Nederlog        

 

14 februari 2009

 

Moraal, economie, China en Rusland

crisis-economie

In de vandaagse NRC staat een uitstekend artikel over Rusland, waar ik aan het eind van dit stukje toe kom, maar het hangt allemaal samen met moraal en economie, en komt met een illustratie uit China, alles op basis van de vandaagse NRC, met wat links naar stukken van mij.

Hier zijn voor het klikgemak de secties:

1. Moraal
2. Moraal in China
3. 'Het einde van Rusland'

1. Moraal

Ik begin met de moraal, waarover Swaab vandaag columneert, onder de titel "Goed gedrag" dat begint met de volgende alinea

Morele regels zijn niet uitgevonden door religies, maar door deze overgenomen, nadat ze in de evolutie ontwikkeld waren door sociaal levende dieren, inclusief de mens. Deze regels dienen om de samenwerking en onderlinge steun binnen een sociale groep te bevorderen. Ze functioneren als een sociaal contract dat een groot aantal beperkingen aan het individu oplegt.

Inderdaad - waarbij bedacht moet worden dat het sociaal contract in de praktijk vooral bestaat uit zeden en gebruiken, en natuurlijk ook individuele voordelen biedt.

Swaab vervolgt

Darwins morele psychologie (1859) was niet gebaseerd op egoÔstische competitite tussen individuen, maar op sociale betrokkenheid binnen de groep. Tijdens de evolutie is het elkaar helpen voortgekomen uit het liefdevolle gedrag van ouderdieren voor hun nakomelingen. Vervolgens werd dit uitgebreid tot soortgenoten volgens het principe: wie goed doet, goed ontmoet. Op een gegeven moment werd sympathiseren met een ander een doel op zich. Tenslotte wordt dit product van miljoenen jaren evolutie een hoeksteen van de menselijke moraal die pas recentelijk, een paar duizend jaar geleden, in religies is opgenomen. Het is overigens cynisch te moeten constateren dat het hebben van een gemeenschappelijke vijand de sterkste prikkel voor het gemeenschapsgevoel is, een mechanisme waar vele wereldleiders misbruik van hebben gemaakt.

Ook dit is een zinnige samenvatting van wat ook mij het geval lijkt. Een supplementaire overweging is dat door moraal gebonden groepen natuurlijk met andere door moraal gebonden groepen in competitie kunnen gaan, en dat samenwerkende groepen weliswaar sterker zijn dan individuen, maar geen pijn voelen, geen geweten hebben, en geen verstand hebben.

Ik kan hier meer opmerken, maar dit is ťťn van de redenen waarom ikzelf een onderscheid maak tussen ethiek en moraal: Moraal geldt binnen groepen; ethiek gaat vooral over regels, gedrag en doelen die daarboven uitgaan c.q. voor individuen danwel maatschappijn of mensen in het algemeen geldt. Twee typische voorbeelden van ethische regels zijn beschavingsidealen, als vastgelegd in de Rechten van de Mens, en maatschappelijke rechtsregels meer in het algemeen.

Swaab vervolgt

Inherent aan het biologische doel van moraliteit - de samenwerking bevorderen - is dat leden van het eigen groepje bevoordeeld worden. Allereerst is daar de loyaliteit een het eigen gezin, de familie en de eigen gemeenschap als een morele plicht. Als de overleving en gezondheid van de naasten is gegarandeerd, dan kan de loyaliteits-cirkel worden uitgebreid: 'Erst das Fressen, dann die Moral', zoals Berthold Brecht schreef.

Ik ben hier bij de rest van het thema van dit stukje aangeland, te weten - zeg maar - de politieke economie, en de rest van het stukje van Swaab is ook aardig en leerzaam, en richt zich vooral tegen ID'ers, die de moraal van de Heer denken te hebben en geen oog voor of kennis hebben van allerlei moreel diergedrag.

U kunt op de website van de NRC kijken (ikzelf lees en citeer de papieren variant) en van hier is het makkelijk naar het volgende deelonderwerp:

2. Moraal in China

Op de Buitenland-pagina's van de NRC staat een aardig stukje over de Chinese schrijver en filosoof Bei Ye (op bijgevoegde foto in de weer met gewichten) onder de titel " 'Zonder moraal leidt rijkdom naar de hel' " van de hand van Bettine Vriesekoop.

Bei Ye is

een voormalig dissident

tegenwoordig welstaand en woonachtig in een wooncomplex Maple Garden

een snel verouderend appartementencomplex voor Chinese yuppen

in Peking, waar hij ook iets als gekozen bewonersvoorzitter van 700 bewoners was, die dus allemaal ook welstaande, gearriveerde Chinezen zijn. Het probleem is dat moreel gedrag ook daar nogal ver te zoeken is:

"Ik woon hier temidden van de elite, van de nieuwe rijken, de welgestelde ideale burgers. Maar zeventien maanden later kon ik niet meer werken. Ik ging door een hel. Ik ontving een anonieme brief met een vlijmscherp mes erin. Ik werd vervloekt en telefonisch bedreigd. En die dreigementen kwamen niet van de Chineze maffia en ook niet van de overheid."

Medebewoners van Maple Gardens sloopten de ramen, stortten afval in publieke ruimtes, bouwden zonder vergunning dakkapellen en verdiepingen op hun huis. Bei wordt fel als hij in zijn flat laat zien hoe buurtbewoners publieke ruimtes gebruikten om hun vuilnis en afgedankte huisraad te dumpen.

Er is nog aanzienlijk meer, waaronder

Op een blauw bord staat met Chinese karakters: 'Help je buren. Stel niet direct persoonlijke vragen en wees eens onbaatzuchtig.'

Bei lacht en zegt: "De meeste Chinezen weten niet wat burgerzin is. (...) De overheid zal de burgers moeten opvoeden, maar de overheid heeft geen idee wat de burgermaatschappij inhoudt.

Een en ander deed mij denken aan een indrukkenwekkend boek over Mao's China dat ik lang geleden las: Liu Binyan's "A higher kind of loyalty", in het Nederlands vertaald als "Een kwestie van karakter".

Liu was een populaire schrijver en journalist, en beschreef redelijk wat bijzondere Chinezen die probeerden iets te verbeteren in Mao's China, maar daar meestal aan tenonder gingen (zo werd een intelligente en krachtige smit de tong met een nijptang afgeknipt op het politie-bureau: dan moet je maar geen praatjes hebben!).

Het onderliggend probleem is dat maar weinig mensen werkelijk zelfstandige individuen van zichzelf weten te maken, dat dan ook moeilijk is en heel vaak op morele weerstanden in de directe omgeving van het individu stuit, omdat de morele norm aller normen in groepen "Doe normaal dan doe je al gek genoeg" pleegt te zijn, dat overigens iets - tja - pragmatischer geformuleerd kan worden als "Wees voorspelbaar en begrijpelijk, of je krijgt problemen met de doorsnee".

Ik ga er onder andere op in in "De Aabbmens - 7", dat over moraal gaat, en onder Multatuli's ideeŽn 74, 136, 276, die zelf tegen het probleem aanliep van geringe menselijke individualiteit gepaard aan conformisme in dienst van egoÔsme, en onder 1112 en 1211 waar ik het in verband breng met menselijke rollen.

Ook Henry Fielding had een scherp en intelligent oog voor deze en dergelijke problemen en schreef er zeer fraai over.

Vriesekoop besluit haar artikel zo:

Bei denkt dat alleen door samenwerking tussen burger en overheid een eind kan komen dat soort samenleving [van "onderdrukken en controleren" - MM]. "Een betere maatschappij begint met verantwoordelijkheid van het individu. Het wordt tijd dat de Chinese burger wakker wordt en zich dat realiseert."

Ja... maar dat vergt om te beginnen een minimaal competente en goedwillende overheid, en overigens veel zelfstandige individuen van goed verstand, waar helaas in de wereldgeschiedenis nogal een gebrek aan is geweest - en zie verder mijn On a fundamental problem in ethics and morals.

Ik ben nu gearriveerd bij

3. 'Het einde van Rusland'

In de NRC van vandaag staat een lang en goed artikel van Joeri Afanasjev, dat weinig vrolijk maar kennelijk wel terecht 'Het einde van Rusland' heet.

Wie, om te beginnen, is Joeri Afanasjev? De NRC schrijft:

Bekend Russisch historicus (74). Studeerde onder andere aan de Sorbonne in Parijs. Was 37 jaar lid van van de communistische partij en werkte mee aan de 'glasnost' van Sovjet-president Gorbatsjov.

en zo nog het een en ander. Hij publiceert regelmatig in Novaja Gazeta, waar ook het stuk in de NRC uit vertaald is.

Het begint met een opsomming en bespreking van een aantal nogal militairistische recente beslissingen van Poetin, die ik oversla met verwijzing naar mijn Het Marxisme-Leninisme-Poetinisme, Het oligarchisch kapitalisme en Economie: China en Rusland, waarin ik een interview met de Russische econoom Jevgeni Gontmacher besprak, en die ik hier vooronderstel, was het alleen maar omdat het in mijn hoofd zit.

Een andere relevante link is De ideologische aap dat ik 20 jaar geleden schreef, bij de val van de muur.

Wat hebben de 20 jaren sindsdien in Rusland gebracht, dat toch zo wel voorzien was van oliedollars en een hoogopgeleide intelligentsia?

Afanasjev schrijft

Pas de laatste twintig jaar heeft de amorfe, versplinterde Russische massa gaandeweg structuur gekregen. Maar het gevolg is helaas niet de ontwikkeling van een maatschappelijke middenklasse, maar eerder iets wat lijkt op criminele clans.

En dit heeft natuurlijk met minstens drie dingen te maken: (1) het gewone lage peil van menselijke intelligentie en moraliteit, waarvoor zie ook De Aabb-mensen 7: Morele niveaus (2) het feit dat 70 jaar Sovjet-bestuur 70 jaar onderdrukking van menselijkheid en individualisme inhielden, waarvoor zie Het oligarchisch kapitalisme en (3) het feit dat in tijden van ellende of dictatuur vooral slechte mensen macht verwerven, op alle niveaus van bestuur, waarvoor zie Boťtie, die dat al in de 16e eeuw zeer scherp zag en fraai opschreef.

Wat dit derde punt en de Russische intelligentsia betreft:

Kort gezegd staan onze huidige intellectuelen (op een handvol hoogstaande mensen na) aan de kant van de overheid, niet aan de kant van de bevolking. Dit is de belangrijkste reden dat de bevolking nog altijd niet meer is dan 'de bevolking' en nog geen 'volk' is geworden.

Ja, met twee kanttekeningen:

Eťn. Er zijn zelden meer dan enkele handenvol "hoogstaande mensen" in leven - en het enige wat daar hoopgevend aan is, is dat ze er de hele menselijke geschiedenis geweest zijn in groepen die groot genoeg waren, weliswaar altijd in minderheid, maar ook altijd de kernen en zaden van beschaving en wetenschap.

Twee. "Le trahison des clercs", dus het verraad der intellectuelen, is ook al zo oud als de mensheid, en niet typisch Russisch. En inderdaad: Zonder middenstand en zonder rechtsbescherming is het moeilijk iets als een middenstand en rechtsbescherming op te bouwen.

Teruggrijpend op de militairistische punten waarmee Afanajev zijn stuk opende schrijft hij:

 Onze hele geschiedenis is van een voorkeur voor buitenlandspolitieke annexaties boven de ontwikkeling van onze eigen maatschappij. Voor die aanhoudende annexatie waren nooit voldoende middelen, zodat de overheid ze met geweld aan het land moest onttrekken. Maar wie het onderste uit kan wil moet niet alleen over reuzenkrachten beschikken. Die moet ook alle onvrede of verzet geheel de kop indrukken. Dat is het grondbeginsel van de heerschappij van de staat over de persoon. Dat is de bron van de autocratie, de lijfeigenschap, de horde, het imperium.

Dus: Het recht van de sterkste - of beter gezegd: Het boven recht en rede staan van de sterkste, zeker als deze daarop uit is vanwege eigenbelang of ideologische of religieuze verblindheid, en de zwakkeren zich niet kunnen c.q. niet mogen organiseren en niemand hebben om ze bij te staan.

Afanasjev schetst het verschil tussen Rusland en Europa als volgt:

De belangrijkste vraag die Europa zich heeft gesteld is: hoe kunnen we voortaan samenleven. Rusland daarentegen komt maar niet over het einde van de 20ste eeuw, zijn 'geopolitieke rampspoed' en de val van de Sovjet-Unie. Voor ons is het belangrijkste om te voorkomen dat de post-Sovjetruimte (waaronder onze eigen Russische ruimte) nog verder desintegreert. Wij willen vooral onze vroegere status terug - het 'leiderschap' van Rusland, maar dan in de moderne wereld.

Maar dat is de wensdroom van een impotente, die droomt van almacht omdat hij geen beschaving begrijpt. Afanasjev vervolgt:

Eind jaren 80, begin jaren 90 heeft zich de kans voorgedaan om van de aloude Russische weg af te wijken. De betrokkenen bij de gebeurtenissen van die tijd verzuimden echter de vereiste stappen te zetten. Ze begrepen niet eens wat er precies gebeurde. De mensen die samen met Jeltsin aan de macht kwamen, omschreven die gebeurtenissen als een 'democratische revolutie'. Ze omschreven zichzelf als 'democraten' en 'liberalen'. Ze spraken van een nieuw tijdperk in de geschiedenis van het land.
(...)
Maar de grondslagen van de sociale orde bleven onaangetast.

Namelijk autoritaire machtspolitiek: centralistisch, cliŽntistisch (*), en feitelijk vooral gedreven door de wens tot zelfverrijking van wie machthebber werd.

Afanasjev vervolgt:

De steunpilaren van het regime, geweld en onderdrukking, bleven intact: leger, rechterlijke macht, justitie, politiek, beleid, onderwijs enzovoorts. De macht was nog altijd die van de horde, net als in de Sovjettijd en daarvoor. De macht bleef onafhankelijk van de bevolking, werd in het geheel niet gecontroleerd door sociale krachten of instituties en liet zich slechts leiden door haar eigen materiŽle belangen en haar wens tot zelfbehoud.

Ja, maar ook dit is in beginsel een bekend en eerder vertoond verhaal, al ben ik eens met wat er staat. Ik heb twee opmerkingen:

Eťn. Voor "van de horde" zie De opkomst der horden - 1 (en volgende). Waar het in de voormalige Sovjet-Unie om gaat zijn vooral mensen zonder veel beschaving, kennis, of adequate ideeŽn over de maatschappelijke situatie waarbinnen ze functioneren, die een gewillig werktuig (zullen) zijn van voordeel en geluk belovende politieke voorlieden.

Twee. Het teleurstellende is vooral dat de Russische intelligentsia zo weinig voorelkaar bracht, in termen van zinnige ideeŽn, plannen van aanpak, en hervormingen van de eertijdse Sovjet-Unie. En als er daar in dat toch bijzonder uitgebreide land, na 70 jaar Sovjet-dictatuur, nog mensen te vinden waren van het niveau van Jefferson en Hamilton, dus met het verstand en het vermogen om een zinnige constitutie te schrijven, dan weet ik er in ieder geval niet van.

Afanasjev vervolgt:

Nu, na 20 jaar, wordt duidelijk hoe verkeerd de genomen beslissingen waren en hoe fundamenteel ze nu tekortschieten. We zien de vreselijkste gevolgen van de fouten die zijn gemaakt door de mensen die deze noodlottige beslissingen hebben genomen. En het wordt steeds duidelijker dat de Russische macht en de Russische 'denkende klasse' (samen met de 'creatieve intellectuelen' die zich ten dienste van hen stelden) een historische keuze hebben gemaakt.

Wat zou die keuze zijn? Wel, menschlich-all-zu-menschlich trahison des clercs:

Die keuze is een terugkeer (niet in vorm, maar in wezen) naar het Russische en het Sovjetverleden. Een verleden waar geen persoonlijkheid bestond, waar alles door de staat werd onderdrukt, waar geen plaats was voor politiek, maatschappelijke organisaties, recht, particuliere eigendom of vrijheid.

Daarmee gaat Rusland onvermijdelijk nieuwe rampspoed tegemoet, en nu waarschijnlijk voor het laatst.

Ik zeg geen nee, en het komt overeen met mijn eigen visie (zie de links die ik noemde), maar het was wel echt al "20 jaar" geleden heel duidelijk "hoe verkeerd" de beslissingen waren, want in feite had iedereen van verstand met enige kennis van, bijvoorbeeld, "The Federalist Papers" (Hamilton, Madison en Jay, 1787) ze eenvoudig op vingers (en tenen) af kunnen tellen.

Afanasjev vervolgt

Ziehier mijn ideeŽn over de historische verantwoordelijkheid die Jeltsin en Poetin op zich hebben geladen

  • Ten eerste werden de hoognodige veranderingen in de Russische en Sovjettraditie opgeschort. Hiermee was de kans verkeken om Rusland uit zijn historische impasse te halen;
  • Daarna werden macht en bezit (ook van de bodemschatten) geprivatiseerd door de Sovjetnomenklatoera, hun familie, hun vrienden en de vrienden van hun vrienden. Zo werd de grondslag gelegd voor een corporatieve (oligarchische, patrimoniale) staat;
  • Ten slotte, in de tijd van Poetin, werd ons door de heersende kringen eens te meer verzekerd dat ons land 'bijzonder' was. Zonder het openlijk uit te spreken, besloten ze dat Rusland nog altijd een 'missie' had, die ons het recht gaf een universele rol op te eisen. Dus moesten we overal ter wereld samenspannen met de anti-Amerikaanse krachten. Deze strategie - nog niet aangekondigd, maar al wel realiteit - is de enigfe verklaring voor de buitenlandspolitieke stappen doe Rusland de laatste tijd heeft gezet.

Ja, dat lijkt mij ook - en wat er dus in feite lijkt te bestaan in de voormalige Sovjet-Unie is een voormalige Sovjet-Unie die zich "Groot Rusland" noemt. Het is nog steeds autoritair; wordt nog steeds geregeerd door de nomenklatoera (**); is nog steeds aggressief in de buitenlandse politiek; is nog steeds anti-Amerikaans; en als er iets veranderd is dan geldt dat alleen de ideologische spinsels; de afschaffing van de aanbidding van het lijk van het Kremlin; en een nog sterker en bovendien veel winstgevender concentratie op zelfverrijking.

Wat die zelfverrijking betreft schrijft Afanasjev wat verderop

Maar de huidige machthebbers hechten alleen belang aan de 'Russische staat' als een middel tot diefstal - op nationale, of liever nog op mondiale schaal.

Volgens Afanasjev is het laatste "louter bluf", maar ik help hem dat dan maar hopen en ben er zelf niet zo gerust op, omdat speciaal grote landen in grote problemen graag hun problemen oplossen door ze te exporteren, bijvoorbeeld via een oorlog om grondstoffen (uit naam van heel nobele morele idealen).

Afanasjev zegt mijns inziens voornamelijk terecht

Wie de hoofdbestandelen van de sociale dynamiel in de post-Sovjettijd wil begrijpen moet bedenken dat er in Rusland bij de val van de Sovjet-Unie geen maatschappelijk middenveld bestond en dat dit ook niet in de maak was.

Ik blijf echter wel opmerken dat wat mij in de afgelopen 20 jaar bereikt heeft uit Rusland aan ideeŽn Rusland te hervormen erg teleurstellend was - tenzij er een filter op de informatievoorziening zit, maar dat betwijfel ik.

Welke zegeningen geniet Rusland voor het moment?

Nu is ons land het vleesgeworden 'vriendjeskapitalisme', 'het kapitalisme van ons kent ons'. Hoogste prioriteit heeft de particuliere winst op het maatschappelijke kapitaal, boven de nationale veiligheid, sociale dienstverlening of gezondheidszorg. De macht gaat over door vererving. Het staatsapparaat wordt veel meer door banden tussen vrienden en relaties bij elkaar gehouden dan het geval was in de Sovjettijd. De belangrijkste bron van inkomsten voor onze ambtenaren is niet hun salaris, maar het inkomen dat voortvloeit uit de persoonlijke exploitatie van hun officiŽle ambtelijke functies.

Dat helpt iets verklaren over het maandinkomen van 327 roebel voor de hogere stand in de voormalige Sovjet-Unie.

Wat Vadertje Staat betreft:

En de overheid is in de verste verte niet aan controle van de bevolking onderhevig en is (of blijft) geheel patrimoniaal. Dit wil zeggen dat onder Poetin de staat precies zo wordt beheerd als een landeigenaar zijn bezittingen beheert. De overheid is veranderd in een tirannieke landeigenaar op nationale schaal, met biljoenen in de zak en ook nog eens atoomwapens.

Het resultaat van 70 jaar Sovjet-bestuur: Orwell's zwijnen aan de macht als koelakken. (***)

Kan dit dan niet veranderen onder invloed van de media, met verlichte denkers en schrijvers? Wel... de media zijn grotendeels in handen van Vadertje Staat, waarbij komt dat als resultaat

Gaandeweg gingen de mensen geloven dat de val van de Sovjet-Unie en de daling van hun levensstandaard te wijten waren aan Jeltsins 'democraten'. De reeks crises in de jaren 90, en dan vooral de ernstige van 1998, was de schuld van de democraten. Democratische modellen voor de politieke orde verloren hun aantrekkingskracht. In het denken van de mensen werden de begrippen vrijheid en mensenrechten weer naar de marge verbannen.

Wat hadden Poetin's media de Russisiche burgers dan te bieden om hun idealen en frustraties in te projecteren?

In plaats daarvan indoctrineerde de overheid het volk met het begrip sociale orde, gekoppeld aan traditionele opvattingen over superioriteit als grootmacht, orthodoxie en militairisme. De ruimte waar zich het politiek en maatschappelijk middenveld had moeten bevinden werd 'gezuiverd'. Politieke partijen, non-gouvernmentele en publieke organisaties, onafhankelijke tv-zenders, het verkiezingsstelsel, de rechtbanken en justitiŽle instanties als zelfstandige organen - ze werden allemaal ontmanteld.

Wat overbleef werd onderdeel van het machtssysteem.

Om eens een leninistische vraag te stellen: "Wat te doen?" (****):

Nu de olieprijs is gezakt tot onder de begrote 70 dollar, zal de overheid geld uit de bevolking moeten persen, want het reserveringsfonds en de gooudvoorraad zullen niet lang toereikend zijn.

Hoe moet het bewind zich hieruit redden, met behoud van zijn strategie om het Westen en Amerika af te bluffen? Hoe moet het de bevolking in bedwang houden als 40 procent in armoede leeft en 15-20 procent van deze 40 procent nagenoeg uit bedelaars bestaat?

Een cynische suggestie: Door Polen of Slovakije binnen te vallen, vanwege achterstallige gasrekeningen. Of het Russisch leger daar sterk genoeg voor is kan ik niet beoordelen, maar de geschetste methode van oplossen van lokale problemen is oud en beproefd.

Afanasjev is dus geheel niet vrolijk, en met recht, en besluit zo:

Maar vallen gaan we - en wel met ons allen.

Als we zo doorgaan, beleven we zeer binnenkort het einde van het culturele en historische verschijnsel dat nu nog bekend staat als Rusland.

U ziet het: Wij leven in interessante tijden.

crisis-economie


(*) "CliŽntistisch", "patronaat" en "corporatisme" komt allemaal uit dezelfde grondstof: Machthebbers die, ongetemd door een onafhankelijke rechtsstaat en rechters, vooral bestaan door het gunnen van gunsten aan beschermelingen, getrouwen, en ondergeschikten.

(**) "Nomenklatoera" is een interessant Russisch begrip en Sovjet-verschijnsel dat slaat op de klieken van top-bureaucraten en top-bestuurders, meestal samenklittend, aangetrouwd of verzwagerd, en macht ervend vanwege hun deelname aan of geboortig zijn in de kliek.

Het bestaat ook elders, bijvoorbeeld in Nederland, en schijnt de natuurlijke afdaling van alle bureaucratisch bestuurders indien eenmaal gevestigd.

(***) "Koelak" was 70 jaar lang een scheldwoord in de Sovjet-Unie en slaat op boeren met bezit, dus landeigenaars.

(****) Titel van een boekje van de brenger van het Sovjet-paradijs, waar overigens het democratisch centralisme (= alle macht aan de partijleiding) in gepredikt werd.

Maarten Maartensz

        home - index - top - mail