\ 

Nederlog

 

19 september 2009

 

Nietzsche over rollen

 

Ik had gehoopt vandaag wat te kunnen doen en daarom wellicht niets voor Nederlog te schrijven maar ik lag voornamelijk moe en met pijn op bed, zodat ik maar een paar citaten van Nietzsche overneem over het spelen van rollen.

Dit vervolgt het thema van gisteren en is een bijzonder menselijk thema - "No man is as much himself as when playing a part." (Hazlitt) - waar ik redelijk wat over gepeinsd heb, als psycholoog en zo, waarvan het een en ander op mijn site staat in mijn Philosophical Dictionary (onder Roles, Groups, Groupthinking en de links daar) en in mijn notities bij Multatuli's Ideën (in het bijzonder bij 1211 en 1112 en de links daar, en bij 136 en 276 (*))

Het is ook iets dat maar weinig mensen werkelijk begrijpen of zelfs maar duidelijk zicht op hebben, want de meesten hebben zich vervalst tot en verwarren zich met de rollen die ze spelen, en zijn het verleerd daarbuiten te treden (zonder hulp van alcohol e.d.).

Nietzsche had een en ander redelijk goed door, en formuleerde meestal heel fraai, zodat ik hieronder een paar citaten van Nietzsche over het onderwerp geef. De citaten komen uit het vijfde en laatste boek van Die Fröhliche Wissenschaft.

Ik ga ze niet vertalen en ik neem ze over omdat ik ze aardig vind en er wat over op zal merken. En ik citeer delen van twee secties, in de volgorde waarin ze staan in mijn Schlechta uitgave - en de schuin gezette eerste zinnen zijn Nietzsche's sectie-titels:

Inwiefern es in Europa immer "künstlerischer" zugehn wird. - Die Lebensfürsorge zwingt auch heute noch - in unsere Übergangszeit, wo so vieles aufhört zu zwingen - fast allen männlichen Europäern eine bestimmte Rolle auf, ihren sogenannte Beruf; einigen bleibt dabei die Freiheit, eine anscheinende Freiheit, diese Rolle selbst zu wählen, den meisten wird sie gewählt. (p. 223)

Merk op dat - "Die Lebensfürsorge zwingt auch heute noch" - valse rollen spelende quasi-academische postmoderne feministjes als Withuis en Mees zich jaren en jaren erop toegelegd hebben, in deze veel produktiever tijden, iedere volwassen burger tot loonslaaf te maken: Een opstelling die Nietzsche, geheel terecht, afgebrand zou hebben als gefundeerd op een combinatie van afgunst en slavenmoraal, en die mijzelf als gestoord voorkomt (zie de links).

Want kijk: Het zijn niet zomaar "rollen" alsof het pakpapier is dat alleen als verpakking dient van wat eronder zit - het is in de meeste gevallen verworden of gemaakt tot wat de rolspeler werkelijk "is", ook in zijn of haar eigen beleving en waardering - een verkrampte komediant die de eigen komedies niet meer op kan geven omdat ie ze voor echt houdt:

Das Ergebnis ist seltsam genug: fast alle Europäer verwechseln sich in einem vorgerückten Alter mit ihrer Rolle, sie selbst sind die Opfer ihres "guten Spiels", (...) (p. 223)

- en verwarren hun menselijke identiteit met hun rol, gewoonlijk ten koste van spontaniteit, eerlijkheid en orginaliteit, en trouwens ook van ieder realistisch begrip van mens en maatschappij:

(...) sie selbst haben vergessen, wie sehr Zufall, Laune, Willkür damals über sie verfügt haben, als sich ihr Beruf entschied - und wie viele andre Rollen sie vielleicht hätte spielen können; denn es ist nunmehr zu spät! Tiefer angesehen, ist aus der Rolle wirklich Charakter geworden, aus der Kunst Natur. (p. 223)

Juist - maar dan dus ongeveer in de vorm van vrouwen die hun make-up op hun botox-huidje voor hun werkelijk uiterlijk houden, overwegend eerlijk gemeend bovendien, en precies wat de anderen ze vertellen ook - die er immers net zo strakgetrokken en geverfd uitzien, wat dan ook maatschappelijk hoort.

Nu begint Nietzsche, een pagina verder, wat profetisch te worden:

Aber es gibt (..) Zeitalter, die eigentlich demokratischen, wo man diesen Glauben [aan eeuwige waarden en een voorzienbare toekomst - MM] mehr und mehr verlernt und ein gewisser kecker Glaube und Gesichtspunkt des Gegenteils in den Vordergrund tritt, jener Athener-Glaube, der in der Epoche des Perikles zuerst bemerkt wird, jener Amerikaner-Glaube von heute, der immer mehr auch Euopäer-Glaube werden will: wo der Einzelne überzeugt ist, ungefähr alles zu können, ungefähr jeder Rolle gewachsen zu sein, wo jeder mit sich versucht, improvisiert, neu versucht, mit Lust versucht, wo alle Natur aufhört und Kunst wird... (p. 224)

Zoals u weet IS dat nu het gelijkwaardig opvoedingsmateriaal in de VS en Europa, en zoals u kunt begrijpen moet dit op een uitgebreid maatschappelijk onderhouden, gewenst en geprezen web van leugens, poses, vervalsingen en verdraaiingen neerkomen, omdat immers feitelijk keiner "jeder Rolle gewachsen" is - en Nietzsche vervolgt:

Die Griechen, erst in diesen Rollen-Glauben - ein Artisten-Glauben, wenn man will - eingetreten, machten, wie bekannt, Schritt für Schritt eine wunderliche und nicht in jedem Betracht nachahmenswerte Verwandlung durch: sie würden wirklich Schauspieler (..)  (p. 224)

Dat wil zeggen: De schijn van make-up, de vervalsing van boter, de delusie van de maatschappelijke functie, en de passende leugen in plaats van de pijnlijke waarheid namen de plaats in van veel zeldzamer en moeilijker echte schoonheid, natuurlijk voedsel, en waarachtige menselijkheid. Mundus vult decipit. Of zoals Nietzsche het zei:

Aber was ich fürchte, was man heute schon mit Hände greift, falls man Lust hätte, danach zu greifen, wir modernen Menschen sind ganz schon auf dem gleichen Wege; und jedesmahl, wenn der Mensch anfängt zu entdecken, inwiefern er eine Rolle spielt und inwieweit er Schauspieler sein kann, wird er Schauspieler...  (p. 224)

en wel omdat margarine mét échte botersmaakTM komt; onecht echter dan echt lijkt, zeker op TV; en valse poses in een doorsnee-mens heel verwante gevoelens inspireren als werkelijkheid, met het voordeel dat de speler z'n valse poses in eigen hand heeft, en lekker kan doen alsof, maar zich toch (bijna) zo voelt alsof het zo hoort en écht echt is, zoals een échte Karaoke-zanger ook.

Het bovenstaande van Nietzsche was uit sectie 356 van Die Fröhliche Wissenschaft; het volgende komt uit sectie 361, en is één continu citaat dat ik in delen knip met commentaar ertussen:

Vom Probleme des Schauspielers. - Das Problem des Schauspielers hat am längsten beunruhigt; ich war in Ungewissen darüber (und bin es mitunter jetzt noch). ob man nicht erst von da ausdem gefährlichen Begriff "Künstler" - einem mit unverzeihlicher  Gutmutigkeit bisher behandelten Begriff - bekommen wird. Die Falschheit mit gutem Gewissen; die Lust an der Verstellung als Macht herausbrechend, den sogenannten "Charakter" beiseite schiebend, überflutend, mitunter auslöschend; das innere Verlangen in eine Rolle und Maske, in einen Schein hinein; ein Überschuss von Anpassungs-Fähigkeiten aller Art, welche sich nicht mehr im Dienste des nächsten engsten Nutzens zu befriedigen wissen: alles das ist vielleicht nicht nur der Schauspieler an sich?... (p. 234)

Nee: het is, in dergelijke omstandigheden en contreien, ongeveer "heel de mens" - want vervalsing is net werkelijkheid, maar goedkoper, makkelijker, veiliger, en precies wat maatschappelijk gewenst wordt: Dat iedereen voorspelbaar doet wat zijn of haar rol voorschrijft, en niets anders.

Nietzsche vervolgt het bovenstaande

Ein solcher Instinkt wird sich am leichtesten bei Familien des niedrigen Volke ausgebildet haben, die unter wechselndem Druck und Zwang, in tiefer Abhängigkeit ihr Leben dutchsetzen muszten, welche sich geschmeidig nach ihrer Decke strecken, auf neue Umstände immer neu einzurichten, immer wieder anders zu geben und zu stellen hatten, befähigt allmählich, den Mantel nach jedem Winde zu hängen, und dadurch fast zum Mantel werdend, (p. 234-5)

- om reden die ik hiervoor gaf: Goedgespeelde schijn van werkelijkheid is - naar het schijnt minstens - even bevredigend als werkelijkheid; is véél minder gevaarlijk én wordt maatschappelijk hogelijk geprezen als typisch "authentiek" en "integer" -

als Meister jener einverleibten und eingefleischten Kunst des ewigem Verstecken-Spielens, das man bei Tieren mimicry nennt: bis zum Schlusz dieses ganze von Geschlecht zu Geschlecht aufgespeicherte Vermögen herrisch, unvernünfting, unbändig wird, als Instinkt andre Instinkte kommandieren lernt und der Schauspieler, den "Künstler" erzeugt (den Possenreiszer, Lügenerzähler, Hanswurst, Narren, Clown zunächst, auch den klassische Bedienten, den Gil Blas (..)) (p. 235)

En tegenwoordig eenieder die op TV presenteert, in het parlement politiekt, of in de media schrijft of spreekt: Alles fundamentele vervalsingen en vervalsers; alles maatschappelijk gewenst omdat het De Norm is - en alles heel weinig goeds belovend, want alleen een samenleving van leugenaars en incompetenten ziet dit als goed en wenselijk.

In Nederland regeert de leugen.


P.S. Ik hoop dat u het aardig vond, en Nietzsche is werkelijk de moeite waard, al was hij ook een warhoofd. Of zoals ik het zelf zei in een noot bij Multatuli's idee 593:

Er is een groep personen die bijzonder graag optreden voor publiek en die graag opvallen op een publiek toneel door het amuseren, behagen of schokken van het publiek.

Toneelspelers en politici komen gewoonlijk uit deze groep, en wat hen beweegt is niet het meedelen van waarheid of het verbeteren van mens of maatschappij, maar het zelf onderwerp van publieke belangstelling zijn: Look at me, Me, ME, ME! Ain't I special?! Ain't I very VERY special?! Look at ME!

Wie geen toneelspelers in de persoonlijke omgang heeft meegemaakt (als ik wel) maar zelf niet zo in elkaar zit (wat voor mij geldt) raad ik aan persoonlijke omgang met acteurs of actrices te zoeken, was het alleen om mijn gissing te testen dat er iets is als een acteurs-persoonlijkheid: Het hebben van een karakter dat in de eerste plaats publieke bewondering en applaus zoekt, het geeft niet hoe en het geeft niet waarmee zolang de speler maar in het centrum van de belangstelling staat.

Het is dit soort mensen dat de grote meerderheid van de publieksoptreders vormt. Er behoort een soort hoerigheid toe die de meeste mensen gewoonlijk niet opbrengen omdat het niet tot hun karakter behoort of omdat ze te bang zijn om een publiek podium te beklimmen en af te gaan.

De term "hoerigheid" koos ik met opzet en gebruik ik in de zin van "publiek persoon": Het willen opvallen, het centrum van publieke belangstelling willen zijn, het willen optreden voor publiek op een podium, om geen andere reden dan dat dit de acteur behaagt. Het gaat kennelijk terug op een combinatie van ijdelheid en gebrek aan zelfrespect: Iets willen zijn in andermans ogen zonder zelf iets bjzonders te zijn, vaak juist omdat men zelf niets bijzonders is en meent niet voldoende aandacht te krijgen.

Ik heb deze eigenschap niet al kost het mij geen enkele moeite een podium te bestijgen en een publiek onderhoudend toe te spreken (zoals ik allebei leerde over mijzelf o.a. in de Amsterdamse studentenpolitiek) en voor Multatuli gold kennelijk iets dergelijks. Overigens is het niet mijn bedoeling prostituees en politici gelijk te stellen. Ik ken weliswaar geen prostituees en weinig politici, maar de bedoelde hoerigheid van politici komt mij veel verachtelijker voor dan wie het gebruik van delen van haar lichaam voor geld verhuurt. Misschien  is 't dan ook beter het bedoelde ras van politici aan te duiden met publiekshoeren, ter onderscheid van dames die hun geslachtsorganen verhuren.

Vrijwel alle Nederlandse politici en "media-persoonlijkheden" - de journalisten wier tronies u dagelijks uren lang op TV aankijken of wier stemgeluid uur na uur radiotijd vullen - waar ik weet van heb behoren wel tot deze au fond publiekshoerige karakters.

En dat is de reden deze opmerking uit te schrijven:

Wat u ziet in publiek Neerland bestaat overwegend uit publiekshoeren die aandacht, aandacht, ààndacht zoeken voor hun eigen persoontjes, maar zelf weinig of niets voorstellen in termen van intellect, moed of moraal. De reden dat "het Volk" dat in grote democratische meerderheid wil, of zich in ieder geval laat aanleunen, is dat ook het volk in grote meerderheid weinig of niets voorstelt - en zichzelf dus herkent in voorgangers.


(*) Ik kan u overigens melden in Multatuli-verband dat (1) ik op het moment tegen de 400 dagelijkse bezoekers heb, en tussen de 2000 en 3000 hits, en dat de meeste aandacht nog steeds naar mijn editie van Multatuli gaat, dat mij deugd doet en dat (2) de Neder-akademici die van Multatuli leven, en die dit alles niet vermochten, nog steeds geen enkele link naar een en ander geplaatst hebben, en doen zoals ze al jaren doen, en zij niet alleen: Ik besta niet, kennelijk alweer om de gebruikelijke reden, namelijk dat ik hun formaatje zo geheel en zo evident mis.

Maar laat u dit niet van het lezen van Multatuli afhouden! En inderdaad meen ik zelf, die ook niet bescheiden is, dat mijn noten uitstekend zijn, en boven de macht liggen van iedereen waar ik weet van heb die leeft en zich tegen Multatuli aanbemoeit. (En was dit anders dan hadden ze het immers zeker gedaan - en hadden dan prompt professoraten, reisbeurzen en wat al niet nagedragen gekregen. Ik leef in een moreel heel miezerig rotlandje - en daar gaat dit stukje dan ook - mede - over.)

Maarten Maartensz

        home - index - top - mail