Nederlog        

 

2 januari 2009

 

Over rechtvaardigheid en socialisme


 

 

Het is de eerste normale dag van het nieuwe jaar, met het soort nieuws dat ik al op 3 januari 2006 commenteerde, over gedoe tussen de Oekraïne en Rusland, over de gaslevering, en zonder goed nieuws over de economie: de AEX is nog nooit zo laag geweest en de consumenten-verwachtingen ook niet.

En ik heb de NRC van vandaag uit, de eerste van het nieuwe jaar, waarin onder andere een aardig interview met een dochter van Joe Slovo en Ruth First staat, namen die u waarschijnlijker wel dan niet niets zeggen, maar die ik al in de vijftiger jaren kende, omdat het Zuidafrikaanse communisten van de generatie van mijn ouders waren.

Dit meld ik alleen voor het geval u geïnteresseerd mocht zijn, bijvoorbeeld naar mensen die zich feitelijk nogal anders opstelden dan de grote meerderheid van "mijn generatie", en overigens kan ik u over de NRC meedelen dat ik nu begrijp wat hoofdredacteur Birgit Donker bedoelde met "bezuinigingen" bij de NRC, die - blijkens een hoofdredactioneel eindejaars-bericht - vooral uit samengevoegde rubrieken, vier afgeschafte kookrubriek-redactrices, en "bezuinigingen op papier" zou bestaan: Het papier van de NRC is plotseling knisperiger, hoewel even wit.

Lezers van de papieren NRC die nog beschikken over een NRC van vorig jaar kunnen het zelf uittesten, mits in het bezit van redelijke oren:

De oude knispert lager en minder dan de nieuwe, die waarschijnlijk houtiger is. (Hoe de mate en toonhoogte van papierknisperigheid iets over de  kwaliteit van papier kunnen leren weet ik niet, maar lijkt me een leuk onderwerp voor één van de aardigste columns in de NRC, namelijk 'Alledaagse wetenschap' van Karel Knip.)

Maar ook daar wilde ik het niet over hebben, doch over rechtvaardigheid en socialisme, gedeeltelijk omdat mijn kopie van Mosca's "The ruling class" (originele Italiaanse titel: "Elementi di scienza politica") er bij open viel, gedeeltelijk omdat de thema's van rechtvaardigheid en socialisme waarschijnlijk het komend jaar méér zullen gaan spelen dan eerder, en gedeeltelijk vanwege Jan Marijnissen en de krediet, waarbij ik i.v.m. Marijnissen denk aan zijn radiospotje bij het begin van de krediet met de eindmededeling dat

"Want samen kunnen we de mensen en de wereld socialer en menselijker maken"

Eerder citeerde ik in dit verband Chamfort:

"Les hommes sont si pervers que le seul espoir et même le seul désir de les corriger, de les voir raisonnables et honnêtes, est un absurdité, une idée romanesque qui ne se pardonne qu'à la simplicité de la première jeunesse." (*)

en ik zou in dit verband ook Hazlitt kunnen citeren uit On the Pleasure of Hating:

"If mankind had wished for what is right, they might have had it long ago. The theory is plain enough; but they are prone to mischief, "to every good work reprobate." "

Maar hier is dan Mosca, tamelijk lang doch leerzaam en helder (**). Een en ander is uit hoofdstuk IX, "Collectivism" geheten en is overwegend één continu citaat, onderbroken door mijn commentaar:

The strength of the socialist and anarchist doctines lies not so much in their positive than in their negative aspects - in their minute, pointed, merciless criticism of our present organization of society. (p. 286, op.cit.)

U kunt er veilig vanuit gaan dat met "our present organization" Mosca op de kapitalistische organisatie - zeg: een in beginsel vrije markt met in beginsel vrije ondernemers  - doelde, en wellicht is het verstandig mee te wegen dat Mosca schreef in de tijd van het opkomend fascisme, en na een periode van nogal wat vooral anarchistisch geïnspireerd geweld.

From the standpoint of absolute justice the distribution of wealth that has prevailed in the past, and still prevails, leaves plenty of room for many very serious criticisms in that it legitimizes great and flagrant injustices. (p. 286, op. cit)

Merk eerst op dat dit een heel stuk minder - mooi Amerikaans woord -  mealy-mouthed is dan de meeste verhandelingen over politiek van professoren in dat vak, en vervolgens dat de onrechtvaardigheid van "the distribution of wealth" onder het kapitalisme van de 19e eeuw nauwelijks te bevatten is voor wie nu leeft, zoals de lezer zelf kan overpeinzen na bestudering van het budget van Klaas Ris, uit Multatuli's Ideen II, Idee 451, dat ook de moeite waard is - al is het lang - i.v.m. "de positie van de werkende stand" (merk dat adjectief "werkende" op!) in Nederland in de 19e en trouwens ook de vroege 20e eeuw.

Mosca vervolgt het bovenstaande:

That fact is so evident that even to state it seems quite platitudinous. One does not need the piercing keenness of Proudhon, the long algebraic demonstrations of Marx, the trenchant, savage irony of Lasalle, to prove what so readily strikes the eye of anyone who looks - even the most superficial and untaught observer. (p. 286-7, op. cit)

Zie nogmaals dat budget van Klaas Ris, en Multatuli's tekst daaromheen, die samen duidelijk maken dat dit toch niet het gezichtspunt was van de meeste welvarende tijdgenoten uit de hogere stand (niet werkend dus), die toch vooral meenden dat al die ellende voor "de werkende stand" nu eenmaal onontkoombaar was, en heel wel mogelijk God's wil.

Mosca vervolgt het bovenstaande:

Individual enjoyment of the good things of life has not been proportioned even to the value, let alone the difficulty, of the work that is done to produce them. We see in economic life what we see every day in political life, in scientific life, in all fields of activity: that success is almost never proportionate to merit. Between the services that an individual renders to society and the reward he achieves there is almost always a wide, and often a glaring, discrepancy. (p. 287, op. cit)

We hebben het over rechtvaardigheid, en het genoemde feit - de gewoonlijk zeer onrechtvaardige verdeling van door de menselijke maatschappij geproduceerde goederen onder mensen - is zo oud als de menselijke geschiedenis.

Eén probleem is natuurlijk dat mensen sterk geneigd zijn alleen dat rechtvaardig te vinden waar zij zelf voordeel bij hebben, of althans geen nadeel, zodat rechtvaardigheid een nogal subjectief begrip lijkt, en wellicht een verbaal verpakkingsmiddel om onderliggend egoïsme te verhullen, maar dat is een misvatting, die al weersproken is door Aristoteles in zijn Ethica, hoofdstuk V, en ook in twee tamelijk lange, enigszins algebraïsche, maar wel heldere noten [18] en [19] van mij daarbij.

Mosca vervolgt het bovenstaande:

To fight socialism by trying to deny, or merely extenuate, that fact is to take one's stand on a terrain on which defeat is certain. Orthodox economists have often tried that. They have sought to show that private ownership of land and capital not only is beneficial, or even indispensable, to life in society, but also answers the absolute requirements of morality and justice. (p. 287, op. cit)

Zie mijn stukje over Economie en filosofie - en het moet duidelijk zijn, ook zonder het budget van Klaas Ris, dat dit toch vooral hypocrisie was die zo vaak overheersend is waar van moraal sprake is, en dat een korter, eerlijker antwoord zou zijn "God is in his Heaven, so all is well with this world".

Mosca vervolgt het bovenstaande:

Along that line they have opened their flank to a very powerful attack. Precarious, nay hopeless, in the best case and any age, their thesis becomes patently aburd in our day, when everybody who has eyes can see by what means great fortunes are often build up.

Ik zei al dat Mosca niet mealy-mouthed was, en "our day" biedt zicht op de krediet en de mores van bankdirecteuren, en kan samengevat worden - met weinig geweld tegen de waarheid - als "there is no great fortune without great fraud, unless it is spoils of war".

Maar wat is er dan tegen de morele kritiek van de socialisten en anarchisten in te brengen?

Mosca vervolgt het bovenstaande:

The whole objection that can be offered, and should be offered, to the destructive criticism of the socialists is summed up in a truth that may seem cruel. We have already stated it, but it is helpful, it is moral, to proclaim it aloud over and over again. No social organization can be based  exclusively upon the sentiment of justice, and no social organization will ever fail to leave much to be desired from the standpoint of absolute justice. (p. 287, op. cit)

Dit gaat dus over de feilbaarheid en beperktheid van de mens, en de operatieve term in de geïtaliseerde frase moet "exclusively" zijn - en Mosca vervolgt aldus over het waarom daarvan:

It is natural that things should be that way. In his private and public conduct no individual is ever guided exclusively by his sense of justice. He is guided by his passions and his needs. (p. 287, op. cit)

Niet alleen dat: Ook door de eigen persoonlijk interesses en belangen - zoals bleek in de carrières van zeer vele jonge socialisten en radicalen vanaf middelbare leeftijd (die bij de meesten bij ca. 25 begon), waarin bleek dat de grote meerderheid heel wel kan loochenen en bedriegen uit naam van de moraal en de rechtvaardigheid, maar voor persoonlijke opgang - wat dus menselijk is, in statistische en gemiddelde zin, ook als er uitzonderingen zijn:

Only the man who cuts himself from the world, who renounces all ambition for wealth, power, worldly vanity, for expressing his own personality in any way whatever, can flatter himself that his acts are inspired by a sentiment of absolute justice. (p. 287, op. cit)

Wel, ik zou zelf zeggen dat ik dicht in de buurt kom van zo'n man, gedeeltelijk door ziekte, gedeeltelijk door keus, gedeeltelijk door opvoeding, gedeeltelijk door karakter - maar ik kan u verzekeren dat mijn motief veel minder om "absolute justice" draaide dan om "absolute truth" of althans de wens waarachtig te weten wat werkelijk het geval is, die veel minder te maken heeft met mijn maatschappelijke wensen dan met een behoefte van mijn hersens - en volgens mij geldt iets soortgelijks voor de grote meerderheid van werkelijke wetenschappers en filosofen (altijd een minderheid van wie daarvoor uitgemaakt wordt of wil gelden), die immers dan ook geen politici, heil-soldaten, of priesters zijn.

Mosca vervolgt het bovenstaande:

The man of action, in political life or in business life, whether he be merchant or property owner, professional worker or laborer, priest of God or apostle of socialism, always tries to be a success, and his conduct, therefore, will always be a compromise, witting or unwitting, between his sense of justice and his interests. (p. 287-8, op. cit)

Maar dit is niet echt besteed aan (jeugdige) politieke idealisten of de Jan Marijnissen-types - of, als het aan de laatste wel besteed is, dan zijn ze slimmer en liegen ze beter dan het geval lijkt - die persoonlijk opgang maken met publiek vertoon van verlangen naar rechtvaardigheid, en daar gewoonlijk véél beter bij varen dan degenen uit wier naam ze het zeggen te doen.

En niet alle mensen zijn in gelijke mate zwak, corrumpeerbaar, compromis-bereid, of oneerlijk:

Of course, not all people compromise to the same degree or in the same ways. The type and extent of compromises depend on the person's greater or lesser selfishness, on his sense of delicacy, on the strength of his moral convictions. These traits vary widely from individual to individual. (p. 288, op. cit)

Inderdaad, maar het gemiddelde is noch intellectueel noch moreel erg hoopgevend, want het gemiddelde pleegt intellectueel in eem halfduister te leven en moreel vooral uit conformisme met gewoonlijk liberale zeer morele bijmengsels van hypocriet gehandhaafde normen en waarden te zijn - die dus voornamelijk of alleen gehandhaafd plegen te worden als dat in de persoonlijke interesse van de handhaver schijnt, en daarbij niet al te gevaarlijk lijken.

Mosca vervolgt het bovenstaande:

Human sentiments being what they are, to set out to erect a type of political organization that will correspond in all respects to the ideal of justice,

of dat nu socialistisch, fascistisch, religieus of wat anders is

which a man can conceive but can never attain, is a utopia, and the utopia becomes frankly dangerous when it succeeds in bringing a large mass of intellectual and moral energies to bear upon the achievement of an end that will never be achieved and that, on the day of its purported achievement, can mean nothing more than triumph for the worst people and distress and disappointment for the good. (p. 288, op. cit)

U mag hier aan Stalin en Mao en hun klieken denken (***), of aan Pim Fortuyn en de LPF, of aan véél andere voorbeelden, want "de revolutie verslindt haar eigen kinderen" gewoonlijk, of beter gezegd: de nieuwe machthebbers plegen konkurrenten en medestanders van weleer snel uit te schakelen, om redenen die Machiavelli al heel helder uiteenzette, en Thucydides voor hem.

Mosca vervolgt het bovenstaande:

Burke remarked more than a century ago (****) that any political system that assumes the existence of superhuman or heroic virtues can result only in vice and corruption. (p. 288, op. cit)

Zoals de gehele geschiedenis van "het reëel bestaande socialisme" aangetoond heeft, in gruwelijk detail ook, en ten koste van vele tientallen miljoenen mensenlevens, ook geheel conform het citaat van Voltaire waarmee mijn site al twaalf jaar opent:

  "If we believe absurdities,                         
        we shall commit atrocities."                         
                                  Voltaire                          

Mosca vervolgt het bovenstaande:

The doctors of socialism declare that all, or at least most, human imperfections, all or most of the injustices that are now being committed under the sun, do not follow from ethical traits that are natural to our species but from traits that are thrust upon us by our present bourgeois organization of society. One such doctor stated explicitly in a famous book that "if we change social conditions in accord with the goals that socialism sets for itself, we shall get a radical change in human nature." (§)

(§) Bebel, Die Frau und der Sozialismus. (p. 288, op. cit)

Merk op dat Mosca's tekst uit 1923 dateert - en dat, zoals Mosca zelf opmerkt in een voetnoot, hij hier niets nieuws stelde - en bedenk dat dezelfde illusies weer speelden - in de Sovjet-Unie van de 20-er jaren, in Spanje van de 30-er jaren, in China in de 50-er jaren, in Cuba in de 60-er jaren, in Amsterdam aan de UvA en in de gemeenteraad in de jaren 70, 80, 90 tot heden aan toe, in de propaganda van deze organen ... en dat het allemaal uitgepakt heeft al (zelf-)bedrog, illusies, onwaarheid, leugens, waanideeën, die alleen de politieke leiders voordeel brachten, in de vorm van macht, inkomen en status, al was wat ze predikten, zoals ze bijna altijd héél goed wisten, onwaar, wensdenkerij, pretentie en bijgeloof.

Tot nu toe gaf ik een continu citaat, en ik sla nu enkele paginaas over om tenslotte te arriveren bij

But, if the dispassionate study of the past can tell us anything, it tells us, as we believe we have shown (chap. VII, §7), that it is difficult to modify very appreciably the mean moral level of a whole people of long-standing civilization, and that the influence that one type of social organization or another can exert in that direction is certainly far less powerful than the radicals of our day imagine. (p. 291, op. cit)

Inderdaad - en zie ook Mencius on human qualities, a.k.a. On a fundamental problem in ethics and morals.

Mosca vervolgt het bovenstaande:

History teaches that whenever, in the course of ages, a social organization has exerted such an influence in a beneficial way, it has done so because the individual and collective will of the men who have held the power in their hands has been curbed and balanced by other men, who have occupied positions of absolute independence and have had no common interests with those whom they have had to curb and balance. (p. 291-2, op. cit)

Inderdaad, maar met een kleine kwalificatie: De bedoelde "other men", die als "check and balance" dienen kunnen heel wel "common interests" hebben, zoals het behoud van een vreedzame maatschappij, het behoud van de rechtsstaat, of het behoud van een pluriforme samenleving.

Mosca vervolgt het bovenstaande:

It has been necessary, nay indispensable, that there should be a multiplicity of political forces, that there should be many different roads by which social importance could be acquired, and that the various political forces should each be represented in the government and in the administration of the state. Collectivism and communism, like all doctrines that are based on the passions and the blind faith of the masses, tend to destroy multiplicity of social forces. They would confine all power to individuals elected by the people, or representing them. They would abolish private wealth, which in all mature societies has supplied many individuals with a means for acquiring independence and prestige apart from the assent and and consent of the rulers of the state. Both those things can only lead to a weakening of juridicial defense, to what in plain language is called the tyranny of the rulers over the ruled.

Juist - en zie ook mijn eigen meningen over het terrorisme, Vadertje Staat, het moderne corporatisme (in Amsterdam, in Noordholland, én onder Poetin), en ook die van Wiseman.

Tenslotte vervolgt Mosca

In practice such tyranny has always resulted from oversimplified political doctrines which take no account of the complicated and diffcult structure of human nature, but try to adapt the organization of society to a single exclusive principle - now the will of God as interpreted by his earthly vicars and ministers, now the will of the people as expressed through those who claim to represent them.

Met "tenslotte" bedoelde ik niet dat Mosca uitgeschreven is, want een en ander is geciteerd uit iets over de helft van "The Ruling Class", maar alleen dat ik hier en nu niet meer van hem citeer - en dat u nu in ieder geval voldoende materiaal heeft om te beslissen of u er zelf wijs aan zou doen meer van hem te lezen.

Zo ja, dan weet ik niet wat er van hem in druk verkrijgbaar is, want ikzelf kocht het werk waaruit ik citeer, dat in vertaling uit 1939 stamt, in het voorjaar van 1973.

Afsluitend zijn hier alleen nog enkele links naar wat verduidelijkingen uit mijn Philosophical Dictionary, namelijk over human nature (algemeen, in 't Engels), over de mens (een stuk scherper, in 't Nederlands) en ordinary men (tamelijk scherp, in 't Engels).

Mij leek Mosca wel een zinnig begin van het nieuwe jaar dat voor ons ligt, en heel wel mogelijk gevuld zal blijken met politieke verlossers, de beloftes van het socialisme, "de leefbaarheid", of wijdverbreid geroep om de invoering van algemene maatschappelijke rechtvaardigheid, en wel gisteren.

Ik denk dat het wijs is als u daarbij bedenkt wat Hazlitt zei:

"If mankind had wished for what is right, they might have had it long ago."


P.S. Bestaat rechtvaardigheid dus? Ja, natuurlijk, en ongeveer zo als waarheid, en met dezelfde fundamentele menselijk-al-te-menselijke handicap: Dat ieder mens dit alleen kan beoordelen uit zichzelf, en altijd een zus of zo gekleurde blik paart aan gigantische onwetendheid - hoe rechtvaardig en intelligent ook.

(*) Vertaling voor hoogopgeleide jongeren en voor Jan:

"De mensen zijn zo pervers dat alleen al de hoop, ja zelfs de wens, ze te corrigeren, ze te zien als redelijk en eerlijk, een absurditeit is, een romantisch idee dat zich alleen laat excuseren door de naïviteit van de allereerste jeugd."

(**) Als u Gaetano Mosca nooit las en toch geinteresseerd bent in politiek, om wat voor reden ook, en overigens minstens een redelijk verstand hebt, dan deed u uzelf onrecht. Mosca was van 1858, had een heel helder hoofd, en was vooral geïnspireerd door Machiavelli.

De tekst die ik gebruik is een Amerikaanse vertaling - met een wat misleidende titel, al is het waar dat er geen menselijke maatschappij van enige ingewikkeldheid is zonder een heersende élite - van de editie van 1923 van dat werk (die uitgebreider was dan eerdere edities).

(***) Voor Mao is Zhisui Li's - Mao's eigen privé-dokter - "The private life of Chairman Mao" interessant en leerzaam, waar ik precies twee jaar geleden een fraai citaat van gaf, ook onder de passende titel "Menselijk-al-te-menselijk".

(****) Ondertussen meer dan twee eeuwen geleden.

MaJan 1, 2009arten Maartensz

        home - index - top - mail