Nederlog        

 

8 mei 2006

                                                                 

Iets over rollen

 

 

Ik zei een paar dagen geleden dat ik druk bezig ben met Ideen VII en Woutertje Pieterse. (Bij de laatste is nu een nieuwe index, voor wie intelligentie genoeg heeft om dit interesseren.)

En ik gaf een voorbeeldje van een tamelijk lang commentaar van mij bij een idee van Multatuli. Ik doe dit hier nogmaals. Het komt commentaren bij 1112:

Iets over rollen

Welnu, gedachten, meeningen, overtuiging, geweten, verstand, hoop, vrees, liefde, haat, deugd, en vooral: zedelyke verantwoordelykheid... dit alles is geen thee, die men mengen kan om ze aan den man te brengen tegen zekeren prys!

In feite lijkt het hier toch wel op neer te komen voor de meeste mensen in de meeste maatschappelijke omstandigheden, want daarin spelen de mensen een rol vanwege de voordelen die dit biedt (inclusief het vermijden van de nadelen verbonden aan het niet spelen van de rol), en plegen zich in die rol niet zozeer zŤlf te geven, als zich erin of er achter te verbergen.

Zie hier weer 73, 74, 136, 276, en 616, 618 en 817.

Hier ligt overigens een fundamenteel menselijk probleem: Dat de grote meerderheid van de mensen niet eerlijk is over de rollen die ze spelen (en gewoonlijk ook: moeten spelen, om enige kans te maken maatschappelijk te overleven), en zichzelf zowel verwart met als verbergt achter de rollen die ze maatschappelijk moeten spelen en de maskers die ze daarbij moeten opzetten.

Misschien is enige precisering verhelderend.

Een rol is een systeem van conditionele gedragsregels en doelen, dat neerlegt welke doelen iemand met die rol moet bestendigen in bepaalde condities, en hoe hij of zij zich in sommige gevallen moet gedragen. Iedere rol gaat ook gepaard met een stelsel van maatschappelijke beloningen en straffen, die toekomen aan wie de rol goed of slecht speelt. Deze beloningen en straffen zijn niet alleen financieel, en zijn vaak maar zeer gedeeltelijk financieel, en bestaan gewoonlijk minstens voor een deel in maatschappelijke goedkeuring of afkeuring.

Het is moeilijk rollen in algemene termen te definiŽren vooral omdat er zoveel en zoveel soorten rollen zijn, en in feite vrijwel iedere maatschappelijke hoedanigheid, hoe ook gevestigd, gepaard gaat met zekere rolverwachtingen: Mannen, vrouwen, verkeersdeelnemers, christenen, liberalen, voorzitters, volgelingen, om eens enkele voorbeelden te noemen, benoemen evenzovele rollen en rolverwachtingen.

Mensen spelen rollen omdat dit van ze verwacht of vereist wordt; vanwege de voordelen die het spelen van de rol biedt; vanwege de nadelen die het niet-spelen of niet goed spelen van de rol met zich brengt; omdat ze denken dat het spelen van de rol hoort bij wie ze zelf zijn, worden geacht te zijn, of willen zijn; of omdat het vrijwel of geheel onmogelijk is voor ze om maatschappelijk te functioneren en niet bepaalde rollen te spelen c.q. te voldoen aan de verwachtingen van anderen over hen.

De meeste verwarringen met rollen bestaan en ontstaan omdat het de spelers van de rollen niet geheel of geheel niet duidelijk is in welke mate zij zelf, of althans wat zij voor zich zelf houden, samenvallen met een rol die ze spelen, en hetzelfde geldt voor hun medespelers.

Dit wordt gewoonlijk gedeeltelijk veroorzaakt doordat er enige onduidelijkheid is; doordat het in het belang is van de spelers enige onduidelijkheid in stand te houden; doordat de spelers van rollen, zeker wanneer dit belangrijke of vaak gespeelde rollen zijn, zichzelf gedeeltelijk gaan verwarren met hun rollen; en vooral - zie de conceptie van de Ideen - omdat de spelers van de rollen zo veel, zo graag en zo makkelijk liegen over de rollen die ze spelen, over hun eigen deelname eraan en geloof erin, over de feitelijke voor- en nadelen van de rol, etcetera, en daarbij ook zeer selectief plegen na te denken en te voelen over hun eigen rollen, namelijk door zich daarbij overwegend te beperken tot wat hun eigen belang of interesse raakt.

Zoals The Kinks zongen:

"Everybody is a dreamer
 Everybody is a star
 Everybody is in showbiz
 It doesn't matter who you are"

En dit is begrijpelijk en in zekere zin vanzelfsprekend omdat het menselijk is zichzelf te begrijpen in termen van de rollen die men speelt en de toekomstige idealen en doelen die men heeft en gedeeltelijk deelt met anderen.

Het is bovendien logisch interessant dat een rol en een persoon vooral theorieŽn zijn van denkende en voelende lichamen over wat ze zijn of zouden zijn, en zowel rollen en personen als theorieŽn de eigenschap hebben aanzienlijk verder te gaan dan de empirische feiten waarop ze mede gebaseerd zijn: Een goede empirische theorie moet voorspellingen maken om getest te kunnen worden, en een persoonlijke rol moet verwachtingen hebben om bruikbaar te zijn of lijken. In beide gevallen gaat de speler van de rol of de gelover in de theorie verder dan de feiten die hij kent of meent te kennen, en dit kan ook niet anders.

Het verschil tussen conventionele schipperende spelers van rollen en personen die wat ze doen niet alleen of voornamelijk laten afhangen van maatschappelijke voordelen en heersende opvattingen wordt gewoonlijk aangegeven met de term karakter: Een persoon heeft karakter in de mate dat hij of zij zichzelf laat leiden door de eigen ideeŽn over wat men zelf is en behoort te zijn, en wat de wereld is en behoort te zijn.

Een persoon van karakter is geheel niet noodzakelijk een goed of zinnig persoon, want het hebben van een karakter kan heel wel overwegend neerkomen op delusie, waanzin of neurose. Aan de andere kant is het zijn of willen zijn van een persoon van karakter wel een noodzakelijke voorwaarde om meer van zichzelf te maken dan een schipperende en huichelende speler van rollen die zich alleen of voornamelijk laat leiden door direct eigenbelang of door conformisme.

De meeste gewone mensen hebben niet veel karakter, en wellicht is dat maar goed ook, omdat het ze ook overwegend aan de gaves ontbreekt om zelfstandig tot rationeel houdbare ideeŽn te komen, en inderdaad is een onderscheid tussen misdadigers en gewone mensen dat de eersten zowel wat meer karakter hebben als egoÔstischer zijn.

En er is nog een belangrijk punt dat over rollen opgemerkt moet worden: Er zijn veel soorten rollen, en een aanzienlijk deel, zoals die van kind, man, vrouw, grootouder, verkeersdeelnemer of burger heeft men niet voor het kiezen maar moet men op een of andere manier spelen om deel te kunnen nemen aan het maatschappelijk verkeer en omdat men evident uiterlijk ingedeeld kan worden door anderen in een bepaalde rol, en volgens die rol behandeld zal worden.

Het spelen van rollen is een belangrijk menselijk thema, zowel voor Multatuli als in het algemeen, voor mensen. Ik zal er herhaaldelijk op terugkomen, net als Multatuli, en doe dat o.a. in 1171, waar ik wat moderne psychologie opvoer die verklaart hoe mensen moreel zijn, en hoe moreel ze gewoonlijk zijn, en dat een redelijk eenvoudige en waarschijnlijke suggestie doet waarin en waarom Multatuli zich vergiste waar het doorsnee mensen, en vooral doorsnee Hollanders, betrof.

Hier is iets meer precisie over de termen rol, maatschappij, groep en ideologie zoals ik die gebruik en gewoonlijk wens te gebruiken. (Zie ook mijn Philosophical Dictionary.)

Een maatschappij is: een groep mensen en groepen van mensen met
- gedeeld geloof
- gedeelde kennis
- gedeelde doelen
- gedeelde wetten
- gedeelde zeden
- gedeelde gebruiken

Dit delen gaat via taal, opvoeding en onderwijs, en bestaat grotendeels uit het hebben van welbepaalde ideeŽn bij welbepaalde termen of ervaringen.

Zowel geloof als kennis zijn nodig voor een maatschappij, waarbij onder kennis waarachtig geloof wordt verstaan, zoals over de eigenschappen van de alledaagse dingen die mensen omringen, gemaakt hebben, en gebruiken, en wat algemene weetjes over taal, rekenen, aardrijkskunde, geschiedenis, politiek en religie. Geloof omvat meer dan kennis, en kan zowel bestaan uit ongeverifieerde kennis als onbestaanbaar bijgeloof, en omvat gewoonlijk ook idealen.

De gedeelde doelen en wetten van een maatschappij betreffen waar die maatschappij toe zou dienen volgens sommige van de leidende leden (mogelijk lang dood), en hoe dat bereikt of in stand gehouden zou moeten worden. In ingewikkelder maatschappijen worden de doelen vaak samengevat in een constitutie of grondwet.

De gedeelde zeden en gebruiken omvatten allerlei opvattingen over hoe allerlei soorten mensen zich behoren te gedragen in tal van omstandigheden, en wat ze behoren te denken en voelen over allerlei onderwerpen.

Men kan in een maatschappij enige tijd overleven door zich alleen extern te conformeren aan de bestaande zeden en gebruiken, en zich volgens de wetten te gedragen, maar van langdurige leden van een maatschappij wordt gewoonlijk meer verwacht, namelijk dat men de doelen ervan werkelijk onderschrijft, minstens gedeeltelijk, en zich daar niet tegen verzet.

Een groep is: een verzameling mensen met
- een leiding,
- een doel en
- een ideologie.

Ik gebruik "verzameling" hier in logisch-wiskundige zin (zie: set-theory). Er zijn verzamelingen mensen zonder leiding doel of ideologie, maar dat zijn geen groepen.

Groepen zijn gecoŲrdineerde verzamelingen, en de coŲrdinatie vindt plaats door de leiding. Dit kan ťťn persoon zijn, of verschillende, of afhangen van de omstandigheden, maar er is gewoonlijk een slimste, sterkste, oudste, geleerdste, handigste of brutaalste, naar wie opgezien wordt, of die verlangt dat zijn keuzes gevolgd worden.

Iedere groep bestaat omdat de groep ťťn of meerdere doelen nastreeft, was het alleen gezamenlijk overleven of plezier maken, en die doelen gaan terug op de wensen en ideeŽn van de leden van de groep. Een griep handelt doelmatig omdat de leden een gedeelde ideologie of wereldbeeld hebben, wat overigens onverlet laat dat ze het ook over tal van dingen oneens kunnen zijn.

Een ideologie is: Een stelsel van ideen over
- wat de werkelijkheid is en
- wat de werkelijkheid behoort te zijn.

Uiteindelijk bestaat een ideologie dus uit een reeks dingen die men gelooft en wenst, ongeacht of de dingen die geloofd worden waar zijn en of de dingen die men wenst bereikbaar zijn. Maar iets als gedeelde ideeŽn en idealen zijn nodig voor iedere groep mensen, omdat men zonder deze niet gecoŲrdineerd kan handelen en samenwerken. Men moet iets hebben om het over eens te zijn en gezamenlijk na te streven. IdeologieŽn kunnen betrekkelijk tot zeer eenvoudig zijn, of heel ingewikkeld, en religieus of filosofisch.

Een rol is: Een stelsel van gedeelde kennis over de gebruiken en doelen van een bepaald soort mensen, en de daarbij behorende praktijken, gebruiken en ideeŽn.

Zoals ik het eerder zei: Een rol is een systeem van conditionele gedragsregels en doelen, dat neerlegt welke doelen iemand met die rol moet bestendigen in bepaalde condities, en hoe hij of zij zich in sommige gevallen moet gedragen.

Iedere rol gaat ook gepaard met een stelsel van maatschappelijke beloningen en straffen, die toekomen aan wie de rol goed of slecht speelt. Deze beloningen en straffen zijn niet alleen financieel, en zijn vaak maar zeer gedeeltelijk financieel, en bestaan gewoonlijk minstens voor een deel in maatschappelijke goedkeuring of afkeuring.

De reden om "rol" te definiŽren in termen van gedeelde kennis is dat dit van fundamenteel belang is: Uiteindelijk bestaat een rol omdat allerlei mensen menen te weten dat iemand die een zus-of-zo is (trambestuurder, arts, politicus, stratenmaker, vroedvrouw, burgemeester, voetbalsupporter ....) in bepaalde omstandigheden zich zo-of-zus moet gedragen, en velen in de maatschappij weten dat dit zo is, en wat een behoorlijke zus-of-zo moet kunnen, weten en doen in allerlei omstandigheden.

Er zijn maar weinig zelfstandige naamwoorden voor groepen mensen in een maatschappij die niet in die maatschappij vergezeld gaat van verwachtingen over rollen en rolgedrag, want vrijwel alles wat een mens kan zijn in een maatschappij wordt omschreven door rollen: wat een persoon in die hoedanigheid moet kunnen, doen, laten, en weten om maatschappelijk behoorlijk te functioneren.

De grote meerderheid van de mensen leert zichzelf loochenen en falsificeren uit vermeend of werkelijk eigenbelang, en heeft in volwassenheid geen goed beeld meer heeft van wie zij zelf zouden zijn afgezien van wie zij spelen te zijn in de maatschappelijke rollen die ze bekleden.

De kleine minderheid die zichzelf niet zo verliest, laat dit na vanwege geloof in zichzelf waarnaar ze durven te handelen. (Zie weer 73, 74, 136, 276, en 616, 618 en 817.)

Wie meer over het spelen van rollen wil weten doet er verstandig aan Ervin Goffman's "The Presentation of Self in Ordinary Society" te lezen. Ook Berne's "Games People Play" en "The structure and dynamics of organizations and groups" zijn interessant, voor wie slim genoeg is om een aantal dingen te doorzien.

Er is ook wat meer te vinden over rollen, met wat links en wat meer systematiek, in 1211.


Dat was de noot, stand van vandaag, wat ik noem omdat ik aanneem in mijn commentaren bij de Ideen van Multatuli nog wijzigingen te brengen, als ik daar de gezondheid voor kan vinden.
 

Maarten Maartensz

 

        home - index - top - mail