Nederlog        

 

   29 maart 2009

 

Stalin in boekvorm

 

Het houdt alweer niet over met mijn gezondheid, maar ik heb Montefiore's "Stalin - The Court of the Red Tsar" uit en zal daar kort wat over opmerken.

Eerder las en besprak ik Montefiore's "Young Stalin", dat na het zojuist genoemde boek geschreven werd, maar natuurlijk het begin van Stalin's leven bespreekt, van zijn geboorte tot zijn machtsgreep, tussen 1923 en 1930, waar "Stalin" dan ook begint.

Montefiore's "Stalin" (*), zoals ik het maar kortweg zal noemen, al is de subtitel juist en een terechte uitbreiding van de hoofdpersoon, heeft ongeveer dezelfde krachten en zwakheden als "Young Stalin", d.w.z. het bevat een boel over Stalin dat ik niet wist, terwijl ik toch het een en ander van en over hem las, wat er onder andere aan ligt dat Montefiore toegang had tot véél meer materiaal dan eerdere biografen, waaronder ook redelijk wat zwart-wit foto's die ik niet eerder zag; het boek is redelijk goed geschreven en leest makkelijk weg; net als in "Young Stalin" zijn ook in deze paperback uitgave de voetnoten erbij alleen op internet te vinden; en net als in "Young Stalin" vind ik het geheel te journalistiek en teveel op één niveau geschreven, namelijk in reportage-vorm.

In feite veronderstellen beide boeken eigenlijk een redelijke bekendheid met de geschiedenis van de Sovjet-Unie, althans voor wie een en ander als geschiedenis wil lezen en niet als spannend verhaal over een gestoorde tiran en zijn entourage.

Maar als u die kennis al hebt, dan zijn beide boeken over Stalin interessant en leerzaam, en dat laatste vooral omdat u dan zelf in staat bent de context en achtergronden erbij te leveren voor goed begrip.

En mij beviel "Stalin" beter dan "Young Stalin" omdat het wat minder op prozaďsche stelten geschreven is - less purple prose - en wat minder journalistiek van stijl en toon is, wat wellicht komt omdat Montefiore meer bronnen en meer informatie had.

Trouwens, omdat ik het woord "stijl" een paar keer gebruikte, en vooral omdat beide paperbacks beginnen met heel wat pagina's vol geciteerde aanprijzingen van anderen die o.a. zijn stijl roemen:

Montefiore schrijft als een capabele journalist, en is ongetwijfeld leesbaar, althans vergeleken met de meeste van zijn tijdgenoten die geschiedenis in boekvorm schrijven, en mede vanwege het verhaal dat hij te vertellen heeft was Montefiore's "Stalin" in Engeland "Book of the Year" in 2003.

Maar toch, vergeleken met de grote historici - Herodotus, Thucydides, Tacitus, Machiavelli, Gibbon, Burckhardt - is en blijft het journalistiek, ook al omdat het daar zelden bovenuit stijgt om achtergronden, context, cijfers, visies van andere tijdgenoten en (aanzetten tot) verklaringen te geven, en ik gis dat Montefiore daar overwegend niet aan doet omdat hij daar de man niet naar is; omdat hij veel oude en nieuwe feiten en feitjes over z'n onderwerp te verhalen heeft; en waarschijnlijk ook omdat een journalistieke behandeling beter verkoopt, in onze moderne tijd, waar zovelen universitair onderwijs hebben mogen genieten dat de universiteiten daarvoor vereenvoudigd zijn, zodat iemand als Gibbon geen kans zou hebben, in onze moderne tijd, als hij zo schreef en dacht als hij in werkelijkheid deed.

Het verhaal van Stalin en zijn entourage blijft echter een fascinerend hoewel gruwelijk verhaal, dat om een groot aantal redenen interessant is, en dat u zeker zou moeten lezen als u iets van politiek, van de 20ste eeuw, of van de Sovjet-Unie wilt begrijpen, omdat het daar indirekt veel over verheldert o.a. omdat Montefiore zonder illusies schrijft en zonder zaken te verbergen.

Voor het moment heb ik alleen een vijftal korte opmerkingen, die aansluiten bij mijn bespreking van "Young Stalin"

1. mafia-model

Ik argumenteerde eerder, tegen Montefiore's "Young Stalin", dat Stalin volgens mij persoonlijk zo bijzonder niet was, althans vergeleken met genieën waar hij zich graag toe mocht rekenen, of met andere historische dictators als Julius Ceasar of Napoleon Bonaparte, en ik argumenteerde ook dat hij mij veel meer trof als het soort man dat uitermate geschikt is als mafia-capo.

Montefiore's "Stalin" ondersteunt me daar alleen maar in, en inderdaad doet Montefiore in dit boek aanzienlijk minder moeite Stalin tot iets intellectueel zeer bijzonders te maken.

2. familie-zaak

Wat in "Young Stalin" al opviel is in "Stalin" nog veel duidelijker: Zijn hele regime was gebaseerd op een kleine groep van onderling getrouwde en gerelateerde vrienden en kameraden c.q. mafia-achtige bazen, waarvan ook de kinderen van de leiders weer met elkaar trouwden, en die elkaar gewoonlijk al vele jaren kenden, en zichzelf hadden moeten bewijzen in de hoogste bestuurlijke regionen door hun eigen kordaatheid als troepenleiders of als politieke Machers te bewijzen, in de 20-er jaren in de nasleep van de revolutie, en in de dertiger jaren vanwege de invoering van de kolchozen en de jaren van Stalin's terreur tegen zijn eigen partij.

Ook hier is het opvallend dat de meeste van Stalin's directe uitvoerders, dus de top van de Sovjet-Unie gedurende diverse dekaden, ieder vaak verantwoorderlijk voor de dood van honderdduizenden, en medeverantwoordelijk met Stalin voor zeer vele doodsvonnissen, gedwongen volksverhuizingen en wrede straffen, slecht opgeleid waren en intellectueel niet bijzonder.

3. schoften & beestmensen

Daar staat dan tegenover dat het heel vaak gruwelijke schoften en regelmatig - Yezhov, Beria, Abakumov en hun ondergeschikten - beestmensen, beulen, en grage sadisten waren (**) - waarbij het opvallend was dat ook zij in periodes van hun prominentie directe toegang tot Stalin hadden en in de top van de communistische partij, het politbureau of het centraal comité zaten (als hun collega's heel welbekende, vaak veelvuldig verwante, voor hun taak uitstekend geschikte, bolsjewistisch zeer toegewijde, trouwe beulen).

En daarbij waren de meesten persoonlijk corrupt op grote schaal, en allen op aanzienlijke schaal, want allen hadden zeer grote persoonlijke voordelen van hun politieke opgang, en de meesten verrijkten zich daarnaast ook nog op vele manieren.

4. politiek & politici

Wat Montefiore's "Stalin" ook interessant maakt - en dat een voordeel is van zijn journalistieke aanpak, ook door zijn feitenkennis, en zijn vrijheid om te schrijven wat hij wil, zonder angst voor sancties - is dat de lezer een illusieloos beeld krijgt van hoe een welbepaalde groep van beroepspolitici macht verwerft, bestuurt, en met macht om gaat.

Ik vrees dat het weinig verschilt van hoe Westerse, zogeheten demokratische of andere politieke klieks, machtsgroepen, en besturen opereren - het ging namelijk óók zo aan de UvA en in de Gemeente Amsterdam, behalve dat de leiding de oppositie niet in de kelders kon laten doodmartelen, en dat de sociale schaal en de macht veel kleiner waren - en dat dit een redelijk beeld geeft van politici in het algemeen, in de 20ste eeuw, in de meeste gevallen, al is het waar dat de entourage van Stalin en Stalin zelf wellicht in diverse opzichten het summum van gruwelijkheid zullen zijn geweest. (**)

5. dubbeldenken

Wat ook fascinerend is - voor wie in psychologie geďnteresseerd is, en in hoe ideologie functioneert, en groepsdenken, en loyaliteit, en hoe mensen hun rollen plegen te spelen: alsof het DE werkelijkheid is (van 09.00 tot 17.00 uur) - is dat de mafiose moordenaars die met Stalin "The Court of the Red Tsar" vormden, tóch al hun projecten bleven bestendigen en uitdragen in termen van het socialisme, dat gericht zou zijn op welzijn en welvaart van het hele volk, waar alles uit naam van de gemeenschap geschiedde, ook met alles in gemeenschappelijke eigendom, en dat ze daar kennelijk ook in bleven geloven, althans wanneer dat zo uitkwam.

Dit is heel eigenaardig, voor wie erover nadenkt, onder andere omdat het zo weinig logisch is, maar het is toch heel menselijk, en laat zien hoe belangrijk het spelen van rollen, de ideologie of religie die men heeft of voorgeeft, en wensdenken zijn:

Alle normale mensen schijnen in staat om, door zich in hun rol in te leven, zichzelf in een soort realiteit te verplaatsen, die weliswaar overwegend fictief is maar gedeeld wordt met de anderen die samen rollen met ze spelen in hun groep, die gedurende de tijd van het spel als werkelijkheid geldt, en werkelijk gevoelens, wensen en overtuigingen losmaakt - die dezelfde personen, enkele uren later (zeg: een paar uur na de begrafenis), quasi geheel vergeten zijn en opgegeven hebben.

En dit is ook noodzakelijk om mee te draaien in een ingewikkelde maatschappij, want iedereen moet daarin bijna voortdurend rollen spelen, en die rollen bestaan bijna altijd voor een deel uit pretentie, fictie, beleefdheid, conventie etc.

Dit wordt pas een probleem, en tot wat ik dubbeldenken noem, wanneer dit ontkend wordt, en in het bijzonder wanneer bepaalde rollen, met het daarbij passende publieke gedrag, en de daarbij horende doelen, wensen, overtuigingen boven kritiek komen te staan, bijvoorbeeld "omdat het zo hoort", "de Paus het wil" of "het Centraal Comité dat unaniem en demokratisch beslist heeft".

Maar daarover een andere keer meer - want ik verlaat u met de opmerkingen dat dubbeldenken overal voorkomt waar mensen zijn (zonder veel eigen karakter); dat het ook in Nederland hevig en welig tiert, maar dat u het in andere kulturen vooroordeelslozer kunt waarnemen, ook al omdat u er minder belang bij hebt de daar maatschappelijke wenselijke gedachten in uw hart of mond te koesteren, omdat dit nu eenmaal zo hoort, voor uw soort mens, volgens de weldenkende meerderheid.


P.S. Eén moeilijkheid bij het bespreken van dubbeldenken is dat de meeste mensen het niet echt van zichzelf doorhebben - of denken "dat het zo hóórt" - en dat doorhebben welbesschouwd en eerlijk gezegd ook geheel niet wensen. (Maar u zou uzelf hier kunnen afvragen of u "dezelfde persoon" bent op uw werk en thuis, en zo nee, waar dat door komt.)

(*) Simon Sebag Montefiore: "Stalin - The Court of the Red Tsar", Orion Books, paperback ed. ISBN 0-75381-766-7, 1st publ. 2003.

(**) Het is een wat moeilijk punt in ons zo voortreffelijke vaderland waar iedereen respect voor iedereen heeft, en alle mensen gelijkwaardig zijn, maar er zijn toch heus beestmensen, beulen, en grage sadisten, en heel regelmatig is dat zelfs een kwestie van vrije keus, en niet van dwang.

(Psychologisch hooggeschoolden kunnen dit ook afleiden uit populaire computerspellen, zoals "Quake" en "Doom" die er vooral om gaan hoeveel - "virtuele", maar ondertussen evocatief grafisch vormgegeven, met geluidsporen vol doodsgereutel - moorden de heldhaftige speler kan plegen in de kortste tijd.

Van mensen van de heldhaftigheid van de doorsnee zullen de meeste grage massa-moordenaars blijken als Volk en Vaderland dat willen, al zal de grote meerderheid van Ons Trots Volk zich dit nauwelijks voor kunnen stellen tot het zover is - maar (nogmaals, voor de nadruk, met het oog op de geschiedenis) de meeste van hun zullen grage massa-moordenaars blijken als Volk en Vaderland dat willen, en Ons Doel - waar Wij Allemaal Samen Samen Voor Gáán - zoiets nobels en goeds is als Het Bestrijden van de Plaag van Het Terrorisme.)

(***) Mijn "wellicht" heeft niet te maken met illusies over Stalin of Beria, maar met al evenmin illusies over Hitler of Himmler, of Pol Pot, Mao Tse Toeng, Idi Amin, Saddam Hussein, Papa Doc Duvalier e.v.a. machthebbers uit de eeuw der demokratie. En het heeft ook te maken met de schaal waarop dit soort kan opereren.

Maarten Maartensz

        home - index - top - mail