Nederlog        

 

30 augustus 2008

                                                                 

Swaab vindt het ook (over de ziel)

 

 

Ik citeerde een paar dagen geleden Shelley over de mogelijkheid van leven (of voortbestaan) na de dood c.q. het bestaan of voortbestaan van een onsterfelijke ziel, omdat ik dat een aardig stukje vind. En in de NRC van vandaag blijkt een aardig stukje van Dick Swaab te staan, die hoogleraar in de neurobiologie is, en die er wekelijks heel aardig en zinnig in columneert over de menselijke hersenen.

Swaab's stukje zal vast binnenkort te vinden zijn op de NRC-site en heeft de volgende laatste alinea:

Tegenwoordig is er een universitaire studie die volgens haar naamgeving de ziel zou bestuderen, de psychologie. De psycholoog bestudeert echter niet de ziel, maar slechts het gedrag en de hersenen. En psychon bestaat niet, een neuron wel. Als je de geest geeft, ga je niet ter ziele, maar is je brein ermee opgehouden. Ik heb nog geen goed argument gehoord tegen mijn simpele conclusie dat de geest het resultaat is van het functioneren van onze 100 miljard hersencellen, en de ziel een misverstand. Het universele voorkomen van het begrip ziel lijkt slechts gebaseerd op de angst van de mens voor de dood, de wens overleden geliefden terug te zien en het misplaatste, arrogante idee dat wij zo belangrijk zouden zijn dat er wel iets van ons moet overblijven na ons overlijden.

Hier ben ik het meer mee eens dan niet (en zie Shelley en mijn Lichaam en geest?) maar er moeten wel twee kanttekeningen bij geplaatst worden.

In de eerste plaats geldt het alleen als onder "ziel" of "psyche" minstens iets wordt begrepen als "voortbestaan van de menselijke ervaring na de dood van het lichaam".

Shelley had het daarover en een Amerikaans psycholoog die hieronder ter sprake zal komen ook, maar er is een ŗndere betekenis van de term "ziel" of "psyche" die zinniger is en de wetenschap der psychologie iets meer inhoud geeft: "de menselijke ervaring".

Hier hadden bijvoorbeeld Hume en James het over - en hierover heeft ieder mens het vrijwel voortdurend, al is het ůůk waar dat helemaal niemand de ervaringen van een ander ooit gegeven zijn (als er geen ESP is).

En overigens moet de lezere bedenken dat zodra er sprake is van een propositionele attitude, zijnde een bewering waarin sprake is van een persoon, een attitude en een propositie als in bijvoorbeeld "De paus gelooft dat de ziel bestaat", "De kardinalen denken dat naakte vrouwen opwindend zijn", "De priester wenst dat hij getrouwd is", er sprake is van zowel veronderstelde ervaringen als veronderstelde feitelijke mogelijkheden.

En in de tweede plaats is er nůg een grond voor iets als het begrip "ziel": het feit dat mensen opgevoed worden op basis van de aanname dat andere mensen soortgelijke ervaringen hebben (en wensen, geloven, gevoelens, fantasieŽn, smaakwaarnemingen enz. enz.) als ieder mens (of in minder verlichte kringen: als ieder mens van onze soort, familie, ras, kaste, graad van verlichting etc.).

Maar met die twee verhelderende aantekeningen ben ik het met Swaab eens.

Een andere reden om zijn stukje te noemen, dat "De 21 gram" heet, is dat Swaab de Amerikaanse psycholoog McDougall als volgt opvoert:

In 1906 werden door McDouglas (USA) stervende patiŽnten met bed en al op een wip geplaatst die als weegschaal diende. Als de patiŽnt zijn laatste adem had uitgeblazen, werd de kant van het hoofd 21 gram lichter. Hieruit concludeerde McDouglas dat hij 'de ziel' had gewogen.

Volgens mij betreft het hier McDougall maar ook ik kan me vergissen. Hoe het zij, ik moest hier lang geleden vreselijk om lachen toen ik een rapportering ervan las in een of andere Amerikaanse universitaire inleiding in de psychologie, ergens in de vroege zeventiger jaren. En Swaab geeft ook direct een deel van mijn redenen om toen zo te lachen dat ik met het me nķ nog kan heugen, die ik u niet wil onthouden, al is het gewoon logica + gezond verstand:

Dit is niet consequent, omdat er altijd werd gesteld dat de ziel onstoffelijk is. Dan moet, zou je zeggen, de ziel ook geen gewicht hebben. Het gewichtsverlies op de wip als ons hart ophoudt met kloppen, zal eerder op een herverdeling van het bloed tussen de verschillende organen berusten.

Dat lijkt mij ook en het hele weeg-experiment is een fraai voorbeeld van wat soms 'patafysica' wordt genoemd - zeg maar: kul vermomd als exacte wetenschap.

Ooit waren er academisch werkzame psychologen die geloofden dat zij een onsterfelijke ziel bezaten die 21 gram woog (plusminus meetfouten), en dat dit empirisch wetenschappelijk proefondervindelijk bewezen was.

Soms is psychologie best leuk.

 Maarten Maartensz

        home - index - top - mail