+
 

     Nederlog        

 

10 januari 2009

 

Raoul vindt het ook (ongeveer) - rollenspel & media


 
 

Even in vervolg op gisteren, in verband met bestuursschoften: Mr.dr. Marius Job Cohen weet er lles van - of althans, heeft de afgelopen zes jaar onder andere besteed aan het bedriegen van de gemeenteraad n het niet beantwoorden van mijn mails, o.a. de volgende prachtige, met citaten van Etienne de la Botie's - de jong gestorven vriend van Montaigne (*) - "De vrijwillige slavernij" als bijlage bij: Leeslijstje voor burgemeester Cohen, d.d. 23 jan 2003 - en u kunt dus niet zeggen dat ik het niet geprobeerd heb allemaal redelijk uit te leggen aan het Amsterdams gemeentebestuur!

Hoe het zij, Botie's essay is trouwens ook relevant voor wat volgt n zeer de moeite waard om in z'n geheel te lezen. Ik vermoed dat het, althans in het Frans, op het internet te vinden is, maar weet dat niet, en zal dit nakijken () - en de Franse titel is trouwens "Discours de la Servitude volontaire", vol van scherpe inzichten in machtsstructuren, menselijke motieven, bureaucraten, en bestuurders.

Menselijke machtsstructuren, motieven en functies als bureaucraten en bestuurders zijn heel relevant in het kader van menselijk rollenspel - zie vooral de volgende noten bij Multatuli's Ideen 6 en 7: 1112 en 1211, met de links die vandaar gaan (dit heeft heel wel mogelijk met mijn studie psychologie te maken, en het is zlfs zinnig) - waar menselijk maatschappelijk samenleven van doortrokken is, om draait, en bij gratie waarvan het bestaat.

En het moderne rollenspel varieert van alles wat mensen tot nu toe deden op dit gebied dat het tegenwoordig sterk samenhangt met wat hun voornaamste leermiddel, de TV, ze biedt. Zie mijn Werken om te leven; leven om TV te kijken en de links daar geboden.

Om het onderwerp rollenspel vanaf het begin enigszins helder te krijgen zijn hier meteen vier verklarende alineaas uit een noot van mij bij 1112:

Een rol is een systeem van conditionele gedragsregels en doelen, dat neerlegt welke doelen iemand met die rol moet bestendigen in bepaalde condities, en hoe hij of zij zich in sommige gevallen moet gedragen. Iedere rol gaat ook gepaard met een stelsel van maatschappelijke beloningen en straffen, die toekomen aan wie de rol goed of slecht speelt. Deze beloningen en straffen zijn niet alleen financieel, en zijn vaak maar zeer gedeeltelijk financieel, en bestaan gewoonlijk minstens voor een deel in maatschappelijke goedkeuring of afkeuring.

Het is moeilijk rollen in algemene termen te definiren vooral omdat er zoveel en zoveel soorten rollen zijn, en in feite vrijwel iedere maatschappelijke hoedanigheid, hoe ook gevestigd, gepaard gaat met zekere rolverwachtingen: Mannen, vrouwen, verkeersdeelnemers, christenen, liberalen, voorzitters, volgelingen, om eens enkele voorbeelden te noemen, benoemen evenzovele rollen en rolverwachtingen.

Mensen spelen rollen omdat dit van ze verwacht of vereist wordt; vanwege de voordelen die het spelen van de rol biedt; vanwege de nadelen die het niet-spelen of niet goed spelen van de rol met zich brengt; omdat ze denken dat het spelen van de rol hoort bij wie ze zelf zijn, worden geacht te zijn, of willen zijn; of omdat het vrijwel of geheel onmogelijk is voor ze om maatschappelijk te functioneren en niet bepaalde rollen te spelen c.q. te voldoen aan de verwachtingen van anderen over hen.

De meeste verwarringen met rollen bestaan en ontstaan omdat het de spelers van de rollen niet geheel of geheel niet duidelijk is in welke mate zij zelf, of althans wat zij voor zich zelf houden, samenvallen met een rol die ze spelen, en hetzelfde geldt voor hun medespelers.

Er is in gezegde noot - 1112 - aanzienlijk meer te vinden over het onderwerp, en dat geldt ook 1211, maar ik wend me nu tot de NRC van vandaag waarin iets als een interview met Raoul Heertje, over een TV-programma van hem dat Heerlijk eerlijk Heertje heet, en vrijdagavond op Ned. 3 te vinden is.

Dat laatste schrijf ik alleen over voor uw informatie, want ik heb geen TV - al zou dit een aardig programma kunnen zijn (vade retro me, satanas!).

Hier heb ik het alleen over het papieren interview in de vandaagse NRC getiteld "Petje op, petje af", van Tom Rooduijn, met Raoul Heertje, dat als redactionele inleiding dit heeft:

Cabaretier Raoul Heertje probeert het onmogelijke: echt te zijn op tv. "We worden allemaal acteur in n groot toneelstuk."

Er staat een foto bij van Heertje die in een spiegel kijkt, met daaronder "Raoul Heertje: "De tv-wereld ziet de kijker als dom", en het begint zo:

"Ik ben me sterk bewust van de machinaties en acts die op alle mogelijke manieren ons leven binnendringen", zegt Raoul Heertje.

Zoals aangegeven heb ik zelf zowel redelijk wat over het onderwerp gedacht, geschreven, en op mijn site staan, in diverse verbanden, en dat vooronderstel ik (en kan moeilijk anders), maar het is belangrijk hier niet samenhangende maar niet identieken zaken te verwarren.

In de eerste plaats dan: We zijn allemaal acteur in n groot toneelstuk, namelijk dat van ons eigen leven, en onze eigen persoon en karakter en zelf, maar dat is een "toneelstuk" - project; taak; gegeven mogelijkheid zolang men leeft, denkt en voelt als mens, noodzaak gezien de ingewikkeldheid van de mens - met zeer veel rollen voor n acteur, en redelijk wat maatschappelijke functies die met die rollen samenhangen, en zeer veel motivaties om die rollen te spelen, tussen dwang en vrije wil, en tussen met tegenzin en graag, en tussen vals en eerlijk, en zo nog een lijstje relevante opposities (voor modaliteiten van rollen (**)).

In de tweede plaats: Er zijn veel "machinaties en acts die op alle mogelijke manieren ons leven binnendringen", maar ook deze zijn van nogal wat soorten en vormen, en ook hier geldt dat moderne vooral de machinaties van of via de - leiders en medewerkers van de - staat, de media, de reclame en in het bijzonder de TV zijn.

Heertje heeft het vooral over TV en over de rol die deze voor mensen en hun rollen speelt (puns intended):

"In straatinterviews op tv zie ik mensen zich gedragen alsof ze op straat worden genterviewd. Ze weten: het moet kort en vlot. (..) Die stilzwijgende afspraken zie ik overal om me heen. in Heerlijk eerlijk, Heertje wil ik laten zien hoe dat werkt."

Deze "stilzwijgende afspraken" zijn overigens tamelijk subtiel, en - vermoed ik, maar ik heb geen TV - vooral imitatie van "idolen en rolmodellen", omdat de spelers denken dat 't zo hoort, c.q. handelen volgens het advies van St. Jerome aan St. Augustinus: "If in Rome do as the Romans do" (gedelatiniseerd als "Onder kannibalen, doe als kannibalen doen").

Ze doen dus zoals ze denken dat ze moeten doen om er bij te horen als behoorlijk genterviewde op TV, en gedragen zich inderdaad zoals gewone normale Nederlanders worden geacht te doen, denken en voelen: "Doe gewoon, dan doe je al gek genoeg!") - en "gewoon" is wat je gewoon iedere dag weer gewoon ziet, van de gewone voorgangers, de gewone mediahoofden, en eventueel ook nog met extra uitleg van Maartje van Weegen en Jan Mulder en andere gewone BN'ers, bestemd voor en gericht aan gewone Nederlanders.

Hoe wil Heertje dat doen op TV?

Heertje koos daartoe de vorm van een talkshow. Het eindresultaat is op internet te zien. (**) Het tv-programma zelf, dat gisteren voor het eerst werd uitgezonden, bevat alles wat zich rond die talkshow afspeelde: redactievergaderingen, gesprekken met producent, pers, en omroep, restmateriaal en tot de camera gesproken overwegingen van de presentator.

Aangezien ik veel van logica weet wantrouw ik dat "alles", maar dit terzijde: Het is dus een soort navelstaarderig drostekoekblik voor TV, met cameraas gericht op de cameralieden; presentatoren voor, gedurende, en na hun presentaties, en filosoferend daar weer over, voor de camera (met daarop een camera), enzovoort.

Het kan aardig uitpakken, maar ook gemaakt en geforceerd.

Hoe het zij:

"Zo hopen we iets te vertellen over de wereld waarin wij leven", zegt Heertje. "Dit programma gaat over beeldvorming. Het is eigenlijk een paradox: op het nepmedium tv iets over 'echt' en 'onecht' zeggen."

Nee, niet precies zo ("paradox"), want daarvoor is het hele menselijke toneelspel te subtiel, te gelaagd, te ingewikkeld, en ook, voor een deel bovendien opzettelijk, met vage grenzen.

Je kunt een modern conceptueel kunstwerk maken dat, in gothic letters uit nepdiamantjes, zegt "This is not art and this is not by Damien Hirst", en hopen op evenveel opgang als gezegd kunstenaar - maar ook dt is dan kunst ("modern", "conceptueel", "highly sophisticated"), al is dat strijdig en al deed Hirst het zelf (ook met de foto van Einstein die z'n tong uitsteekt naar de camera in zeer smaakvolle rode industrierobijnen).

Of wellicht duidelijker: Ook Shakespeare - bijvoorbeeld - speelde uitgebreid met de reflexieve mogelijkheden, inclusief distorties en opzettelijke falsificaties getoond als falsificaties, die een "nepmedium" als toneel allemaal mogelijk maakt.

Hoe het zij, hl wel mogelijk las Raoul nit wat op mijn site:

Als inspiratiebron fungeerde het boek Mediated: "How the media shapes your world and the way you live in it." (2005)

Dat ken ik dan weer niet, en ik geef u graag ook nog door dat de auteur Thomas de Zengotita heet, en Amerikaan en anthropoloog is.

Het probleem, of althans een probleem dat Heertje in dit verband klemt is:

Op televisie wordt spontaniteit een zeldzaamheid, legt Heertje uit. "Mensen zijn zich steeds meer bewust van hun rol. Ze gaan die meer en beter spelen. (..) Dat gebeurt overal."

Wel... ik heb geen TV, al 40 jaar niet, maar de TV die ik me kan heugen was nooit spontaan, of als dat wel het geval was, dan op de fijne manier van Dick Passchier, voetbalfan, of Ton Lutz (naturel acteur).

Ook is rollenspel menselijk - het probleem is veeleer dat steeds meer mensen steeds meer dezelfde soort spelletjes op dezelfde soort manieren spelen, en wellicht ook studiepunten kregen voor de preparatie van "Your own 15 minutes of fame".

En wat mij daar weer aan opvalt is de wijdverbreidheid van de karakterloosheid, gebrek aan zelfrespect, en slecht tot matig verstand dat dr weer achter steekt - want wees nou eens eerlijk lezer: Welk weldenkend mens gaat 2 tot 3 uur per dag TV zitten kijken?! (Nou ja .... die andere 15 miljoen of zo trotse volksgenoten.)

En Heertje zegt het zo:

"Ik betrap mezelf ook op dat gedrag, waarin ik de echo hoor van zestien films. We worden uiteindelijk allemaal acteur in n groot toneelstuk."

Zie boven, en ikzelf kijk daar niet genoeg TV of films voor, en zit ook niet zo in elkaar, maar het is waar dat TV-voorbeelden ongetwijfeld grote invloed hebben op hoe mensen denken dat een mens zich behoort te gedragen in allerlei omstandigheden, en zeker wanneer zelf op TV of in de aandacht van enig publiek.

En ook als boven: Voor mij is het vooral een afgeleide n uitstekende illustratie van wijdverbreide karakterloosheid, gebrek aan zelfrespect, en slecht tot matig verstand, en overigens ook van slecht onderwijs, belabberde opvoeding, en overigens menschliches-allzu-menschliches (****)

Heertje zegt, meer specifiek over zaken als teddyberen-leggerijen, en kaarsen en bloemstukken Op De Plaats Van De Ramp en Persoonlijk (zoals reeds in de steentijd gedaan werd, ongetwijfeld, heel wel mogelijk door aanmerkelijk intelligenter mensen ook):

Het is niet onoprecht, maar onbewust aangeleerd gedrag. Je ziet het overal. Door al dat rollenspel komt er steeds meer ruis op de lijn.

Nee - het probleem is veeleer dat het overwegend bewust aangeleerd is, bewust onoprecht is; dat de acteurs niet veel beter kunnen en zeker niet veel beter geleerd hebben of onderwezen hebben gekregen; en dat ze bovendien menen waarachtig en moreel goed te doen, omdat ze immers evident en publiek doen zoals normale mensen doen, en leren van TV, waarop ze dagelijks en jarenlang hebben kunnen zien hoe een normale Nederlander zich moet uiten, modulo GTST, Nova, of Idols.

Heertje's doel met zijn programma (op dat "nepmedium") is niet gering:

"Ik wil laten zien hoe die benvloeding door het beeld en dat rollenspel werkt. Door het hele circus rond zo'n talkshow te tonen. De voorbereidingen. De recensies. De grap is: ik ben ook onderhevig aan trucs, wetten en sjablonen."

Inderdaad, en daarom denk ik dat het doel te hoog gegrepen is, al vind ik het idee om eens te proberen te laten zien wat er zoal achter en rond een talkshow gebeurt zinnig en aardig.

En Heertje zelf merkte over die sjablonen op

(..) bij de voorbereiding hoe ingesleten patronen zijn: "Op de gastenlijsten stonden steeds dezelfde mensen; bekenden van andere programma's. Vervolgens werd gekeken: Wie past bij wie? Dat is het referentiekader.

Want het is allemaal amusement, zelfs als het infotainment is (beelden van Gaza + Verdi op de achtergrond, stel ik me voor, of natuurlijk Vietnam + Wagner), dat gericht is aan een grote massa met weinig hersens, weinig beschaving, weinig kennis, en weinig geduld met wat enige moeite of inspanning kost.

Daarom gaat het tegenwoordig dan ook zo, in alle gelijkwaardigheid ook:

Van een serieuze gast wordt in zo'n programma vereist dat die in gesprek gaat met een sporter of een volkszanger.

En die doen dat tegenwoordig ook allemaal - Balkenende, Cohen, Bos, Plasterk - zr graag, met zeer getraind cameratalent, met charme en met schwung, en in stilte God of de media prijzend dat zij niet en nooit ondervraagd worden door een David Frost of door mij, maar altijd braaf en professioneel begeleid worden door hun beste vrinden bij de media.

Zoals Heertje het zegt:

Politici en journalisten maken deel uit van hetzelfde mechanisme, stelt Heertje. "Een tv-journalist weet: het moet smeuig, een beetje zwart-wit zijn. En vooral niet teveel diepgang. Dat is 'saai'. In de tv-wereld wordt de kijker als heel dom beschouwd. Zo praten ze ook over hen. De politicus conformeert zich."

Ja, behalve dat hij optimistischer is dan ik, want het is mij evident dat de kijker althans gemiddeld hl dom moet zijn, omdat de kijker anders al die troep die ik al 40 jaar niet gebruik - deze massaal stupificerende drug die TV heet -  immers niet zou tolereren, laat staan blij en trots omarmen.

Dat voor de media-journalisten - ik stel me voor: Pauw, Witteman, Van Nieuwkerk: that kind and quality of people - geldt dat:

"Zo praten ze ook over hen"

illustreert alleen dat de bedriegers heel welbewuste bedriegers zijn, en weten waar ze van spreken. (En wat ik ze dus kwalijk neem, gezien de kwaliteit waar ze zich toe richt om te behagen, is niet zozeer dat ze behagen en bedriegen, maar dat ze daar zelf over liegen, behlave tegen collega's, en dat de kwaliteit van wat ze leveren gewoonlijk zo bedroevend slecht, armzalig, lelijk, stupide en saai is.)

En dat

"De politicus conformeert zich"

vind ik ook erg optimistisch over politici, want de meesten daarvan zijn helemaal niet zo van goede wil, van idealisme, van maatschappij- of mens-verbeteren (als ze zeggen te zijn), en daarbij - wat een stuk erger is - gewoonlijk ook niet bekwaam om macht dan weliswaar niet erg eerlijk maar althans wel competent en integer te gebruiken (voor een realistisch publiek doel, waar werkelijk in geloofd wordt, door de publieke voorstanders ervan).

Maar ja.

Raoul Heertje vindt dat er een 'echte publieke omroep' moet komen, met een zuiver publieke taak.

Ik ben het daar mee eens, en wel in deze zin - en ik neem hier twee punten in een keer mee, die ik maar gedeeltelijk als punten op zal voeren:

1. Een deel van het geld dat de regering in de economie wil steken, zou zeer goed besteed zijn om een waarachtige Nederlandse BBC op te zetten, dus

  • een chte publieke omroep; znder reclame, betaald uit de belastingen; onafhankelijk van de regering (statutair, formeel, juridisch en praktisch en persoonlijk); met werkelijk goede journalisten en medewerkers; een meerderheid van programma's van werkelijk niveau, al richten ze zich tot een meerderheid van weinig niveau; dus TV die beschaaft in plaats van debiliseert en stupificeert en adverteert.

2. Waarschijnlijk is het daar echter te laat voor, of willen de politici en journalisten het niet, omdat het bestaande systeem hun belangen en competenties zo goed dienen en uitdrukken, dus

  • hier ligt een taak en een mogelijkheid voor de kranten, zeker kwaliteitskranten van de NRC, om iets als een behoorlijke publieke omroep gestructureerd rond het formaat van een papieren krant, maar dan op het internet, en inclusief film, TV, achtergronden, en amusement, dat - overwegend - voldoet aan het voorgaande punt.

Het is maar een ideetje, bijvoorbeeld voor NRC-hoofdredacteur Birgit Donkers.


P.S. Die haar best doet, en dit weekend weer een heel aardige NRC leverde voor, omgerekend, maar 6 gulden 60 in de losse verkoop.

(*) Montaigne wenste dat dit als appendix opgenomen werd in zijn Essays, maar helaas is dat niet zo in de Franse Pleiade-uitgave die ik daarvan heb.

(**) Ik zei al: ik heb hier vaker over nagedacht en geschreven, gedeeltelijk ook in de context van logica, en vandaar de wat technische term modaliteiten. Iets minder technisch: soorten, invullingen, bedoelingen en uitvoeringen van rollen.

(***) Ik vrees dat mijn computer daar te traag of niet welvoorzien voor is - en ik houd niet van TV.

(****) Nietzsche, die aanzienlijk meer in dit verband heeft, overigens niet allemaal even zinnig.

() Plaats voor een latere link naar een internet-vindplaats van de volledige tekst van Etienne de la Botie's - de vriend van Montaigne (*) - "De vrijwillige slavernij" (Franse titel: "Discours de la Servitude volontaire")

Update (nog op 10-1-09):

Hier is een link naar een Engelse vertaling:
   http://tmh.floonet.net/articles/laboetie.html (86 Kb)
en dit idem in pdf-formaat:
   http://www.mises.org/rothbard/boetie.pdf (240 Kb)
en dit in het Nederlands (aanzienlijk langer dan
   http://www.democratie.nu/downloads/de-vrijwillige-slavernij-def.pdf (914 Kb)

Maarten Maartensz

        home - index - top - mail