Nederlog        

 

10 februari 2006

                                                                 

"Gevaarlijke ideen - 5"

 

 

Meer zogeheten "gevaarlijke ideen" aangedragen op de website The Edge.  De ideen die ik behandel staan allemaal in n bestand op de site van The Edge. Deze keer is dat http://www.edge.org/q2006/q06_5.html.


Hier zijn mijn selecties met interne links uit dit vijfde bestand van een reeks van twaalf:

5.1. Sabbagh - Het menselijk brein is niet in staat het universum te begrijpen
5.2. Horgan - We hebben geen ziel
5.3. Kandel - De vrije wil wordt onbewust uitgeoefend
5.4. Greene - Het multiversum

5.1. Sabbagh - Het menselijk brein is niet in staat het universum te begrijpen

Karl Sabbagh is een schrijver en TV-producent. Zijn "gevaarlijke idee" is:

Our brains may never be well-enough equipped to understand the universe and we are fooling ourselves if we think they will.

Why should we expect to be able eventually to understand how the universe originated, evolved, and operates? While human brains are complex and capable of many amazing things, there is not necessarily any match between the complexity of the universe and the complexity of our brains, any more than a dog's brain is capable of understanding every detail of the world of cats and bones, or the dynamics of stick trajectories when thrown.

Als ik 't wel heb zei J.B.S. Haldane lang geleden dat het universum niet alleen vreemd is, maar vreemder dan we ons kunnen voorstellen, en daar valt veel voor te zeggen, was het alleen maar omdat een menselijk brein een paar pond weegt en vrijwel oneindig klein is vergeleken met het gigantische universum dat het tracht te begrijpen, en waarachtig te beschrijven en in kaart te brengen.

Maar afgezien van Sabbagh, Haldane, en het verschil in formaat tussen brein en universum zijn er twee dingen die in dit verband opgemerkt moeten worden, was het alleen om misverstanden te vermijden: Zeer veel menselijke kennis is partieel, benaderend, schetsmatig en onvolledig. En: Dit is heel goed verenigbaar - blijkt immers uit de technologie - met bijzonder bruikbare en toepasbare kennis van allerlei soort, die werkt in de praktijk, ongeacht wat er overigens allemaal onbekend van is, en mogelijk in de toekomst ontdekt gaat worden.

En in feite is dit waarschijnlijk het soort kennis dat de mens bij machte is te vinden, althans buiten de wiskunde en de logica: partile, benaderende, schetsmatige en onvolledige kennis, die toch werkt in de praktijk. (Zie: Fallibilisme)

5.2. Horgan - We hebben geen ziel

John Horgan is een wetenschapsjournalist en schrijver. Zijn "gevaarlijke idee" is dat er geen menselijke ziel is:

The dangerous, probably true idea I'd like to dwell on in this Holiday season is that we humans have no souls. The soul is that core of us that supposedly transcends and even persists beyond our physicality, lending us a fundamental autonomy, privacy and dignity. In his 1994 book The Astonishing Hypothesis: The Scientific Search for the Soul, the late, great Francis Crick argued that the soul is an illusion perpetuated, like Tinkerbell, only by our belief in it. Crick opened his book with this manifesto: "'You,' your joys and your sorrows, your memories and your ambitions, your sense of personal identity and free will, are in fact no more than the behavior of a vast assembly of nerve cells and their associated molecules." Note the quotation marks around "You." The subtitle of Crick's book was almost comically ironic, since he was clearly trying not to find the soul but to crush it out of existence.

Crick's boek is leuk en zinnig, maar Horgan heeft vrijwel zeker gelijk dat de titel ironisch was bedoeld. Ikzelf geloof zomin in zielen als Crick, en ben een atheist, maar er valt iets voor te zeggen dat de ontkenning van het bestaan van zielen, die na de lichamelijk dood van de drager voor een belonende en straffende godheid moeten verschijnen, om gewogen te worden naar verdienste, en vanwege het in het leven gedane en nagelatene in hemel, hel of vagevuur terecht komen, gevaarlijk zou zijn.

De reden is dat de hypothese van een goddelijk oordeel en een hemelse beloning en helse bestraffing na de dood, vanwege wat men met z'n leven heeft gedaan, voor vele gelovigen een belangrijk onderdeel van hun morele motieven vormde.

Dit is onbetwijfelbaar, en geldt ongetwijfeld nog steeds voor de grote meerderheid van de mensheid, want die is religieus gelovig (en wetenschappelijk onwetend). Maar er is een met dit feit vaak verbonden idee dat wel degelijk betwijfelbaar is, en mijns inziens onwaar is, en waarvan de onwaarheid belangrijk is.

Het betreft de stelling dat "If God does not exist, anything is allowed", die verkondigd is door nogal wat gelovigen - alsof ethische idealen en morele normen alleen kunnen bestaan als er een godheid bestaat, en alleen kunnen bestaan in een religieuze context. Dit is geheel onwaar.

In de eerste plaats zijn er tal van niet-gelovigen die wel degelijk ethisch bevlogen en moreel handelende, voelende en denkende mensen zijn. Het hebben van ethische idealen en morele normen is geheel niet voorbehouden aan godsgelovers, en staat logisch los van het al dan niet bestaan van enig god, en van de aan allerlei goden en profeten toegeschreven religies.

De reden is dat morele normen en ethische idealen uiteindelijk gaan over het doen en laten van mensen in menselijke maatschappijen, en over de inrichting en het bestuur van die maatschappijen. (Zie overigens bijvoorbeeld "De Rerum Naturae" van Lucretius en "An Atheist's Values" van Richard Robinson)

In de tweede plaats, en in samenhang met het in de laatste alinea gestelde: Juist omdat moraal en ethiek menselijk gedrag en de inrichting van menselijke maatschappijen betreft, waarin zeer veel mensen van zeer veel verschillende geloven en idealen leven, is het belangrijk in morele en ethische kwesties zoveel mogelijk te abstraheren van religies, omdat verschillende religies mensen gescheiden houden, terwijl ze het ondanks hun verschillende opvattingen over de godheid en het leven na de dood vr die tijd en bij hun leven moeten proberen eens te worden wat te doen en te laten, hoe te leven, en welke idealen na te streven in dit leven.

Om tot zinnige morele oplossingen en ethische idealen te komen die voor alle mensen meer wel dan niet gelden zou het dus verstandig zijn dergelijke normen en idealen te formuleren en praktiseren onafhankelijk van het religieus geloof dat men wel of niet heeft. In het belang van iedereen.

5.3. Kandel - De vrije wil wordt onbewust uitgeoefend

Eric R. Kandel is een biochemicus aan de Columbia University. Zijn "gevaarlijke idee" is dat de vrije wil onbewust wordt uitgeoefend. De achtergrond hiervan zijn experimenten van Kornhuber en Libet, die Kandel als volgt samenvat:

Libet followed up on Kornhuber's finding with an experiment in which he asked volunteers to lift a finger whenever they felt the urge to do so. He placed an electrode on a volunteer's skull and confirmed a readiness potential about one second before the person lifted his or her finger. He then compared the time it took for the person to will the movement with the time of the readiness potential.

Amazingly, Libet found that the readiness potential appeared not after, but 200 milliseconds before a person felt the urge to move his or her finger! Thus by merely observing the electrical activity of the brain, Libet could predict what a person would do before the person was actually aware of having decided to do it.

These experiments led to the radical insight that by observing another person's brain activity, one can predict what someone is going to do before he is aware that he has made the decision to do it. This finding has caused philosophers of mind to ask: If the choice is determined in the brain unconsciously before we decide to act, where is free will?
(...)
Whatever the reasons for the delay between decision and awareness, Libet's findings now raise the moral question: Is one to be held responsible for decisions that are made without conscious awareness?

Mijzelf lijkt dit een interessant resultaat, maar niet met de implicaties die Kandel (en anderen ook, trouwens) er aan verbindt. Ik heb twee opmerkingen.

De eerste opmerking betreft Kandel's afsluitende vraag: "Is one to be held responsible for decisions that are made without conscious awareness?". Het antwoord daarop moet natuurlijk zijn: Uiteraard, voorzover die beslissingen teruggaan op eerdere beslissingen die wel bewust gemaakt zijn, en niets in Libet's experimenten toont aan dat lle beslissingen die een mens neemt vooraf voorspeld kunnen worden door iemand anders die kennis heeft van een voorafgaand onbewust gebeuren in de hersens van die mens.

Op zichzelf is er ook helemaal niets verbazend aan het feit dat gevolgen antecedenten hebben, en ook weinig verbazends aan de stelling dat een groot deel van wat het brein doet onbewust gebeurt voor de persoon van wie het brein is.

De tweede opmerking betreft het bewustzijn. Het is moeilijk de precieze implicaties van Libet's experimenten helder te maken o.a. omdat hoe het brein werkt nog steeds overwegend onbekend is, en het ook niet erg duidelijk is waar die genoemde "readiness potential" nu feitelijk mee samenhangt.

Maar het is wel zo dat het duidelijk is, ook onafhankelijk van Libet's experimenten, dat het bewustzijn maar een klein deel is van wat het brein produceert; dat het een resultaat is van veel en op ingewikkelde manieren samenhangende en gelaagde processen; en dat n interessante vraag over het bewustzijn is: "Waarom bestaat het bewustzijn eigenlijk?". Waarom zijn mensen niet voor honderd procent wat ze in ieder geval voor het grootste deel zijn: Automatisch werkende machines van vlees, bloed, botten en zenuwen?

Mijn eigen gissing is dat het bewustzijn bestaat om snel en hier en nu beslissingen te kunnen nemen die het lichaam en het brein helpen te overleven in een voortdurend gevaarlijke, voortdurend veranderende, en voortdurend maar gedeeltelijk voorspelbare wereld.

5.4. Greene - Het multiversum

Brian Greene is een natuurkundige en wiskundige verbonden aan de Columbia University. Zijn "gevaarlijke idee" is ook betrekkelijk oud, en gaat vooral terug op speculaties over quantum mechanica van Everett. Het is dat er - zr veel meer - universums zijn dan het ogenschijnlijk unieke universum waar we in leven:

The notion that there are universes beyond our own the idea that we are but one member of a vast collection of universes called the multiverse is highly speculative, but both exciting and humbling. It's also an idea that suggests a radically new, but inherently risky approach to certain scientific problems.

Mijzelf lijkt de hypothese van het multiversum precies van de vorm waar zoveel neo-positivisten en wetenschapsfilosofen zich zo tegen verzet hebben omdat de hypothese noch weerlegd noch bevestigd kan worden (anders dan uit een soort goddelijk perspectief van alle universums in het multversum), en ik geloof er dan ook niet aan.

En inderdaad zijn Greene's afsluitende woorden van zijn artikel

The danger, if the multiverse idea takes root, is that researchers may too quickly give up the search for such underlying explanations. When faced with seemingly inexplicable observations, researchers may invoke the framework of the multiverse prematurely proclaiming some or other phenomenon to merely reflect conditions in our bubble universe thereby failing to discover the deeper understanding that awaits us.

Dat is een reel gevaar van zo'n hypothese, net als van de god-hypothese: Wat we niet kunnen verklaren schrijven we toe aan god's ondoorgrondelijke wegen, of localiseren het als ontspruitend aan een oneindigheid van ontoegankelijke universums. Verklaren wordt zo wel hl makkelijk.

 

Maarten Maartensz

 

        home - index - top - mail