Nederlog        

 

14 februari 2006

                                                                 

Over gevaarlijke ideeŽn

 

 

Ik heb de afgelopen dagen circa dertig zogeheten "gevaarlijke ideeŽn" besproken die opgeworpen werden door auteurs op de website Edge. Hier is het begin, en wie ze allemaal wil doorlezen zonder mijn commentaar maar met aanmerkelijk meer tekst kan een en ander samen met nog zo'n 90 auteurs vinden bij Edge, of wie ze wil herlezen met mijn commentaar kan ze vinden via de index, of via de volgende lijst met links:


Relativisme
Emotionele intelligentie
Het verdwijnen van de staat
Het niet bestaan van het zelf

Geen (gewone) scholen meer
Hoe te leven
Het verdwijnen van de democratie

Het aards bestaan is alles wat er is
Er zijn verschillen in talenten tussen groepen
Panpsychisme: alles is bezield
Alleen kwantitatieve verschillen tussen mens en dier
De vrije markt

Er is alleen menselijk bewust leven in het universum
Geen scherpe grens tussen levende en dode materie

Het menselijk brein is niet in staat het universum te begrijpen
We hebben geen ziel
De vrije wil wordt onbewust uitgeoefend
Het multiversum

Geen geest zonder lichaam
Privaat geld

De wetenschap moet de religie vernietigen
Er was tijd vůůr de Big Bang
Het kiezen van het geslacht etc. van z'n kinderen

Het idee van ideeŽn
Wetenschap als religie
Dat ideeŽn gevaarlijk zijn

Fermi's Paradox
Immanente God
Wetenschap als religie

Onderwijs werkt niet
Radikale evolutie
Russell's skeptisch criterium

De standaard normaal verdeling is misleidend over zeldzame gebeurtenissen
Regeringen zŪjn het probleem
Media geweld veroorzaakt imitatief geweld
God bestaat waarschijnlijk niet

Het kwaad is menselijk en normaal


Hier wil ik als afsluiting een paar algemene opmerkingen maken over "gevaarlijke ideeŽn" en over de lijst die ik behandeld heb.

Om te beginnnen met het laatste. Ik heb een selectie van auteurs gemaakt, en uit die selectie gewoonlijk maar een klein deel van hun teksten geciteerd. Het is niet erg aannemelijk dat mijn selectie representatief is, en al evenmin aannemelijk dat alle auteurs bij de Edge met "gevaarlijke ideeŽn" in enige relevante zin representatief zouden zijn voor iets.

Maar ťťn reden voor mij om een en ander te citeren en bespreken is dat er een aantal interessante ideeŽn werden opgeworpen, en een andere is om in dit Nederlog althans enige evidentie te geven van wat ŗndere intelligente academische bekwaamde mensen in deze tijd beweegt of bezig houdt.

Dan over gevaarlijke ideeŽn in het algemeen, zij het met referentie aan de lijst die op Edge te vinden is. Hier heb ik eerst een tweetal algemene observaties:

  • De term "gevaarlijk idee" is erg meerduidig, en kan op zo ongeveer ieder willekeurig idee slaan. Als men het met enige precisie wil behandelen moet "gevaarlijk" gedefinieerd worden, maar dat deed Edge niet (waarschijnlijk opzettelijk) om welke reden de ideeŽn die er opgevoerd worden als "dangerous ideas" nogal heterogeen zijn.

  • Wat mij opviel is dat er betrekkelijk weinig algemene ideeŽn opgevoerd werden, en geen grote politieke of religieuze ideeŽn anders dan dat God wel of niet bestaat.

Toch zijn er wel degelijk een stel gevaarlijke ideeŽn, gedefinieerd in termen van erdoor aangericht menselijk leed, die enige serieuze behandeling behoeven. Ik noem er een stel, verdeeld in vier categorieŽn.

A. Politiek: In de eerste plaats politieke ideeŽn in het algemeen, en meer in het bijzonder fascisme, communisme en socialisme. Politiek is vrijwel altijd in de praktijk totalitair, doctrinair en fanatiek, want vťťl meer ideologisch dan wetenschappelijk in de praktijk, ook bij zogenaamd beschaafde burgerlijke partijen, kennelijk omdat dit fanatisme voor Onze Groep en Onze Leiders met menselijke zoogdieren-eigenschappen is verbonden, die helpen een groep of horde bij elkaar te houden.

Wat me overigens opviel bij de auteurs van de Edge in dit verband was vooral dat er heel weinig belangstelling leek te bestaan voor grootse en radikale politieke ideeŽn als marxisme of conservatisme. Dit was een generatie geleden behoorlijk anders: Een behoorlijk percentage van de toenmalige academici was meer of minder links. Als dit nu al het geval is dan is die linksheid van academici minder doctrinair en voorzichtiger.

B. Religieus: Het hele idee van religie - gedefinieerd als: metafysische wensdenkerij met pretentie van waarheid maar zonder goede evidentie - lijkt mij een gevaarlijk idee, omdat wensdenken gevaarlijk is, en omdat ideeŽn die geloofd worden zonder evidentie gevaarlijk zijn, en omdat de meeste religies in de praktijk totalitair, absolutistisch en autoritair zijn zodra ze de kans krijgen. Ook komt de notie dat "de religie", als dit dan overwegend op waanideeŽn over de feitelijke natuurlijke werkelijkheid neerkomt, toch een belangrijke rol op moreel of ethisch vlak te spelen heeft overwegend als onzin voor, juist omdat morele en ethische ideeŽn en idealen moeten dienen om een menselijke samenleving van individuen met allerlei verschillende ideeŽn, idealen en praktijken vreedzaam, dragelijk en tolerant te houden, en religieuze leerstelligheid over moraal of ethiek vrijwel altijd neerkomt op doctrines dat iets goed zou zijn omdat een of andere god het zou willen - wat voor iemand die niet in die god gelooft nauwelijks een toereikende reden kan zijn om het ook goed te vinden.

Daarbij zijn er tegenwoordig nogal wat religieuze stromingen, of wereldbeschouwelijke bewegingen die zich beroepen op religies, die mij als gevaarlijk voorkomen: ID en creationisme omdat ze strijdig zijn met de wetenschap, en daartegen in gaan, meestal met geen ander argument dan dat wat in de bijbel staat strijdig is met wat Darwin vaststelde of voorstelde, en de biologie sindsdien, en groepen als Al Qaeda omdat ze terreur bestendigen onder pretentie van religie.

C. Wetenschappelijk: Het idee van wetenschap komt mij niet gevaarlijk voor, maar dat is omdat het gebonden is aan empirische evidentie en logische argumentatie, en zich verzet tegen wensdenkerij. Dit laat onverlet dat wat wetenschappelijke ontdekkingen die een nuttig gebruik kunnen hebben heel vaak ook diverse gevaarlijke gebruiken ervan toelaten.

De "gevaarlijke ideeŽn" op Edge zijn overwegend wetenschappelijke ideeŽn, en als zodanig interessant, althans voor de tegenwoordige tijd. Een idee dat ik niet genoemd heb maar wel relevant is vanwege reŽel gevaar is van de fysicus Bernstein, die meent dat er te weinig bekend is van plutonium om het behoorlijk te gebruiken.

D. Feitelijk: Tenslotte zijn er een aantal ideeŽn, geesteshoudingen of opstellingen die vrijwel altijd vrijwel overal gevaarlijk zijn voor menselijk geluk, welbevinden en een vreedzame samenleving: Fanatisme, intolerantie en wensdenkerij, ongeacht wat of wie, of voor welk vermeend nobel doel:

Het overgrote deel van het kwaad dat mensen doen wordt gedaan uit naam van de hoogste morele idealen.

Maarten Maartensz

 

        home - index - top - mail