel probleem: Welke oorzaken liggen ten grondslag aan de menselijke ervaring? Is wat we ons zelf, onze ervaringen, onze herinneringen, onze ideeŽn en onze idealen noemen het gevolg van niet meer dan een miniem incidentje in een enorm ongeÔnteresseerd universum? Een bevruchting, geboorte en opvoeding die dan en daar plaatsvonden, die het lichaam, de geest, de persoon en de persoonlijkheid opleverden die een minieme fractie van de geschiedenis van het heelal omvatten en, vergelijkenderwijs, razendsnel weer uiteenvallen in samenstellende delen? Of - zo aangenaam voor onze eigendunk - ligt aan de menselijke ervaring meer, of iets anders, ten grondslag dan een natuurkundig/biochemisch proces? Een onsterfelijke ziel misschien, die goddelijk beloond of gruwelijk bestraft wordt in een hiernamaals dat strikt en alleen toegankelijk is voor bundels ervaringen zonder lichamelijke, materiele drager? Of zijn misschien allebei waar en bent u een sterfelijke ziel die vele lichamen moet doorstaan om uiteindelijk in het Al-ene op te gaan? Of zijn alle ervaringen, dus ook alle theorieŽn, uiteindelijk illusioneel en is er geen werkelijke verklaring voor onze ervaringen - diepste wijsheid is weten niet te weten: Das Sein soll immer Mysterium sein? Of houdt u het simpelweg op "cogito ergo sum"? (I think ergo I am, ergo you stink therefore you are?)

De op allerlei manieren meest bescheiden hypothese heeft als gevolg dat het niet zo is dat er een geest EN een lichaam zijn (ongeveer als een chauffeur en auto): Als de hypothese waar is dan zijn beide het product van een onderliggend natuurlijk proces. Dit heeft het voordeel van de eenvoud, maar introduceert diverse problemen, zoals het volgende: Het lichaam bestaat omdat de delen van het lichaam bestaan - zoveel vlees en beenderen, analyseerbaar als zoveel organen en componenten, analyseerbaar als zoveel atomen en moleculen, met zulke eigenschappen in zulke relaties; de geest bestaat omdat - en hier zien we een eerste probleem met de bescheiden hypothese: Waar en hoe wordt uw gisteren gegeten varkensgehakt, of wat uw spijsverteringsorganen daarvan gewrocht hebben, tot wens, gevoel, idee, ideaal?

Welk spinsel van atomen ligt ten grondslag aan - nee: = identiek met, als de bescheiden hypothese waar is - het spinsel van uw gevoelens en gedachten? Hoe maakt een combinatie van voormalig varkensgehakt en hersenactiviteiten een gedicht uit vlekken inkt of een gezicht uit prikkelpatronen op de wand van de oogbol? Waar en hoe worden uw aardappeltjes met andijvie en vette jus van gisteren uw dromen, ideeŽn, sexuele lusten en hoofdpijn van vandaag?

In zekere zin is dit een probleem van de psychofysiologie van de toekomst - maar dan alleen omdat we de bescheiden hypothese geaccepteerd hebben. Echter: Op grond van welke overwegingen mogen we onszelf het recht toezeggen te concluderen dat enige willekeurige hypothese over om het even wat deugt? Wat maakt een hypothese geloofwaardig, waarschijnlijk, rationee, acceptabel of het tegendeel daarvan? Andere hypothesen? Ja goed, maar op grond waarvan zijn die dan geloofwaardig, waarschijnlijk etcetera? En als we zo oneindig terug blijven redeneren ("We nemen aan dat A waar is omdat we aannemen dat B waar is; we nemen aan dat B waar is omdat .... etcetera ad infinitum") wordt dan niet uiteindelijk iedere aanname gereduceerd tot een geloofshandeling, a la "Het is zo omdat ik het denk?"

Het zijn deze en dergelijke achtergronden van het lichaam-geest probleem waar ik 8 november om 16.00 uur op in zal gaan, gedurende een colloquium in zaal 0.46. Het initiatief tot deze gebeurtenis nam dr. Peter Molenaar, die kennelijk meent dat ik goed uit mijn woorden kan komen en kan nadenken. Nu, ik kan u drie dingen beloven: Dat het interessant wordt; dat het moeilijk wordt: Om fundamentele filosofische problemen als het lichaam-geest probleem adekwaat te behandelen zijn logische en waarschijnlijkheidtheoretische methoden nodig; en dat wat ik zeg overwegend origineel zal zijn - nl. een deel van een boek dat als werktitel "Foundations of Natural Philosophy" heeft, en dat het probleem "Hoe leren wij uit ervaring?" (onder andere dat ons zelf waarschijnlijk een deel van de activiteiten van ons brein is) streng logisch oplost.

Ik zal proberen wat ik te zeggen heb zo helder mogelijk te verwoorden, zinnige dingen te zeggen, en u niet te vervelen. En u bent hierbij uitgenodigd.


Colofon:
Gepubliceerd in "Spiegeloog", maandblad voor de faculteit van psychologie van de UvA, in oktober 1989. Het Engelse gedicht is ook van mijn hand, en dateert van lang voordat ik van "M.E." wist, namelijk uit 1970, toen mij dit een redelijke hoewel poŽtische samenvatting leek van wat ieder mens over zichzelf meent te weten

Er kwamen diverse honderden studenten, zogeheten "wetenschappelijk personeelsleden" en andere universitaire medewerkers naar het colloquium, waarschijnlijk minder vanwege de filosofie dan omdat ze de ondertussen onder UvA-would-be-psychologen zeer beruchte Maarten Maartensz wel eens in levende lijve wilden zien, en omdat de aanwezige studenten en studentes zomaar een studiepunt kregen voor het genot mij in het echt te mogen meemaken. (Dit is gebruikelijk, want anders is vrijwel geen student te bewegen de praatjes van de wetenschappelijke staf te komen aanhoren.)

         Naar Index - Overzicht Bijlages

© Maartens@xs4all.nl


 

 


Welcome to the ME in Amsterdam pages of Maarten Maartensz. See Help + Map + Tour + Tips + Notes + News + Home