Nederlog        

 

4 februari 2006

                                                                 

Moraliteit en religie

 

 

Er is een vreemd idee in omloop dat deze of gene die iets fantastisch gelooft dat anderen ook geloven aan dat gedeelde geloof het recht zou kunnen of  mogen ontlenen weer anderen te verbieden dat geloof te kritiseren, in het belachelijke te trekken, niet te geloven, of niet serieus te nemen.

Sommige moslims geloven zoiets. Sommige christenen ook. In feite zijn er vele gelovigen van veel geloven die menen dat een ander hun geloof zou moeten eerbiedigen, respecteren, ontzien, ja beschermen en bestendigen omdat zijzelf dat geloof hebben, en die geloven, of althans beweren, dat dit moet vanwege morele redenen.

Hoewel deze gedachtegang in kringen van allerlei gelovigen van allerlei soorten geloof heel populair is - zeg: geloof of ik schiet; heb eerbied of ik hak je kop eraf; geloof wat wij geloven of wordt vernietigd -  en ook zeer vele keren (inquisite, godsdienstoorlogen, Theo van Gogh) in de praktijk is gebracht, is deze populaire en onder gelovigen van allerlei soort heel gebruikelijke overweging toch niet logisch geldig, en ook niet moreel behoorlijk, en ook al niet beschaafd, en dat laatste wil minimaal zeggen: geschikt om een vreedzame menselijke samenleving in stand te houden.

Het komt er namelijk uiteindelijk op neer dat iemand die een of andere fantastische vertelling wenst te geloven, vaak overwegend op basis van z'n eigen onwetendheid, onnadenkendheid, en gebrekkige hersens, alleen aan het feit en de stelligheid van zijn geloof het recht meent te ontlenen een ander te vertellen wat deze zou moeten doen en laten.

"Uit naam van Het Geloof". Vanwege "respect". Omdat de gelovige zich "beledigd" acht wanneer anders gelovigen dan hij een ander geloof hebben.

Ik zei al dat ik het een vreemd idee vind. En ook een onbeschaafd idee. In feite vind ik het beledigend als een ander zich beledigd voelt alleen omdat ik niet geloof als hij doet, en ik anders denk over allerlei zaken dan hij doet - maar ik zg dat gewoonlijk niet vooral omdat ik weet dat zovele gelovigen van zoveel gelovigen uiteindelijk zo weinig weten (van wetenschap of wiskunde of filosofie) en zo weinig moeite hebben gedaan om hun geloof intellectueel te funderen (bijvoorbeeld door de moeite te nemen een behoorlijke wetenschappelijke studie af te maken), en omdat ik, die niet optimistisch is over de morele en intellectuele talenten van doorsnee mensen, meen dat de meesten niet in staat zijn veel beter te doen of denken dan ze feitelijk doen of denken.

De meeste gelovigen van de meeste geloven zijn nu eenmaal niet erg intellectueel bekwaam of geleerd, en hebben zichzelf niet op de wereld gewenst. "Geloof is bijgeloof" schreef Multatuli, maar om dat in te zien is kennelijk een meer dan gemiddeld verstand nodig, want gemiddelde hersens geloven liever in wat ze wensen, waarmee ze opgevoed zijn, of wat de meester, leider of religieuze voorgang beweert dan dat ze zelf moeite doen om te beslissen wat rationeel houdbaar is.

Trouwens: Waarom denk ik dat, nogal anders dan door de meeste religieuze gelovigen beweerd en wellich geloofd wordt, het niet erg moreel is om religieus te zijn, en niet erg verstandig, terwijl ik toch meen dat mensen vrij behoren te zijn te geloven wat ze willen - tenminste zolang ze anderen hetzelfde recht toekennen, zoals de meeste religieuze gelovigen gewoonlijk niet, zodra ze menen sterk genoeg te zijn om andersgelovigen te onderdrukken?

Uiteindelijk omdat het mij niet moreel voorkomt iets te geloven - dat van belang is voor een ander's bestaan, gezondheid of welbevinden -zonder behoorlijke evidentie, en omdat ik mij bewust ben dat desalniettemin de meeste mensen kennelijk niet veel beter kunnen dan ze doen, en kennelijk door gebrek aan intellectueel talent, of gebrek aan gelegenheid het behoorlijk te scholen en gebruiken, in geestelijke armoede gereduceerd zijn tot wensdenken en geloven waar intelligenter mensen denken en twijfelen of niet geloven.

Een en ander is bijzonder helder uiteengezet door W.K. Clifford in 1874, en is sinds behoorlijke tijd op mijn site te vinden met mijn commentaren. Zie "The Ethics of Belief", inclusief de formulering die sindsdien bekend is geworden als Clifford's dictum: "It is wrong always, everywhere, and for anyone, to believe anything upon insufficient evidence".

David Hume, ook al te vinden op deze site met mijn commentaar formuleerde het soortgelijk: "A wise man proportions his belief to the evidence."  (Zie: An Enquiry Concerning Human Understanding)

Maar zoals ik aangaf: Redelijkheid en rationaliteit vergen enige intelligentie.

Maarten Maartensz

 

        home - index - top - mail