Nederlog        

 

22 maart 2007

                                                                 

Herodotus

 



Op het moment wordt in maar liefst 73 theaters in Nederland de film 300 gedraaid, die - het kan verkeren! - een stripverhaal verfilmt dat gebaseerd was op "The Histories" van Herodotus.

De film 300 gaat over de slag bij Thermopylae, 480 jaar voor het begin van de christelijke jaartelling, toen 300 Spartanen onder hun koning Leonidas een nauwe pas verdedigden tegen het Perzische leger, dat erop uit was Griekenland en Europa te bezetten.

Bij Herodotus neemt dit verhaal trouwens ca. 15 van 600 paginaas in beslag.

Volgens de recensent van de NRC is 300 "een oorlogszuchtige film":

"De strip 300 grossiert in vierkante koppen, groteske grimassen, inktzwarte schaduwen, monumentaal bevroren actiescènes. De film 300 is dat in het kwadraat. Het is, als je het zo bekijkt, zelfs een geweldige stripverfilming. De film ziet er fenomenaal uit, voor wie gelooft in een testosteronverslaafde wereld. Of voor wie de oudheid niets kan schelen."

Ik ken de strip niet en zag de film niet, maar herlas een paar dagen geleden geheel toevallig wel het boek van begin tot eind, zodat ik althans daarover iets kan zeggen.

De tekst die ik las was "The Histories" van Herodotus, vertaald door Aubrey de Sélincourt, uitgegeven in Penguin Classics. (*) Dit is kennelijk een goede vertaling, en zeker een goedlopend verhaal, of beter gezegd: een compïlatie van zeer veel verhalen. In De Sélincourt's woorden:

"The plan of the History is grand and simple. Herodotus announces it in its opening paragraph: it is to trace the events which brought Greece into conflict with Persia, with a full description of that memorable struggle, and within the framework of the story to record what is worth remembering in universal history - or, in other words, all the information he has been able to collect, historical, geographical, sociological, and legendary. about the whole of the known world." (p. 8)

En zo gebeurt, en zo krijgt de lezer informatie over veel volkeren en hun gebruiken: Egyptenaren, Perzen, Lybiërs, Grieken, Scythen en anderen, soms evident mythisch, gewoonlijk uit de zoveelste hand naverteld, en met veel aandacht voor voorspellingen van orakels, mogelijk goddelijk ingrijpen, en wonderbaarlijke gebeurtenissen, maar ook met allerlei interessante menselijke details.

Het is moeilijk te zeggen wat je ervan moet geloven, omdat Herodotus vooral journalistiek te werk ging: Veel verhalen zijn evident opgeschreven omdat het fraaie verhalen zijn, en er is duidelijk sprake van veel bijgeloof en verfraaïing achteraf, maar er komen toch ook allerlei echte feiten of versies daarvan ter sprake, zoals de vermelding van Herodotus - die dat verhaal zelf niet gelooft - dat de Foeniciërs er niet lang geleden in geslaagd zouden zijn rond Afrika te varen.

Volgens de vertaler - Aubrey de Sélincourt - geldt het volgende:

"English poetry made its first appearance already fully-formed in Chaucer; but the miracle of Chaucer is less than the miracle of Herodotus, for the English poet was heir to the long tradition of European poetry, but Herodotus the prose-writer had no predecessors. His History was a new thing. He was the first Greek, the first European, to use prose as the medium of a work of art." (p. 7)

Het was ook geen boek in de zin zoals die term nu begrepen wordt:

"His book was written not for private reading, but for public recitation - the Greeks of Herodotus' day possessed no books, they heard them read at private gatherings or public festivals. (...) Herodotus prose, which with its ease, fluidity, and grace, its light translation of tone, its unaffectedness, its limpid clarity, and ever present salt of humour, is like a man talking, albeit with exquisite art, amongst a group of friends." (p. 10)

Dit is zo, en De Sélincourt geeft Herodotus' Grieks heel goed weer: z'n vertaling leest heel goed en makkelijk.

Wat De Sélincourt niet noemt, maar wat wel enigszins opvallend is, is dat veel van de verhalen een wrede pointe hebben, die nonchalant verteld wordt, maar waar het verhaal wel om gaat, en om verteld wordt. Hier zijn ter illustratie, alleen uit de allerlaatste 4 paginaas twee korte stukjes:

"Her breasts, nose, ears, and lips were cut off and thrown to the dogs; then her tongue was torn out and, in this dreadful condition, she was sent home." (p. 596)

Dit was omdat de vrouw van Xerxes jaloers was op een minnares van haar man.

En hier is de Griekse vergelding op een verslagen Perzische gouverneur "a terrible fellow, as clever as he was corrupt", die laat zien dat aan een kruis nagelen een oud menselijk gebruik is:

"(..) they nailed him to a plank and hung him up. His son was stoned to death before his eyes." (p. 598)

Het is dus geen geschiedenis voor tere zielen, al zijn er ook interessante veel meer menselijke passages in te vinden, zoals de waarschuwing van Sosicles van Corinthe tegen autocratische regeringen - gesproken rond 500 voor Chr:

"'Upon my word, gentlemen,' he exclaimed, 'this is like turning the universe upside-down. Earth and sky will soon be changing places - men will be living in the sea and fish on the land, now that you Spartans are proposing to abolish democratic government and turn the cities of Greece into slave-states under an autocrat. Believe me, there is nothing wickeder or bloodier in the world than autocratic government. If you think it is a good thing for other people, why not give a lead by adopting it yourselves before trying to establish it elsewhere?" (p. 345)

En hier is een antwoord van Pausanias, koning van Sparta en leider van de Grieken bij Marathon, nadat de slag gewonnen is. Iemand uit Aegineta zegt tegen hem:

"When Leonidas was killed at Thermopylae, Xerxes and Mardonius had his head cut off and stuck it on  pike: have your revenge, then; render like for like, and you will win the praise not only of every man in Sparta, but of every man in Greece. Impale Mardonius' body, and Leonidas, your father's brother, will be avenged." (p. 582)

en Pausanias antwoordt

"'I thank you, my Aeginetan friend, for your good will and concern for me; but, in regard to your judgement, you have failed to hit the mark. First, you exalt me and my country to the skies by your praise of my success; and then you would bring it all to nothing by advising me to insult a dead body, and by saying that my good name would be increased if I were to do a barbarous thing which no Greek would stoop to - a foul deed we shudder to see even savages commit. No indeed; in this matter I hope I shall never please the Aeginetans, or anyone else who approves such beastliness.'" (p. 582-3)

De hele geschiedenis van Herodotus, of de hele serie geschiedenissen, is een fraai mengsel van gezond verstand, sterke verhalen, bijgeloof en magie. De eerste twee zijn geheel begrijpelijk, en vaak slim of interessant, al mag je aannemen dat minstens een deel fantasie is. De laatste twee zijn moeilijker te bevatten, gedeeltelijk omdat het heel lang geleden is en een vreemd geloof betreft, dat niet veel lijkt op moderne religies, en gedeeltelijk omdat het moeilijk vatten is wat de mensen er zelf van dachten.

Aan de ene kant is er veel sprake van en interesse in voortekenen, dromen, en voorspellingen uit offerdieren, en worden er voortdurend in gevallen van serieuze problemen boodschappers richting Delphi gestuurd om de priestes om een orakel te vragen; aan de andere kant lijkt het toch ook alsof de meest intelligenten, in ieder geval, dergelijke zaken skeptisch bezagen, à la "het kan zijn, en het kan niet zijn".

Het religieus geloof functioneerde kennelijk ook anders dan tegenwoordig, en was veel meer lokaal en magisch, in de zin dat bijzondere plaatsen, bomen, bronnen, rivieren geacht werden iets goddelijks te hebben, en offers van node te hebben e.d. Zo laat koning Xerxes van de Perzen de Hellespont ranselen met een zweep als een brug erover die hij heeft laten bouwen het begeeft in een storm. Hij laat er ook een stel boeien in gooien, als waarschuwing.

Twee andere dingen die opvallen zijn dat er geheel geen problemen zijn over mensenlevens, en zeker niet van de andere partij, en dat dit ook voor kinderen geldt: Een bezette stad die zich verzet had wordt gewoonlijk en geheel vanzelfsprekend over de kling gejaagd, en met geluk (!) worden de vrouwen als slavinnen verkocht en de jongens gecastreerd en als eunuchen verhandeld.

De Perzen hebben er geen problemen mee mensen op palen te spietsen, of kinderen levend te verbranden als offer om de goden te behagen. De Grieken vinden dat allebei nogal barbaars, tenminste waar het Grieken betreft, maar zien er, als boven geïllustreerd, geen been in een gehate Perzisch gouverneur te kruizigen en z'n zoon voor z'n ogen te stenigen, en vinden het ook vanzelf spreken om in onderlinge oorlogen verslagen Grieken af te slachten of als slaven te verkopen. 

Vrouwen gelden voor weinig, maar kunnen wel, indien getrouwd met een belangrijk man, veel invloed hebben, en Herodotus verhaalt met verbazing over een koningin Artemisia die meevecht in het leger van Xerxes, ook met eigen schepen. Hij vertelt 

"that there was no necessity for her to do so. Her own spirit of adventure and manly courage were her only incentives." (p. 447)

Dit is toch minstens enigszins verbazend, voor 480 voor Christus, en zo is er zéér veel meer, want bijna iedere pagina vertelt wel een fraai, vreemd, wreed of aangrijpend verhaal over mensen en hun gebruiken, meestal ergens in de 6e of 5e eeuw voor onze jaartelling.

Kortom, Herodotus is leuk en interessant, en de geciteerde vertaling is goed en loopt uitstekend, en maakt veel duidelijk over de Grieken en hun opvattingen, gebruiken en geschiedenis.

Wie daar trouwens méér van wil weten, maar volgens moderne inzichten, refereer ik naar H. Kitto's "The Greeks" en naar C. Bowra's "The Greek Experience", allebei bijzonder goede boeken over het onderwerp.

En mocht u twijfelen tussen de film of het boek, dan is het boek ongetwijfeld stukken beter, interessanter en leerzamer, en zeker nog steeds te krijgen "bij de betere boekhandel".


(*) De details zijn als in de tekst gegeven. Omdat de eerste uitgave van deze vertaling uit 1954 dateert, en mijn versie een herdruk is uit 1968, staat er geen ISBN in.

Maarten Maartensz

 

        home - index - top - mail