Spiegeloog-columns

Echte wetenschap & echte psychologie = genot

         Naar Index - Overzicht Bijlages

Gepubliceerd in "Spiegeloog", maandblad van de faculteit voor psychologie van de UvA in februari 1989.
 


Echte wetenschap & echte psychologie = genot

Wie mij kent weet dat mijn hele huis vol boeken hangt - er is geen wand, of er hangt wel een boekenkast tegenaan. Het zijn boeken over 14 onderwerpen - filosofie, wiskunde, logica, psychologie, sociologie, economie, religie, mystiek, linguÔstiek, natuurkunde, medicijnen, literatuur, geschiedenis en computers - waarin ik nu ruim 21 jaar systematisch gelezen heb. Dit - begrip van de werkelijkheid, toegespitst op deze terreinen - is wat mij al die tijd gemotiveerd heeft, en dat uiteraard niet omdat ik er studiepunten mee haalde en rijk mee wilde worden, maar omdat echte wetenschap schitterend en genotvol is. Hoe genotvol? Nu, ik heb letterlijk gehongerd om boeken te kunnen kopen - voor Russell's "Logic and Knowledge" heb ik bijv. ooit 2 dagen niet gegeten. En het was het meer dan waard.

Helaas is een werkelijk goed wetenschappelijk werk ongeveer even zeldzaam als een eerlijk mens - "as men go, one in tenthousand" (Shakespeare). En zo komt het dat tussen al mijn boeken hier en daar, als een debieltje verdwaald tussen de genieen, een of ander quasi-academisch flodderwerkje zwerft dat ik als tentamenvoer op de UvA heb moeten opkotsen.

Want aan de UvA heb ik helemaal niets geleerd (ja, ik had wel altijd goede cijfers, maar ik had ze net zo goed voor sterrenwichelarij en magie als voor psychologie en filosofie kunnen halen). En u zult aan de UvA weinig leren - tenzij u dom genoeg bent om niet op een universiteit thuis te horen, en ook dan leer u weinig anders dan wat jargon waarmee u de doctorandus kunt acteren tegen naÔeve lieden ("leken"). Indien u niet zo dom bent kunt u dit stuk het beste uitknippen en boven uw bed hangen, want intellectueel gesproken heeft u aan wat hierin staat - als u het leest - meer dan aan 6 jaar Nederlands academisch onderwijs.

Ik zal u namelijk uiteen zetten wat u zou moeten leren en lezen - en ik doe dat gebaseerd op de zeer bittere ervaring van het "onderwijs" dat ik ontving aan de UvA, vergeleken met het intellectueel genot dat ik op eigen kracht vond. Wat ik hieronder laat volgen is in de geest van wat ik zelf als propedeuse zou voorstellen, in een (zoals in bijv. Noorwegen gebruikelijk) algemeen propedeutisch en selectief 1e jaar, dat voor alle studenten gelijk is. De oriŽnterende achtergrondvraag is: "Wat heeft u aan algemene kennis nodig om een goed wetenschapper te kunnen worden?" En het criterium is: "Het moet goed geschreven, helder, zinnig, interessant en van theoretisch en menselijk belang zijn." Wat volgt is toegesneden op psychologie, maar algemeen van opzet.

Achtergrondkennis: In de eerste plaats heeft u een goed begrip nodig van twee dingen: De menselijke cultuur waarin u leeft, en de kennis waarop zij gebaseerd is. Twee bijzonder goede beelden daarvan worden gegeven in "The Ascent of Man" van Jacob Bronowski (Pools/Engels wiskundige en Blake-specialist), en "The Condition of Man" van Lewis Mumford (Amerikaans schrijver over cultuurfilosofie, technologie en architectuur). Beide schrijvers hebben veel meer boeken geschreven, die ook bijna allemaal de moeite waard zijn - wat geldt voor de meeste schrijvers die ik noem.

Voor meer systematisch inzicht en overzicht moet u naslagwerken doorkijken. De drie beste zijn: "Encyclopeadia Brittanica", "Encyclopedia of Philosophy", Ed. P. Edwards en de "Shorter Oxford English Dictionary". De meeste akademische debatten zouden niet gevoerd worden indien de debattanten hun kennis opgefrist hadden uit de EB, wat filosofisch benul ontleend zouden hebben aan de EoP, en hun terminologie bijgevijld hadden middels de Shorter OED. (De niet-verkorte versie is erg groot en duur.)

Naast algemene achtergrondkennis zijn er drie menselijke preoccupaties waar u meer van moet weten: Natuurwetenschap, geluk en schoonheid. Onze cultuur is, in ieder geval wat de technologie betreft (waar iedereen van eet, zich mee voortbeweegt, in woont, mee kleedt en naar kijkt) op natuurkunde gebaseerd. Er zijn veel goede inleidingen, maar twee schitterende zijn: "The Investigation of the Physical World" van Toraldo di Franca (Italiaans natuurkundige) en "Lectures of Physics" van Richard Feynman (Amerikaans natuurkundige). Vooral de laatste is een intellectueel genot van de 1e orde (maar wel voor doorbijters met hersens).

Iedereen wil gelukkig worden en ieder zoekt het schone. Wat is geluk; wat is schoonheid? Alle beste antwoorden over geluk staan in "Analysis of Happiness"; alle beste antwoorden over schoonheid in "A History of Six Ideas" (in de esthetika). Beide zijn ideeŽngeschiedenissen, en beide zijn van Wladyslaw Tatarkiewicz (Pools filosoof met een zeer helder hoofd en een ongelofelijke belezenheid). Bovendien zijn beide (zoals al T's boeken) schoolvoorbeelden van hoe filosofie en wetenschap geschreven moet worden: Zeer helder, onderhoudend, terzake en eerlijk, en buitengewoon informatief.

Geschiedenis: Wie geen geschiedenis kent, kan niet goed beoordelen waartoe mensen in staat zijn. In Nederland is het geschiedenisonderwijs facultatief, kennelijk omdat 1 Auschwitz niet genoeg is - "want wie de geschiedenis niet kent wordt gedwongen haar te herhalen".

Het schitterendste geschiedenisboek dat ik ken is een van de oudste die er zijn: "The Peloponnesian Wars" van Thucydides (Grieks, voor -400). Thucydides zag de mensen, hun pretenties, hun motieven, en hun vermogens zeer scherp. De Jowett-vertaling (uit de vorige eeuw) is de beste. De enige die met Thucydides kan concurreren is Burckhardt (Zwitsers, vorige eeuw, door Nietzsche zeer bewonderd, en wie Burckhardt met verstand leest kan niet anders dan Nietzsche hierin navolgen). Burckhardt werd bekend met een studie over de bloei en het verval van de Renaissance: "Die Kultur der Renaissance in Italien". Hij schreef echter ook schitterend (in 3 delen) over de Grieken: "Griechische Kulturgeschichte". En als het om Nederlands academisch talent gaat - Johan Huizinga's "Herfsttij der Middeleeuwen" is ook schitterend.

Een moderne historica waar ik grote achting voor heb is de pas overleden Barbara Tuchman. Al haar boeken zijn goed, maar als u politiek denkt te kunnen beoordelen, raad ik u haar "The March of Folly" aan.

Filosofie: houdt zich bezig met het beantwoorden van de meest algemene vragen die er zijn: Wat is waarheid; wat is waarschijnlijkheid; wat bestaat er; wat is kennis; wat zijn goed en kwaad e.d. De meeste filosofie is gebazel, en zeker die filosofie die haaks staat op de wetenschap (die uit de filosofie is voortgekomen: Wat nu "wetenschap" heet, heette tot in de 18e eeuw "natural philosophy").

Maar er is goede, leesbare en begrijpelijke filosofie, en u heeft enig benul nodig van welke algemene filosofische en orientaties en standpunten er zijn. De beste introductie filosofie die ik ken (en ik ben een filosoof) is "Philosophy: The Study of Alternative Beliefs", van Klaus en Kuntz. Alles hierin is zinnig, terzake, goed geschreven, helder uitgelegd, en voorzien van goede referenties.

Wie dieper in de filosofie wil kan z'n talenten het best afmeten aan W. Stegmuller's "Probleme und Resultaten der analytischen und Wissenschaftsphilosophie" (4 dikke dure delen, of ca. 20 dunnere "Studienausgaben"). Dit is een deutschgrundlich overzicht van het in de titel vermelde onderwerp - helder, grondig, en volledig, zij het af en toe wijdlopig. Maar allerlei fundamentele problemen en procedures worden er buitengewoon helder en terzake uiteengezet, en die uiteenzettingen vindt u vrijwel nergens anders.

Wetenschapsfilosofie: houdt zich bezig met de vraag wat de fundamenten van de wetenschap = menselijke gesystematiseerde theoretische kennis zijn. De bovengenoemde verhandeling van Stegmuller is ook hier de beste introductie. Wie verder wil, leze "Treatise on Basic Philosophy" (8 dln. op dit moment) van Mario Bunge (Argentijns theoretisch natuurkundige en filosoof) - een buitengewoon goede, zinnige en geÔnformeerde versie van het wetenschappelijk realisme. (Hiervoor heeft u wel enige kennis van wiskundige logica nodig.)

Voor psychologen, sociologen etc. is het vooral belangrijk wat over de methodenstrijd in hun vakgebieden te weten. Verreweg het zinnigst, en briljant geschreven, is C. Wright Mills (Amerikaans socioloog, met een graad als ingenieur en als filosoof) "The Sociological Imagination". Men leze de essays "Abstracted Empiricism", "Grand Theorism" en "On Intellectual Craftsmanship" - schitterende uiteenzettingen over het intellectuele onvermogen en de valse pretenties van de alfa- en gamma-wetenschappers, en over hoe je zelf wel een goed wetenschapper wordt.

Methodologie: is specifieker dan wetenschapsfilosofie, maar er nauw mee verwant. Ik verwijs opnieuw naar Stegmuller en naar Mills. Voor Nederlandse aspirerende psychologen is De Groot's "Methodologie" nog steeds onvergelijkelijk veel beter dan alles wat daarna door Nederlanders over het onderwerp bij elkaar gebroddeld is. Ook goed is Ernst Nagel's - meer wetenschapsfilosofische - "The Structure of Science" (m.u.v. hfdst. 6 dat gewoon fout is). Maar het verreweg meest bruikbare boekwerk over methodologie is krap 100 pagina's dik: "Experimental Method" van W.G. Wood & D.G. Martin (2 Engelse professoren Engineering): Een schitterende exceptioneel heldere beschrijving hoe goede experimenten op te zetten. (Enige kennis van differentiaalvergelijkingen is nodig om alles te begrijpen, maar in het geheel niet noodzakelijk.) In dit boek staat in 100 pagina's waar u een complete bibliotheek methodologie op na kunt vlooien zonder het ooit te vinden.

Logika: is de wetenschap van het redeneren. Aangezien kennis opgebouwd wordt middels redeneringen is logica het fundament van de wetenschap. Er zijn vele soorten logica en veel introducties van allerlei niveaus. Een toegankelijke introductie voor vrijwel iedereen is "Introduction to Logic" van N. Rescher (Amerikaans filosoof). Wie verder wil leze dl. I en II van de al vermelde Stegmuller; en het prachtige "Naive Set Theory" van Paul Halmos (Hongaars/Amerikaans wiskundige) - een schitterende inleiding in de verzamelingenleer (die altijd en overal op toepasbaar is: Wiskunde is de wetenschap van willekeurige structuren, en verzamelingenleer het fundament van de wiskunde - omdat alles wat (denkbaar) is (in) een structuur is, is wiskunde zo belangrijk.) De echte gegrepenen tenslotte (met wiskunde-talent en -vaardigheid) raad ik aan zo snel mogelijk "Mathematical Logic" van J. Shoenfield (Amerikaans wiskundige) en "Foundations of Mathematics" van Evert Beth (groot Nederlands wiskundige en filosoof) te bekijken - beide zijn een soort Beethoven-symfonie in de logika: Schitterend helder; esthetisch/wiskundig kloppend en resonerend op alle niveaus. En zeer informatief, beschavend en inspirerend. Ja - want dat is logica ook, als u het nog niet wist.

Wiskunde: is de wetenschap van willekeurige structuren. Alles is (in) een structuur, dus alles is - mede - een wiskundige uitdrukking. Wiskunde is prachtig en genotvol, als u enig talent hebt. Een stel goede algemene overzichten van wat wiskunde is (anders dan de rotzooi in uw VWO-boekjes) zijn "What is mathematics?" van Courant & Robbins en een drietal verzamelingen briljante essays: 1. "The World of Mathematics", Ed. J. Newman; 2. "Mathematics: Its Content, Method and Meaning" (3 dln.) Ed. Aleksandrov, Kolmogorov & Lavrent'ev; en 3. "Mathematics: People, Problems, Results" (3 dln.) Ed. Campbell & Higgins. Als u meer van wiskunde wilt weten dan moet u zich delen uit de Schaum Outline Series aanschaffen: Minstens 40 betaalbare gewoonlijk zeer heldere, systematische en volledige uiteenzettingen, altijd met honderden uitgewerkte voorbeeldoplossingen (!!), over alle belangrijke wiskundige onderwerpen op alle niveaus. Samen met Courant & Robbins, en bovenstaand item 2 moet u, mits gezegend met enig talent en doorzettingsvermogen, ver kunnen komen in "de koningin der wetenschappen" (Gauss). Ik beperk me hier zeer - maar overigens: Echte wiskunde is genot, en wie geen wiskunde begrijpt kan geen goed wetenschapper worden.

Psychologie: De meeste academische psychologie is in mijn ogen doodordinaire oplichterij. Academische psychologen zijn zelden gegrepen wetenschappers, maar gewoonlijk getitelde bureaucraten die op verveelde toon lesjes afraffelen en publikaties volbrabbelen omdat ze dat aan hun status en salaris verplicht zijn. Zoals overal in de mensenwereld zijn er uitzonderingen, maar die hebben het moeilijk temidden van hun collegae.

Wie zichzelf wil verwennen en een gefundeerd oordeel over de pretenties en prestaties van de 20ste eeuwse psychologie wil leveren leze "The Principles of Psychology" van William James (amerikaans psycholoog en filosoof). Schitterend geschreven; 1000 keer zinniger, helderder en informatiever dan vrijwel alle psychologie die ik gelezen heb; en - i.t.t. de meeste akademische psychologie - gebaseerd op overwegend zinnige wetenschapsfilosofische ideeŽn. Volgens Whitehead is alle filosofie "een voetnoot bij Plato"; volgens mij is alle psychologie tot nu toe een voetnoot bij James. (De reden? James was een genie, net als Plato. Wie in de 20ste eeuw geniaal was ging vrijwel nooit psychologie studeren, of stopte daar snel mee.)

Toch zijn er in deze eeuw wel leuke dingen in de psychologie gedaan, maar die zijn vooral in randgebieden gedaan: Door Russen (Pavlov, Vygotsky, Luria) of door niet-psychologen. Het resultaat van de zinnige inspanningen op dat gebied is de cognitieve psychologie (die pas nu begint te ontstaan), en wie daarin aangename zaken wil lezen raad ik vijf boeken aan: 1. "Embodiments of Mind" van Warren S. McCulloch (Amerikaans medicus, samen met Pitt (logikus) bedenker van het eerste wiskundige breinmodel). EoM is een collectie essays, inclusief gedichten, wiskundige uitweidingen, en een prachtige aanval op de psychoanalyse. Een groot deel van de cognitieve psychologie draait om wiskundige en logische methoden. Een handzaam overzichtje daarvan is 2. "Brains, Mathematics and Machines" van M. Arbib. Dit is ondertussen alweer ruim 20 jaar oud. Veel recenter en eenvoudiger, maar behoorlijk inspirerend is 3. "The Society of Mind" van Marvin Minsky (Amerikaans wiskundige en A.I.-specialist). Een stuk wiskundiger is, ook van Minsky 4. "Computation: Finite and infinite machines" (de wiskundige theorie achter computers en sommige breinmodellen) en tenslotte als algemene achtergrond, en om u te leren nadenken 5. "Mathematics and Plausible Reasoning" (2 dln) van G. Polya (Hogaars/Amerikaans wiskundige): Een schittterende - en wiskundig elementaire! - verhandeling over heuristiek = giskunde.

Persoonlijkheidsleer: Wie psychologie wil studeren wil dat vaak omdat ie zichzelf wil leren begrijpen. De meeste psychologie, zo blijkt snel, helpt daar in het geheel niet bij, en de meeste psychiatrie evenmin. Vijf zinnige boeken die u wel kunnen helpen zijn: 1. "Maximes" van La Rochefoucauld (17e eeuw, frans edelman) - een collectie zeer scherpe aforismes over het menselijk onvermogen; de hypocrisie; en de manieren om jezelf en anderen te belazeren. 2. "Interpersonal Perception" van Laing, Philipson & Lee. M.i. het beste wat Laing gedaan heeft: Een formele theorie over hoe mensen elkaar zien ("ik denk dat jij denkt dat ik denk dat ... maar eigenlijk denk ik daar heel anders over" etc.) 3. "Dyadic Communication" van Wilmott: Hetzelfde onderwerp, vnl. beperkt tot 2 personen, maar met een uitgebreider theoretisch perspectief. 4. "The Intrapsychic Self" van Silvano Arieti. De meeste psychiatrie die ik las was intellectuele oplichterij en/of onzin. Arieti is een zeer vooraanstaand Amerikaans psychiater en geen oplichter noch onzinschrijver. Dit is (naast "Interpretation of Schizophrenia") zijn hoofdwerk, en het is bijzonder goed. En voor wie met zichzelf in de knoop denkt te zitten: 5. "Test your own mental health" van W. Gladstone (Amerikaans psycholoog) is gebaseerd op een zinnige gezond-verstand theorie over geestelijke gezondheid, die bijzonder helder wordt uiteengezet, en wordt gevolgd door een bruikbare zelftest.

Literatuur: Als het u in de studie psychologie om begrip van mensen te doen was heeft u weinig geleerd - 20ste eeuwse psychologen hebben hun geld vnl. verdiend door op een significantieniveau van .99 "wetenschappelijk vast te stellen" dat een beloning (pardon: "positive reinforcement") motiverend werkt (pardon: "positively reinforces the antecedent operant behaviour"). Dat verdient makkelijk, maar leverde (Milgram daargelaten) vrijwel niets van enig menselijk of theoretisch belang op.

Als u werkelijk begrip wilt hebben voor wat mensen beweegt moet u de grote literatuur lezen - dus geen modieuze troep, maar de klassieke namen. Ze zijn het waard, want we kennen ze als zodanig omdat ze er als de beste uitgefilterd zijn, over de eeuwen heen. Ikzelf ben het meest onder de indruk van de oude Grieken: Sophocles en Aeschylos; van Shakespeare (beste uitgave is een driedelige Penguin); van Montaigne; van William Hazlitt (Engels essayist, 1778-1830), en alleen te vergelijken met Montaigne) en van de enige Nederlandse grote schrijver: Multatuli.. Van ieder van deze personen heb ik meer geleerd dan van alle akademisch onderwijs dat ik ontvangen heb, nog afgezien van het genot - want ieder van de bovengenoemden schreef als een halfgod.

Computers: Ik heb nu ruim een jaar een computer en ben serieus verslaafd. In dat jaar heb ik meer geleerd en meer genoten dan van al het akademisch onderwijs dat mij deelachtig is geworden. En een konklusie is deze: Wie niet computer-kundig is loopt achteruit. Hoe eerder u wegwijs bent in computerland - en dat betekent: Een tekstbewerker; een spreadsheet; een dbase-programma; een tekenprogramma; en een programmeeraal beheersen (voor de liefhebbers: Mijn favorieten zijn, in volgorde: PCOutline, Lotus, Reflex, Paintbrush, en Turbo-Pascal) - hoe effectiever u niet alleen studeert, maar ook denkt, schrijft, rekent, tekent etc.

Gezien het peil van het Nederlandse academische onderwijs zou de minister er verstandig aan doen alle universiteiten te sluiten en aspirerende intellectuelen een PC+software & een bijstands-uitkering cadeau te doen als alternatief. Uit oogpunt van sociale rechtvaardigheid zou dat ook veel eerlijker zijn, want alleen studenten met rijke ouders kunnen zich een PC veroorloven of studeren. Ander argument: 1 docent = 20 pc's per jaar, in kosten. Het nuttig effect van 1 pc gebruikt gedurende 1 jaar = (minimaal) 25 keer dat van 1 docent. Konklusie: De organische docenten-intelligentie is 500x inferieur aan de artificiele intelligentie, kost-effektief bezien. Ach ja.

Afsluitend: Toen ik begon te studeren (op m'n 27ste) had ik mijzelf een groot deel van wat boven staat als propedeuse gegeven, samen met 2000 andere boeken. Het gevolg was een groot gruwen over het academisch "onderwijs" dat ik aan de UvA kreeg. Het was onderwijs dat totaal niet rijmde met wat ik als wetenschap had leren kennen - en mijn bronnen waren niet obscure Nederlandse universitaire doctorandusjes, maar de beste wetenschappers, filosofen en schrijvers die er in de wereld, toegankelijk via het schitterende genots- en leer-middel dat "boek" heet, te vinden waren. Hoe het zij: Er is werkelijk genot en werkelijke kennis in de wetenschap - maar aan de UvA krijgt u daarvan nauwelijks iets. Hiermee heeft u echter een vingerwijzing. En meer dan Boeddha kan ik niet voor u doen: Kijk! Het paradijs ligt daar, aan uw mentale horizon; het vagevuur - het Psychotisch Lab - heerst hier. Ik wens u veel plezier en kennis.

"All that we are is the result of what we have thought. All that we are is founded upon our thoughts, and formed on our thoughts." (Dhammapadda, 1.1)

.

Maarten Maartensz


Colofon:
Gepubliceerd in "Spiegeloog", maandblad van de faculteit voor psychologie, in maart 1989, rond dezelfde tijd als de UvA-wonder-doctorandus Jan-Karel Gevers (bestuurs-voorzitter van het CvB, boezemvriend, partij-kameraad, en collega van wonder-doctorandus-professor-drugshandelaars-vriend Ed van Thijn) mijn 177 stellingen over het verval van de wetenschap en de cultuur, in het bijzonder aan de UvA, en mijn 39 Vragen n.a.v. de kwaliteit van onderwijs & bestuur in Nederland had ontvangen, waar hij de afgelopen 8 jaar volledig mee ingestemd heeft, en zelfs grote delen van zijn beleid op heeft afgestemd zonder mij daar ooit voor te bedanken of betalen!!

Wat betreft de boekenlijst: zie mijn brief aan Meletus Verhoeven en mijn stuk "Echte wetenschap & echte filosofie = genot".

         Naar Index - Overzicht Bijlages

© Maartens@xs4all.nl