Spiegeloog-columns

De ideologische aap

         Naar Index - Overzicht Bijlages

Gepubliceerd in "Spiegeloog", maandblad van de faculteit voor psychologie, in december 1989.


Gepubliceerd in "Spiegeloog", maandblad van de faculteit voor psychologie, in december 1989. De aanleiding was het ineenstorten van "het reŽel bestaande socialisme" (buiten de UvA, Cuba, en Noord-Korea):


De ideologische aap

Terwijl ik dit schrijf lijkt zich een van de grootste maatschappelijke revoluties af te spelen die de mensheid ooit gekend heeft. Vandaag wordt een demonstratie van minstens 250.000 mensen verwacht in Praag. Gisteren is, voor de 2e keer in 2 weken, het voltallige centrale comitť van de Oostduitse partijleiding afgetreden en tegelijk in staat van beschuldiging gesteld wegens verregaande corruptie. In Hongarije is een dag of tien geleden de communistische partij opgeheven. In Polen is een regering van overwegend niet-communisten aan de macht. In Bulgarije is de partijleider afgezet en in staat van beschuldiging gesteld. Verleden week is het IJzeren Gordijn geopend. In Rusland is het voor het eerst in 70 jaar mogelijk eerlijk politieke of religieuze ideeŽn uit te spreken zonder te hoeven vrezen voor sancties als 10 of 20 jaar concentratiekamp.

Enzovoort, enzovoort, enzovoort: In tijd van enkele weken tot maanden lijkt een maatschappelijk systeem waaronder meer dan een miljard mensen leven in elkaar te storten. De gevolgen zijn op dit moment nauwelijks te voorzien. Het enige dat nu vaststaat is dat de wereld een radicaal andere is dan ze vele tientallen jaren is geweest en dat de komende tien of twintig jaar radicaal anders zullen zijn dan tot voor kort het geval scheen.

Wat mij hieraan op dit moment interesseert, afgezien van het registreren van het feit dat u en ik op het moment in een tijd leven die, in termen van sociale veranderingen, alleen te vergelijken is met de ondergang van het Romeinse rijk, is het aangeven van een - zeer schematische - achtergrondverklaring.

Het maatschappelijk systeem dat we "het socialisme" noemen (om een term te kiezen) is, zoals eerdere maatschappelijke systemen, het product van een combinatie van oorlog en revolutie; de ideeŽn van een filosoof; het door eschatologische illusies misleide handelen van een handjevol revolutionairen; de dictatoriale aspiraties van zogenaamd humanitaire revolutionaire leiders; de gebruikelijke corruptie, incompetentie, en egoÔsme van machtshebbers whoever, wherever, whenever; en blind historisch toeval.

Het socialisme (zoals we dat kennen) is een totalitair systeem zowel in politieke als intellectuele zin. Politiek is alle macht in handen van een zeer kleine elite die regeert d.m.v. dwang en terreur. Intellectueel wordt ieder burger onderwezen in een ideologie waarin waarheid, schoonheid en goedheid naar inhoud en betekenis afhankelijk zijn van de besluiten van de Partij-leiding.

Wat psychologisch vooral verbazend is en verklaring behoeft kan uitgedrukt worden in vragen als de volgende:

Waarom geloofden zovele miljoenen mensen, inclusief zeer vele prominente intellectuelen, tegen alle feitelijke evidentie in dat het bestaande socialisme een overwegend bewonderenswaardig maatschappelijk systeem was? Wat is de reden dat letterlijk tientallen miljoenen mensen, zo niet honderden miljoenen, geloofden dat dictators als Stalin en Mao, ieder verantwoordelijk voor de dood van minstens 20 miljoen mensen, de grootste genieŽn en weldoeners van de mensheid waren die er ooit geweest zijn? Wat beweegt mensen om zich evident grootheidswaanzinnige dictators als menselijk ideaal voor te spiegelen, en hun politiestaat te beleven als heilstaat waar de mensheid sinds haar ontstaan naar gesmacht heeft?

De fundamentele reden is deze: De mens is de ideologische aap. Een ideologie is een systeem van opvattingen over hoe de werkelijkheid is en zou moeten zijn. Een ideologie bestaat uit een serie veronderstelde feiten en waarden: Zo is de wereld; zo is de maatschappij; zo is de mens; en dat zijn onze doelen en normen.

Zoals ieder dier geboren wordt met de instincten die het nodig heeft om zich te oriŽnteren, zo heeft de mens, als lid van de rationaliserende diersoort, een ideologie, een wereldbeschouwing, nodig: Een stelsel ideeŽn, idealen en idolen om de wereld te interpreteren en waarderen.

De behoefte aan een ideologie is naast het taalvermogen een van de meest kenmerkende menselijke eigenschappen. Religies zijn ideologieŽn. Politieke leerstelsels zijn ideologieŽn. De meeste populaire filosofieŽn zijn ideologieŽn. Ieder maatschappelijk systeem wordt gedragen door een ideologie waarin menselijke idealen (broederschap, rijkdom, rechtvaardigheid ...) ingebed worden in ideeŽn (de maatschappij is de schepping van: God, de kapitalistische uitbuiters, de joodse plutocratie ...) en opgehangen worden aan idolen (mahatma Gandhi, kameraad Stalin, de Grote Roerganger ...).

Omdat ideologieŽn vooral dienen als inspiratie en sociaal cement zijn ze zelden redelijk en altijd emotioneel gefundeerd:

IdeologieŽn drukken vooral wensen en waarden uit, en het feitelijk wereldbeeld wordt gewoonlijk grotendeels ondergeschikt gemaakt aan die wensen en waarden.

Iedere populaire ideologie is gebaseerd op de ideologische drogreden: "Een bewering is waar dan en slechts dan als ie wenselijk is." Dit is dan ook de reden dat echte wetenschap zich niet leent tot ideologie, hoewel ze natuurlijk wel voor ideologische doelen misbruikt en getravesteerd kan worden: Echte wetenschap neemt het te nauw met de waarheid en logica om als ideologie gebruikt te kunnen worden.

De ideologische drogreden is de psychologische achtergrond van de meeste meningen van aanhangers van een ideologie: Waar is wat volgens de ideologie het geval zou moeten zijn ("Er zijn geen concentratie-kampen in de S.U., want het socialisme is een humanisme"; "De paus is onfeilbaar"); onwaar is wat volgens de ideologie niet het geval zou moeten zijn.

De menselijke geschiedenis tot nu toe is overwegend de geschiedenis van het menselijk onvermogen; de geschiedenis van de domheid en de schijnheiligheid in dienst van het eigenbelang van een kleine corrupte elite: Iedere anderhalf jaar in de afgelopen 2000 jaar een 'major war'; overal vervolging van andersdenkenden en uiterlijk afwijkenden; in deze eeuw alleen zijn er meer mensen vermoord - voor het oog van de camera's, en gewoonlijk zogenaamd 'voor een betere wereld' - dan in de hele voorafgaande geschiedenis. En deze eeuw heeft de grootste en gruwelijkste politiestaten gekend die er ooit geweest zijn - politiestaten die gevestigd werden door gelovers in een ideologie die vrijheid, gelijkheid en rechtvaardigheid beloofde, en die met martelkelders, concentratiekampen en terreur overeind gehouden werden door volstrekt verleugende verafgode dictators in naam van de hoogste menselijke idealen.

Nu stort dat stelsel in. De gevolgen zijn niet te overzien en hangen vooral af van de menselijke d.w.z. morele, intellectuele en artistieke gaven van de nu klaar staande nieuwe machthebbers.

Voor het moment lijkt de wereld een stuk beter dan een maand geleden. Ze is in ieder geval een heel andere, al lijkt dat vanuit Nederland niet zo: De wereld na 1989 zal een fundamenteel andere zijn dan ervoor.


Colofon:
Gepubliceerd in "Spiegeloog", maandblad van de faculteit voor psychologie, in december 1989.

         Naar Index - Overzicht Bijlages

© Maartens@xs4all.nl